حشد الشعبی

حشدالشعبی،

تاریخچه

برخی بر این باروند که تاسیس حشدالشعبی پس از صدور فرمان مرجعیت مذهبی عراق، آیت‌الله سیستانی، در خصوص جهاد با تروریسم داعش در عراق در سال 1393ش، و پس از درخواست رسمی دولت عراق از ایران صورت گرفت. اما گروه‌های مقاومت از مدت‌ها قبل در عراق شکل گرفته بود. سپاه بدر در زمان حزب بعث برای مقابله با رژیم صدام شکل گرفت. جیش‌المهدی بازوی نظامی جریان صدر، پس از اشغال عراق توسط آمریکا، علیه اشغال‌گری فعالیت می کرد. و پس از انحلال آن اعضای آن در قالب تیپ یوم الموعود و سرایا السلام، قبل از حضور داعش ادامه فعالیت ‌می‌دادند. برخی از گروه‌های تشکیل دهنده حشد الشعبی نیز در دوران رژیم بعث در ایران سکونت داشتند.

دور روز بعد از فتوای جهاد توسط آیت الله سیستانی، مشاور امنیت ملی عراق از تشکیل «مدیریت حشدالشعبی» برای سازماندهی انبوهی از نیروهای داوطلب که ذیل اختیارات نخست وزیر فعالیت خواهند کرد، خبر داد. دولت عراق در سال 2014م، به دلیل ضعف ارتش عراق در مهار داعش، دستور سازماندهی و تامین سلاح و ادوات نیروهای داوطلب برای حفظ امنیت عراق را صادر کرد.

نقش سردار سلیمانی در تبدیل کردن این فتوا به یک نیروی توانمند، جدی بود(آفایی میبدی، علی، «برریس تحولات سیاسی و نظامی محور مقاومت قبل و بعد از شهادت سردار سلیمانی»، ص115، نشریه سیاست‌پژوهی غرب آسیا، ش1، پاییز 1403ش.).

پس از افول داعش در عراق، آمریکا تلاش زیادی کرد که نفوذ حشدالشعبی را کاهش دهد اما حاج قاسم عراقی‌ها را در پارلمان بسیج کرد تا حشد الشعبی را به عنوان یک نیروی نظامی رسمی به عنوان بخشی از نیروهای مسلح کشور عراق پذیرفته شد(آفایی میبدی، علی، «برریس تحولات سیاسی و نظامی محور مقاومت قبل و بعد از شهادت سردار سلیمانی»، ص116، نشریه سیاست‌پژوهی غرب آسیا، ش1، پاییز 1403ش.).

با وجود فشارهای زیاد، حشدالشعبی با قانونی که در نوامبر 2016م، تصویب شد، به جایگاه قانونی رسید و از حقوق معادل پلیس یا ارتش برخوردار شد((آقایی میبدی، علی، «برریس تحولات سیاسی و نظامی محور مقاومت قبل و بعد از شهادت سردار سلیمانی»، ص120، نشریه سیاست‌پژوهی غرب آسیا، ش1، پاییز 1403ش).

مراحل

گروه‌های مقاومت در چهار مرحله؛ مقابله با رژیم بعث (پیش از 2003م)، مقابله با اشغال‌گری آمریکا (تا سال 2011م)، مقابله با تکفیری‌ها در سوریه (از ژانویه 2013م) و مقابله با تکفیری‌ها در عراق (از ژوئن 2014م) شکل گرفتند و توسعه یافتند.

رویکرد دولت‌ها

نوری مالکی نخست وزیر وقت عراقۀ ساختاری با عنوان مدیریت حشدالشعبی به منظور سازماندهی نیروهای داوطلب جهاد را پایه گذاری کرد. در 17 دسامبر 2014م، حیدرالعبادی نخست وزیر وقت عراق نیز هیئت مستقلی به نام حشدالشعبی را رسمیت بیشتری بخشید(52). در 26 نوامبر 2016م، حشدالشعبی در پارلمان عراق قانونی شد. حیدرالعبادی در مارس 2017م، ضمن قدردانی از کمکهای حشد الشعبی، برخی از بخشهای آن را به جنایت، سرقت مسلحانه و آدم ربایی متهم کرد و بحث خلع سلاح آنها را مطرح کرد. دولت کوتاه عادل عبدالمهدی نیز سیاست کنترل و قانونی شدن حشدالشعبی و کاهش نفوذ ابومهدی المهندس، نائب‌رئیس حشدالشعبی را در چند مصوبه جداگانه دنبال کرد که هرگز عملیاتی نشد. مقتدی صدر نیز مصوبه هیئت دولت در این زمینه را پذیرفت اما هیچ وقت آن را اجرایی نکرد. در دولت مصطفی الکاظمی، سردار سلیمانی و ابومهدی از مهندس توسط آمریکا به شهادت رسیدند و در سال 2020م، لشکرهای عباس، امام علی، تیپ‌های علی اکبر و انصارالمرجعیه که به حشد مرجعیت یا حشد عتبات شهرت داشتند اعلام کردند از ساختار حشدالشعبی خارج و تابع تصمیمات دولت هستند. الکاظمی دستوراتی مبنی بر بسته شدن دفاتر حشدالشعبی صادر کرد.

اشتراکات عقیدتی با ایران

ایدئولوژی مشترک، منافع راهبردی بلند مدت مثل حفاظت از اسلام شیعی، اماکن مقدس، دفاع از ملت عراق فارغ از قومیت و نژاد و مقاومت در برابر نفوذ ایالات متحده. احمدی، 1397ش.

اهداف

در مارس 2015م، سازمان حشدالشعبی اهداف پنج‌گانه زیر را به عنوان اهداف کلان خود مطرح کرد؛

آزادی مردم عراق از تروریسم

حفاظت از اماکن و بقاع متبرکه

نبرد با داعش و بیرون راندن آنان از خاک عراق

حفاظت از کشور و کم به عراقی‌هایی که توان جهاد ندارند.

گروه‌های تشکیل دهنده

حشدالشعبی در 50 گروه مختلف از 130 تا 150 هزار نیروی نظامی برخوردار است. هرچند بدنه اصلی این گروه را شیعیان تشکیل داده‌اند، اما سایر گروه‌های قومی و مذهبی از جمله کردها، ترکمن‌ها، اهل سنت، مسیحیان و ایزدی‌ها نیز در آن حضور دارند. به دنبال حکم جهاد آیت الله سیستانی، سازمان بدر، جریان صدر، عصائب اهل حق و جنبش نجباء از جمله گروه‌های سیاسی بودند که ظرفیت نظامی خود را در اختیار حشدالشعبی قرار دادند.

لایه اول: گروه‌های مرجع با دو ویژگی ابتکار عمل در جبهه جنگ و داشتن سازمان نظامی، شامل سازمان بدر، گردان‌های امام علی، گردان‌های سیدالشهدا و جندالامام.

لایه دوم: حلقه پیرامونی، که پیروی از ولایت فقیه را ترویج می‌کند و از حیث نظامی در رتبه بعدی قرار دارد، شامل گروه‌های سرایا الخراسانی، الوعد الصادق، جیش المختار و رسالیون.

لایه سوم، گروه‌های وابسته به جریان‌های سیاسی عراق، شامل شباب الرسالی، گردان‌های غضب، امام حسین، سرایا السلام، ترکمن‌ها، سنی‌ها.

(ص48). شاخه شیعی حشدالشعبی شامل سپاه بدر و سرایا السلام وابسته به جریان صدر، آموزش دیده‌ترین، مجرب‌ترین و قدرتمندترین گروه‌های تشکیل دهنده حشدالشعبی هستند.(48). گروه دیگری از شیعیان جنوب عراق از سوی عتبات مقدسه پشتیبانی می‌شوند.()49. گروهای مسلح کوچک‌تری که وابسته به عشایر هستند در اتحاد با گروه‌های بزرگ‌تر یا ادغام در آنها بیشتر با هدف تامین امنیت محدوده جغرافیایی خود سازماندهی شده‌اند.(49). ترکمن‌ها، شبک‌ها، کردهای فیلی، ایزدی‌ها و مسیحیان دارای واحدهای نظامی مستقل در  حشدالشعبی هستند. (49) حشدالشعبی در اوج محبوبیت خود در سال 2016م، از حمایت 96درصدی مردمی برخوردار بود.(49). گروه‌های مقاومت از مدت‌ها قبل از ظهور داعش در عراق شکل گرفته بوند. یکی از مهم‌ترین گروه‌های مقاومت عراقی سپاه بدر است که توسط جمعی از مجاهدین شیعه عراقی برای مقابله با رژیم صدام تشکیل شد. جیش المهدی که بازوی نظامی جریان صدر است به عنوان بخشی از مقاومت شیعه علیه اشغالگری آمریکا فعالیت می‌کرد. این گروه کمی بعد در مجموعه‌های نظامی یوم الموعود و سرایا السلام ادامه فعالیت دادند.(50).

گروه‌های رقیب

جریان صدر به دلیل اقتدارگرایی مقتدی صدر، اختلاف نظر او با دیگر جریان‌های شیعی، تمایل به تعامل با آل سعود، همگرایی همه‌جانبه با اهل سنت به منظور جلب آراء آنها، ناسیونالیسم افراطی مقتدی صدر. شکاف ایدئولوژیکی عمیق صدر با حشدالشعبی در مسئله ولایت‌پذیری به دلیل غیر عراقی بودن مراجع اخیر عراق و نگاه انتقادی صدر به هم پیمانی حشد الشعبی با ایران.

گروه‌های مخالف، برخی از گروه‌های سنی و کرد در برابر حشدالشعبی احساس خطر می‌کنند. اهل سنت در زمان پاکسازی داعش از مانع از ورود حشد الشعبی به مناطق سنی نشین شدند و کردها نیز حضور حشدالشعبی در مناطق تحت سیطره خود به ویژه منابع نفتی کرکوک را مانع دستیابی به اهداف خود می‌دانستند.

دولت مرکزی عراق، حیدرالعبادی نخست وزیر اسبق عراق تلاش می کرد مبنی بر فرمان اجرایی شماره 91 در فوریه 2016م، حشدالشعبی را به صورت یک تشکیلات نظامی مستقل و نهادی مشروع و قانونی در چارچوب شورای ملی عراق و تحت نظر مستقیم نخست وزیر درآورد. در سال 2019م، نیز عادل عبدالمهدی فرمان ده ماده‌ای را صادر کرد که به موجب آن حشدالشعبی در نیروهای مسلح عراق ادغام می‌شد.

عربستان با برجسته سازی نقش تشیع و برچسب فرقه گرایی تلاش می کند حشد الشعبی را تهدیدی برای اهل سنت عراق و برقراری ثبات سیاسی در عراق و زمینه ساز نفوذ ایران معرفی کند.

ترکیه، با تلاش برای تصاحب منطقه کردنشین عراق و ایستادگی حشدالشعبی در برابر آن از یک سو (محسن بیوک، ص174ش) و رقابت با ایران بر سر ام‌القرایی جهان اسلام، خواهان تضعیف حشد الشعبی است(اخلاصی، ابراهیم، «اهداف پنهان ترکیه در شمال عراق»، وبسایت مطالعات بین‌المللی صلح، 7 آبان 1400ش).

کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس مثل قطر، کویت، امارت، بحرین و ... نیز به دلیل همسویی حشد الشعبی با محور مقاومت اسلامی با میلیشیا (گروه شبه نظامی) یا نسخه عراقی سپاه پاسداران ایران خواندن آن  به تخریب این گروه با بهره گیری از ابزار رسانه می‌پردازند. محسن بیوک، ص176.

آسیب‌ها

تشتت گروه‌های عضو و اختلاف نظر، عدم سازماندهی مناسب، عدم برخورداری از جایگاه مستحکم قانونی، اختلاف نظر افراد تاثیرگذاری مثل مقتدی صدر و عمار حکیم در مورد وضعیت فعلی و آینده حشدالشعبی و خلع سلاح آنها پس از رفع خطر داعش، احتمال انشعاب داخلی،

حشد الشعبی از سویی به دلیل دریافت حقوق کارکنان آن، دولتی است و از سوی دیگر به دلیل عدم پاسخگویی به دولت مرکزی و عدم هماهنگی فعالیت‌های خود با دولت، غیر رسمی است. این وضعیت در بلند مدت چالش‌هایی را به دنبال خواهد داشت.

آینده حشد الشعبی

سه سناریوی ادغام در نیروهای مسلح، انحلال و تقویت و گسترش پیش روی حشد الشعبی است. تا قبل از حمله آمریکا و اسرائیل به ایران در دیماه 1404ش، سناریوی ادغام بیشترین احتمال و مدافع را داشت. محسن بیوک، ص185.

دولت عراق، حزب الدعوه که از سال 2005 تا 2018م، محور تشکیل دولت در عراق بود، نوری المالکی در دور اول نخست وزیری خود(2010 - 2006)، خواهان محدود کردن فعالیت‌های حشد الشعبی بودنند. برخی از گروه‌های سنی که خود بخشی از حشد الشعبی هستند، جریان صدریون، برخی از دولتمردان که خود در حشدالشعبی نماینده ندارند، آمریکایی‌ها و برخی از کشورهای منطقه، با انگیزه برقراری موازنه قدرت و تقلیل قدرت شیعه و نه مخالفت با اصل حشد الشعبی، خواهان محدود کردن حشدالشعبی هستند. اما نگاه رایج در داخل عراق به حشدالشعبی تفصیلی است و به رغم انتقاد به برخی از شاخه های آن، حشدالشعبی به طور کل یک سازمان مقدس و قابل اعتماد و اتکا شمرده می شود.

منابع

آزاد، «الگوی تشکیل و تحدید حشد الشعبی در عراق»، فصلنامه سیاست جهانی، 1399ش.

بیوک، محسن، سناریوهای پیش روی آینده حشد الشعبی در عراق بر اساس ساختار و راهبرد بازیگران، نشریه مطالعات بین رشته‌ای دانش راهبردی، ش56، پاییز 1403ش.

گوهری مقدم و عرب، «جایگاه حشد الشعبی در امنیت ملی عراق و نحوه بازنمایی رسانه‌های سعودی از آن»، پژوهشنامه رسانه بین‌الملل، 1397ش.

نیاکویی و پیرمحمدی، «روند بازیگری و کنش عملیاتی حشدالشعبی در عراق»، فصنامه روابط خارجی، 1400ش.

آزاد، امیرحامد، «الگوی تشکیل و تحدید حشد الشعبی در عراق»، فصلنامه سیاست جهانی، 1399ش.

آزاد، امیرحامد، سایه روشن حشدالشعبی، تهران، موسسه مطالعات اندیشه سازان نور، 1395ش.

آزاد، امیرحامد، «الگوی مطلوب در عراق حشدالشعبی و آسیب‌پذیری‌های آن»، نشریه مطالعات راهبردی جهان اسلام، ش16، 1394ش.

احمدی، ژیلا، «موافقان و مخالفان حشدالشعبی در عراق و آینده آن»، وبسایت مرکز بین‌المللی مطالعات صلح، 13 شهریور 1397ش.

اخلاصی، ابراهیم، «اهداف پنهان ترکیه در شمال عراق»، وبسایت مطالعات بین‌المللی صلح، 7 آبان 1400ش

بیوک، محسن، سناریوهای پیش روی آینده حشد الشعبی در عراق بر اساس ساختار و راهبرد بازیگران، نشریه مطالعات بین رشته‌ای دانش راهبردی، ش56، پاییز 1403ش.

زارعان، احمد، «رابطه دولت عراق و گروه‌های شبه نظامی پس از 2014، مطالعه موردی حشدالشعبی»، فصلنامه دولت‌پژوهی، ش33، بهار 1402ش.

ستوده، محمد، بدرآبادی، همت، «بررسی ابعاد بی‌ثباتی سیاسی در عراق جدید»، فصلنامه علوم سیاسی، ش21، 1398ش.

عالیشاهی، عبدالرضا و همکاران، «ویژگی‌های پان‌شیعیسم جریان صدر در عراق پساداعش»، پژوهش‌نامه ایرانی سیاست بین‌الملل، ش7، 1398ش.

گوهری مقدم و عرب، «جایگاه حشد الشعبی در امنیت ملی عراق و نحوه بازنمایی رسانه‌های سعودی از آن»، پژوهشنامه رسانه بین‌الملل، 1397ش.

نیاکویی و پیرمحمدی، «روند بازیگری و کنش عملیاتی حشدالشعبی در عراق»، فصنامه روابط خارجی، 1400ش.