مجلس خبرگان رهبری

مجلس خبرگان رهبری؛

مجلس خبرگان رهبری نهادی تخصصی و انتخابی متشکل از ۸۸ فقیه است که بر پایه اصول ۱۰۷، ۱۰۸ و ۱۱۱ قانون اساسی، مسئولیت کلیدی تعیین، نظارت بر استمرار صلاحیت‌ها و عزل رهبر جمهوری اسلامی ایران را بر عهده دارد. این مجمع که به عنوان حلقه اتصال اراده عمومی (جمهوریت) و مشروعیت فقهی نظام (اسلامیت) شناخته می‌شود، اعضای خود را برای دوره‌های هشت‌ساله از طریق رأی مستقیم مردم برمی‌گزیند و از طریق هیئت‌رئیسه و کمیسیون‌های داخلی به امور اجرایی و نظارتی می‌پردازد. با وجود جایگاه راهبردی این نهاد در حفظ ثبات و پیوستگی نظام، ساختار آن و فرآیند احراز صلاحیت نامزدها توسط فقهای شورای نگهبان، همواره موضوع بحث‌های حقوقی و انتقادی درباره استقلال نظارتی، فراگیری جنسیتی و انحصار ترکیب اعضا به مجتهدان بوده است.

مفهوم‌شناسی

واژه خبرگان برگرفته از کلمه خبره به معنای فرد دارای آگاهی کامل، دانش قطعی و شناخت جامع و دقیق به‌کار می‌رود. بر همین اساس، مجلس خبرگان به نهادی متشکل از آگاهان و متخصصان تعبیر شده و مجلس خبرگان رهبری به مجمعی از کارشناسان دارای تجربه و تخصص در حوزه رهبری اشاره دارد. در اصطلاح حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران، مجلس خبرگان رهبری نهادی است متشکل از فقهای واجد شرایط که مطابق اصل ۱۰۷ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، مسئولیت تعیین رهبر و نظارت بر استمرار شرایط لازم برای رهبری را برعهده دارد. این کاربرد اصطلاحی با معنای لغوی خبره سازگار دانسته شده است؛ زیرا اعضای این مجلس به‌عنوان صاحب‌نظرانی شناخته می‌شوند که از دانش دینی، مهارت فقهی و تجربه لازم برای ارزیابی صلاحیت‌های رهبری برخوردارند.

زمینه شکل‌گیری

در برخی تحقیقات، زمینه شکل‌گیری مجلس خبرگان رهبری در چارچوب استقرار اصل ولایت فقیه در نظام حقوقی جمهوری اسلامی ایران تبیین شده است؛ اصلی که با الهام از دیدگاه امام خمینی و فقه سیاسی شیعه، رهبری جامعه در عصر غیبت را بر عهده فقیهی عادل، باتقوا، آگاه به زمان، مدیر و مدبر می‌گذارد. پیدایش این مجلس در واقع پاسخ حقوقی و نهادی به این نیاز مهم بود که چه نهادی و با چه سازوکاری باید تحقق رهبری و تداوم آن را تضمین کند. برای این منظور، نهادی تخصصی پیش‌بینی شد تا وظیفه تشخیص صلاحیت‌های رهبری و تضمین اجرای درست این اصل را بر عهده گیرد. در این چارچوب مجلس خبرگان رهبری به‌عنوان نهادی مرکب از فقهای منتخب مردم ایجاد شد. خبرگان رهبری در این دیدگاه، حلقه اتصال مبانی فقهی ولایت فقیه با ساختار حقوقی نظام سیاسی جمهوری اسلامی ایران محسوب می‌شود.

اهمیت

اهمیت مجلس خبرگان از چند جهت قابل توجه قرار گرفته است:

شاخص جمهوریت

مجلس خبرگان رهبری در نظام جمهوری اسلامی ایرانوظیفه شناسایی و تعیین رهبر و نظارت بر استمرار شرایط رهبری را بر عهده دارد.بر پایه برخی تحقیقات، این سازوکار، از ارکان تحقق مردم‌سالاری دینی و از شاخص‌های جمهوریت نظام جمهوری اسلامی به شمار می‌آید؛ زیرا عالی‌ترین مقام سیاسی کشور از طریق نهادی برگزیده مردم تعیین می‌شود و انتخاب رهبر نه موروثی است و نه انتصابی، بلکه در قالب فرآیندی متکی بر رأی عمومی انجام می‌گیرد. بدین ترتیب، مجلس خبرگان حلقه ارتباط میان اراده مردم و نهاد رهبری محسوب می‌شود. بر اساس این مبنا، رهبر جمهوری اسلامی ایران دارای حق انحلال مجلس خبرگان رهبری نیست.

شاخص مشروعیت

مجلس خبرگان رهبری تنها نهاد دارای صلاحیت برای تعیین رهبر جمهوری اسلامی به شمار می‌آید و به همین دلیل نقشی محوری در تداوم مشروعیت ساختار سیاسی دارد. در این چارچوب، رهبری باید واجد مجموعه‌ای از شرایط فقهی و مدیریتی از جمله صلاحیت علمی برای استنباط مسائل فقهی، عدالت و تقوای لازم برای رهبری امت اسلامی، بینش صحیح سیاسی و اجتماعی، تدبیر، شجاعت و توانایی اداره جامعه باشد. تشخیص تحقق این شرایط امری تخصصی تلقی می‌شود؛ ازاین‌رو نهادی متشکل از فقیهان منتخب مردم پیش‌بینی شده است تا صلاحیت‌های لازم برای رهبری را بررسی کرده و فرد واجد شرایط را شناسایی و معرفی کند.

حفظ ثبات و پیوستگی نظام

به سبب جایگاه مجلس خبرگان رهبری در مدیریت وضعیت‌های حساس ناشی از فقدان یا تغییر رهبری، نقش تعیین‌کننده‌ای در حفظ ثبات و پیوستگی نظام ایفا می‌کند. افزون بر این، نظارت مجلس خبرگان بر تداوم شرایط رهبری، نوعی تضمین برای سلامت و کارآمدی رکن رهبری در نظام سیاسی ایران محسوب می‌شود. از این منظر، نقش تعیین‌کننده‌ای در ایجاد اطمینان و ثبات در جامعه دارد.

پاسخگویی در برابر خدا و مردم

در ساختار قدرت در جمهوری اسلامی مجلس خبرگان جایگاهی متمایز دارد. در حالی که بسیاری از نهادهای سیاسی در برابر نهادهای دیگر پاسخ‌گو هستند، مجلس خبرگان در رأس هرم قدرت از جهت وظیفه تعیین و نظارت بر رهبری قرار می‌گیرد و نقش آن در نهایت در برابر خداوند و نیز در برابر افکار عمومی و رأی مردم ارزیابی می‌شود. برخی معتقدند فعالیت‌های مجلس خبرگان رهبری در جریان امور اجرایی روزمره کشور نمود مستقیمی ندارد، اما کارکرد آن به عنوان نهادی نظارتی و پشتیبان برای بقای ساختار ولایت فقیه، از عوامل اصلی ثبات و استمرار نظام سیاسی جمهوری اسلامی ایران به شمار می‌رود.

مبانی تشکیل مجلس خبرگان رهبری

مبنای عقلی

بر پایه برخی تحقیقات، روش دو‌مرحله‌ای انتخاب رهبر، شیوه‌ای معقول و مرسوم برای تعیین مقام‌های حساس در نظام‌های سیاسی مختلف است؛ زیرا تشخیص صلاحیت‌های رهبری امری تخصصی است و نیاز به بررسی دقیق دارد. در این روش، مردم با انتخاب خبرگان مشارکت می‌کنند و خبرگان با ارزیابی کارشناسانه، فرد واجد شرایط را برمی‌گزینند. مزیت این شیوه آن است که مشارکت مردمی را با تشخیص تخصصی جمع می‌کند، دقت در احراز شرایط را افزایش می‌دهد و احتمال خطا یا تأثیرپذیری از فضای هیجانی را کاهش می‌دهد.

برخی معتقدند برای تعیین و نظارت بر ولی فقیه می‌توان چند فرض را در نظر گرفت که مهم‌ترین آنها عبارت‌اند از: تعیین از طریق رأی مستقیم مردم، تعیین توسط خبرگان، و تعیین از سوی رهبر پیشین. بر اساس این دیدگاه همان‌گونه که در شناسایی برترین استاد یک رشته علمی، نظر متخصصان آن حوزه ملاک قرار می‌گیرد و نه رأی عمومی، در تعیین فقیه اصلح برای رهبری نیز تشخیص باید به اهل تخصص واگذار شود. از این رو، در مقایسه میان مراجعه مستقیم به آرای عمومی و تعیین توسط خبرگان، روش دوم منطقی‌تر تلقی می‌شود. در مورد تعیین رهبر از سوی رهبر پیشین نیز گفته می‌شود که هرچند ممکن است به انتخابی مناسب بینجامد، اما می‌تواند زمینه طرح انتقادهایی مانند استبداد یا تأثیر روابط شخصی را فراهم کند؛ از این‌رو کمتر قابل قبول دانسته می‌شود. بر اساس این دیدگاه، در ساختار جمهوری اسلامی مردم اعضای مجلس خبرگان را انتخاب می‌کنند و خبرگان پس از بررسی، فرد واجد شرایط رهبری را شناسایی می‌کنند. مبنای این سازوکار به سیره عقلا بازمی‌گردد؛ یعنی رجوع به نظر متخصصان در امور تخصصی.

مبنای دینی

مبانی قرآنی و روایی رجوع به خبرگان که در تبیین جایگاه نهادی مانند مجلس خبرگان رهبری مورد استناد قرار می‌گیرد، عمدتاً بر اصل مراجعه به خبره استوار است. آیه 43 سوره نحل به لزوم رجوع افراد فاقد دانش به اهل آگاهی دلالت دارد و در تفاسیر فقهی به عنوان مستندی برای مراجعه به متخصصان در مسائل دینی و اجتماعی تفسیر شده است. آیه 122 سوره توبه نیز به نقش عالمان دینی در هدایت و ارشاد جامعه اشاره دارد و مبنایی برای اعتبار نظر اهل علم در امور کلان دینی تلقی می‌شود. علاوه بر این، در روایتی از امام صادق درباره وظیفه مردم در صورت فقدان دسترسی به امام، بر مراجعه به آگاهان به امور دینی تأکید شده است. این دسته از روایات در فقه شیعه به عنوان دلیلی بر اعتبار نظر متخصصان دینی در اداره و هدایت جامعه مورد استناد قرار گرفته‌اند. بر پایه این آیات و روایات، در اندیشه فقهی شیعه تشخیص مسائل پیچیده دینی و اجتماعی، از جمله شناسایی رهبر واجد شرایط، امری تخصصی تلقی می‌شود که نیازمند رجوع به فقها و صاحب‌نظران است. از این رو، تشکیل نهادی از فقیهان آگاه برای تشخیص و معرفی رهبر را می‌توان تجلی نهادی اصل مراجعه به اهل خبره دانست؛ اصلی که مبنای قرآنی و روایی آن در منابع دینی مورد اشاره قرار گرفته است.

وظایف

انجام هر عملى که به ‏طور مستقیم، در تأمین هدف مجلس خبرگان، مؤثر باشد، وظیفه اصلى این مجلس است و انجام اعمالى که اثر مستقیم آن، تأمین هدف مزبور نباشد، وظیفه فرعى تلقّى مى ‏گردد که نتیجه نهایى آن‌ها، اجراى بهتر وظایف اصلى خواهد بود.

وظایف اصلی مجلس خبرگان رهبری

• انتخاب رهبر: مهم‌ترین وظیفه مجلس خبرگان رهبری، انتخاب رهبر جمهوری اسلامی ایران است. طبق قانون اساسی و مبانی نظری ولایت فقیه، در عصر غیبت امام مهدی که رهبر و امام جامعه به‌طور خاص تعیین نشده است، شناخت و انتخاب فرد واجد شرایط بر عهده مردم و در عمل از طریق نمایندگان منتخب آنان در مجلس خبرگان رهبری انجام می‌شود. در این فرایند، مردم در مرحله اول خبرگان را به‌عنوان نمایندگان آگاه و متخصص در امور دینی و فقهی انتخاب می‌کنند و این خبرگان در مرحله دوم، رهبر را از میان فقیهان واجد شرایط برمی‌گزینند. شرایط و معیارهای انتخاب رهبر بر اساس اصول 5، 107 و 109 قانون اساسی تعیین شده است؛ ازجمله فقاهت، عدالت، آگاهی سیاسی و اجتماعی، تدبیر، شجاعت و مقبولیت عمومی. مجلس خبرگان رهبری با تشکیل کمیسیون تحقیق و بررسی صلاحیت نامزدهای رهبری، وظیفه ارزیابی دقیق این ویژگی‌ها را بر عهده دارد و نتیجه بررسی را به صحن عمومی مجلس خبرگان رهبری ارائه می‌دهد تا بر اساس رأی اعضا، رهبر منتخب تعیین شود.
• عزل رهبر: بر اساس مبانی فقهی شیعه، مشروعیت حکومت ولیّ فقیه، وابسته به استمرار صلاحیت علمی، اخلاقی و مدیریتی او است و در صورت از بین رفتن هر یک از این شرایط، مقام رهبری از اعتبار ساقط می‌شود. اصل 111 قانون اساسی، تشخیص این وضعیت را بر عهده مجلس خبرگان نهاده است. این اصل سه مورد را برای برکناری رهبر پیش‌بینی می‌کند: ناتوانی از انجام وظایف قانونی، از دست دادن یکی از شرایط رهبری و کشف فقدان شرایط از آغاز.
• نظارت بر رهبری: این نظارت جنبه حقوقی دارد و برخی معتقدند از اصل 111 قانون اساسی استنباط می‌شود؛ بدین معنا که چون خبرگان مسئول تشخیص فقدان شرایط هستند، باید به‌طور مستمر بر تحقق و دوام آنها نظارت داشته باشند. بر پایه برخی تحقیقات، این نظارت، تضادی با اصل ولایت مطلقه فقیه ندارد و به‌منزله تضمین سلامت ساختار رهبری در نظام اسلامی است. مجلس خبرگان برای انجام این وظیفه، کمیسیون تحقیق ویژه‌ای تشکیل داده که مأموریت دارد گزارش‌های مرتبط را بررسی، صحت اطلاعات را احراز و در صورت لزوم، اقدامات لازم را برای پیشگیری از انحراف یا ضعف مدیریتی در نهاد رهبری انجام دهد. نظارت خبرگان مکمل نظارت عمومی مردم محسوب می‌شود، اما جنبه رسمی و حقوقی دارد و مبنای تصمیمات نهادی است.

وظایف فرعی مجلس خبرگان رهبری

• تصویب و تفسیر قوانین داخلی مجلس خبرگان: طبق اصل ۱۰۸ قانون اساسی، تدوین قوانین مربوط به تعداد اعضا، کیفیت انتخاب، آیین‌نامه داخلی و سایر مقررات مجلس خبرگان بر عهده خود این مجلس است. نخستین دوره این قوانین توسط فقهای شورای نگهبان تهیه شد و پس از آن مسئولیت بازنگری و اصلاح آن بر عهده مجلس خبرگان قرار گرفت.
• بررسی و تصویب بودجه سالانه مجلس خبرگان: بررسی و تصویب بودجه و امور مالی مربوط به فعالیت‌های مجلس خبرگان رهبری بر عهده کمیسیون‌های داخلی آن است. هدف از این اقدام، شفافیت مالی و تضمین کارآمدی عملکرد اداری این نهاد است.

ساختار و مسئولیت‌ها

ساختار درونی مجلس خبرگان رهبری از دو بخش اصلی هیئت رئیسه و کمیسیون‌ها تشکیل شده است.

هیئت رئیسه

مجلس خبرگان دارای دو نوع هیئت رئیسه است که وظایف و دوران تصدی متفاوتی دارند. علاوه بر آن، دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری زیر نظر هیئت رئیسه فعالیت می‌کند.

هیئت رئیسه سنی: این هیئت فقط در اولین جلسه هر دوره تشکیل می‌شود.

سمت	نحوه انتخاب / ترکیب	وظایف اصلی
رئیس سنی	مسن‌ترین فرد از خبرگان حاضر	اداره جلسه افتتاحیه؛ انجام مراسم تحلیف اعضا؛ برگزاری انتخابات هیئت رئیسه دائم.
نایب‌رئیس	دومین فرد مسن از خبرگان حاضر
منشی‌ها (۲ نفر)	دو نفر از جوان‌ترین خبرگان حاضر

هیئت رئیسه دائم: اعضای این هیئت برای یک دوره دو ساله و با رأی مخفی انتخاب می‌شوند.

سمت	تعداد	حد نصاب انتخاب	وظایف و اختیارات
رئیس	۱ نفر	اکثریت مطلق حاضران (مرحله اول) یا نسبی (مرحله دوم)	نظارت بر امور اداری، مالی و استخدامی؛ ارتباط با رهبری؛ امضا و ابلاغ مصوبات به نهادها مربوطه؛ ارائه گزارش سالانه به مجلس خبرگان رهبری.
نایب‌رئیس	۲ نفر	اکثریت نسبی
منشی	۲ نفر	اکثریت نسبی
کارپرداز	۲ نفر	اکثریت نسبی

دبیرخانه: هدف از تشکیل این نهاد، انجام مأموریت‌ها، مسئولیت‌ها و تنظیم امور جاری مربوط به مجلس خبرگان است. برخی از وظایف این نهاد عبارتند از:

• وظیفه تنظیم روابط میان مجلس، کمیسیون‌ها و اعضا با مقام معظم رهبری و سایر دستگاه‌های کشوری؛
• همکاری در فرآیند برگزاری انتخابات خبرگان با نهادهای مربوطه؛
• تدوین دستور کار جلسات، مستندسازی صورت مذاکرات، بایگانی طبقه‌بندی‌شده اسناد و تدوین پیش‌نویس بیانیه‌ها؛
• تحقیق، تألیف و نشر آثار پیرامون حکومت اسلامی و ولایت فقیه و تهیه بولتن‌های تحلیلی در زمینه‌های سیاسی، فقهی و اجتماعی.

کمیسیون‌ها

کمیسیون‌ها بازوان کارشناسی مجلس خبرگان هستند که جهت بررسی تخصصی موضوعات تشکیل می‌شوند.

نام کمیسیون	شرح وظایف اصلی
اصل ۱۰۸ قانون اساسی	بررسی و تدوین قوانین مربوط به خبرگان (قانون انتخابات و آیین‌نامه داخلی)
امور مالی و اداری	بررسی و مدیریت امور مالی و اداری مجلس خبرگان
اصل ۱۰۷ و ۱۰۹ قانون اساسی	تحقیق درباره شرایط و صفات رهبر و شناسایی افراد در مظان رهبری (گزارش‌های این کمیسیون سری است)
سیاسی - اجتماعی و فرهنگی	آگاهی از تحولات داخلی و جهانی؛ برگزاری جلسه با نخبگان و مسئولان سیاسی و امنیتی
تحقیق (موضوع اصل ۱۱۱)	نظارت بر استمرار شرایط رهبری و تصمیم‌گیری در موارد فقدان شرایط (اجرای نظارت بر رهبری)
بررسى راه‌‏هاى پاسدارى و حراست از ولایت فقیه‏	تحقیق و پژوهش در موضوع حکومت اسلامی؛ پاسخ به شبهات و ترویج اندیشه ولایت فقیه در رسانه‌ها و مراکز علمی
اقتصادی	بررسی تحولات اقتصادی داخلی و جهانی با حضور نخبگان و مسئولان ذی‌ربط

انتخابات

بر اساس اصل ۱۰۸ تعداد و شرایط خبرگان، چگونگی انتخاب آنان بر عهده خود خبرگان است. آخرین اصلاحات اين قانون در هفت فصل، 31ماده و 23 تبصره در دوازدهمین اجلاسیه رسمی مجلس خبرگان رهبری (دوره پنجم)، در تاریخ 5 مهر 1402 به تصويب رسيده است.

توزیع کرسی‌های نمایندگی

تعداد کل نمایندگان مجلس خبرگان ۸۸ نفر است که بر اساس تقسیمات کشوری به شرح زیر توزیع شده‌اند:

تعداد نماینده	استان‌های مشمول
۱۶ نماینده	تهران
۶ نماینده	خراسان رضوی، خوزستان
۵ نماینده	اصفهان، آذربایجان شرقی، فارس
۴ نماینده	گیلان، مازندران
۳ نماینده	آذربایجان غربی، کرمان
۲ نماینده	اردبیل، البرز، سیستان و بلوچستان، قزوین، کردستان، کرمانشاه، گلستان، لرستان، مرکزی، همدان
۱ نماینده	ایلام، بوشهر، چهارمحال و بختیاری، خراسان جنوبی، خراسان شمالی، زنجان، سمنان، قم، کهگیلویه و بویراحمد، هرمزگان، یزد

کلیات و کیفیت برگزاری انتخابات

موضوع	جزئیات قانونی
مدت دوره	۸ سال
زمان آغاز فرآیند	حداقل ۶ ماه پیش از پایان دوره قبلی
نحوه رأی‌گیری	مخفی، مستقیم، در یک روز تعطیل و همزمان در سراسر کشور
حد نصاب انتخاب	اکثریت نسبی آراء شرکت‌کنندگان (در صورت تساوی آراء: قرعه‌کشی)
مجری انتخابات	وزارت کشور

شرایط انتخاب‌شوندگان (نامزدها)

طبق ماده ۱۱ و ۱۲، داوطلبان در هنگام ثبت‌نام باید دارای شرایط زیر باشند:

شرط الزامی	ملاحظات و تبصره‌ها
تابعیت	دارا بودن تابعيت جمهورى اسلامى ايران
اجتهاد	در حدی که قدرت استنباط بعض مسائل فقهی را داشته و ولی‌فقیه را تشخیص دهد.
حداقل سن	۴۰ سال تمام
تحصیلات حوزوی	ارائه مدرک سطح ۴ حوزه یا تأییدیه کتبی مدیریت حوزه‌های علمیه (قم، مشهد، اصفهان)
صلاحیت اخلاقی	عدالت، اشتهار به دیانت، وثوق و سلامت اقتصادی
بینش سیاسی	آشنایی لازم با مسائل روز و بینش مناسب سیاسی-اجتماعی
تعهد نظام	التزام به قانون اساسی و ولایت مطلقه فقیه
فقدان سابقه کیفری	فاقد سوء سابقه سياسى و اجتماعى به تشخيص مراجع قانونى و رسمى نظام جمهوری اسلامی ایران

فهرست دوره‌ها و ترکیب هیئت رئیسه

ادوار مجلس خبرگان	دوره های زمانی	تعداد	سمت‌ها در هیئت رئیسه
دوره اول	سال ۱۳۶۱ تا ۱۳۶۹ش	۸۲ نفر	رئیس:	علی مشکینی
			نائب رئیس:	اکبر هاشمی رفسنجانی
			منشی ها:	محمد مومن و حسن طاهری خرم آبادی
دوره دوم	سال ۱۳۶۹ تا ۱۳۷۷ش	۸۳ نفر	رئیس:	علی مشکینی
			نائب رئیس:	اکبر هاشمی رفسنجانی و ابراهیم امینی
			منشی ها	حسن طاهری خرم آبادی و محمد مومن
دوره سوم	سال ۱۳۷۷ تا ۱۳۸۵ش	۸۶ نفر	رئیس:	علی مشکینی
			نائب رئیس:	اکبر هاشمی رفسنجانی و ابراهیم امینی
			منشی ها:	حسن طاهری خرم آبادی و قربانعلی دری نجف آبادی
دوره چهارم	سال ۱۳۸۵ تا ۱۳۹۴ش	۸۶ نفر	رئیس:	علی مشکینی، اکبر هاشمی رفسنجانی، محمدرضا مهدوی کنی، محمد یزدی (این دوره مجلس چهار رئیس را تجربه کرد که به ترتیب از نفر اول تا چهارم آمده است)
			نائب رئیس:	محمد یزدی، اکبر هاشمی رفسنجانی، سید محمود هاشمی شاهرودی (بعد از تکیه هاشمی رفسنجانی بر کرسی ریاست، هاشمی شاهرودی جایگزین او شد)
			منشی ها:	سید احمد خاتمی، قربانعللی دری نجف‌آبادی
دوره پنجم	سال ۱۳۹۴ تا 1403ش	۸۸ نفر	رئیس:	احمد جنتی
			نائب رئیس:	محمدعلی موحدی کرمانی، سیدمحمود هاشمی شاهرودی، سید ابراهیم رئیسی (با فوت هاشمی شاهرودی، ابراهیم رئیسی جایگزین او شد)
			منشی ها:	سید احمد خاتمی، قربانعللی دری نجف‌آبادی، عباس کعبی (عباس کعبی جایگزین دری نجف آبادی شد)
دوره ششم	سال ۱۴۰۳ش تا—	۸۸ نفر	رئیس:	محمدعلی موحدی کرمانی
			نائب رئیس:	سیدهاشم حسینی‌بوشهری، علیرضا اعرافی
			منشی ها:	عباس کعبی، محسن اراکی

اقدامات و عملکرد مجلس خبرگان

بر اساس گزارش برخی منابع، مجلس خبرگان رهبری علاوه بر فعالیت‌های مستمر در کمیسیون‌ها و برگزاری اجلاسیه‌های سالانه، در برخی دوره‌ها با رخدادهای مهمی همراه بوده است؛ ازجمله:

ادوار مجلس	مهمترین رخدادها و اتفاقات
دوره اول	حسینعلی منتظری به عنوان قائم مقام رهبری انتخاب شد. بعد از فوت سید روح الله خمینی در سال 1368ش، سیدعلی خامنه‌ای به‌عنوان دومین رهبر جمهوری اسلامی به سرعت تعیین شد. تصویب مقدماتی آیین‌نامه مجلس خبرگان رهبری.
دوره دوم	-
دوره سوم	-
دوره چهارم	دوره مجلس خبرگان رهبری 8 سال است و استثنائاً برای آن که انتخابات دوره پنجم آن همزمان با انتخابات دهمین دوره مجلس شورای اسلامی باشد، این دوره 10 ساله شد.
دوره پنجم	حضور محسن اسماعلیلی به‌عنوان حقوق‌دان و اولین مجتهد غیرروحانی در مجلس خبرگان رهبری.تصویب آیین‌نامه جدید مجلس خبرگان رهبری.
دوره ششم	بعد از ترور سید علی خامنه‌ای توسط آمریکا و اسرائیل در سال 1404ش، سیدمجتبی خامنه‌ای به‌عنوان سومین رهبر جمهوری اسلامی تعیین شد. برگزاری جلسه تعیین رهبری با توجه به شرایط جنگی کشور، انهدام ساختمان دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری در قم توسط آمریکا و اسرائیل، و علیرغم تهدیدات آمریکا و اسرائیل مبنی بر هدف قرار دادن محل جلسه، حایز اهمیت دانسته شده است.

محدویت‌ها

برخی معتقدند مجلس خبرگان رهبری در عمل به وظایف خود با محدودیت‌هایی مواجه است؛ ازجمله:

اشکال در فرآیند نظارت بر رهبری

برخی معتقدند وابستگی فرایند تأیید صلاحیت نامزدهای خبرگان به فقهای منصوب رهبری، استقلال و کارآمدی این مجلس را محدود می‌کند. در برخی تحقیقات این محدودیت موجه دانسته نشده است؛ چرا که شورای نگهبان اعضای مجلس خبرگان را منصوب نمی‌کند، بلکه تنها صلاحیت نامزدهای آن را بررسی می‌کند. این امر مشابه رویه رایج در بسیاری از انتخابات است که در آن شرایط اولیه نامزدها پیش از ورود به رقابت انتخاباتی احراز می‌شود. از این‌رو، اعتبار اعضای خبرگان ناشی از رأی مردم است، نه تأیید شورای نگهبان.

محدودیت در نظارت بر رهبری

مجلس خبرگان رهبری ابزارهای گسترده برای تحقیق درباره عملکرد نهادهای نظامی، امنیتی و اقتصادی وابسته به رهبری در اختیار ندارد و نتایج تحقیقات آن معمولاً محرمانه و محدود به توصیه‌های جزئی گزارش شده است. در این دیدگاه عزل رهبر از نظر حقوقی با رأی اکثریت مطلق ممکن است، اما جایگاه فرماندهی و اختیارات رهبر در نهادهای کلیدی، اجرای عملی این اختیار را به شرایط ویژهٔ سیاسی محدود می‌کند. بر پایه گزارش برخی منابع، برای تحقق عملی نظارت بر رهبری، سازوکارهای نهادی در ساختار این مجلس پیش‌بینی شده است. در این چارچوب، کمیسیون‌های تخصصی مجلس مأمور جمع‌آوری اطلاعات، بررسی وضعیت تحقق شرایط رهبری و تهیه گزارش‌های کارشناسی هستند و نتایج بررسی‌های خود را به صحن مجلس ارائه می‌کنند. این گزارش‌ها در جلسات رسمی مجلس خبرگان مورد بحث و ارزیابی قرار می‌گیرد و بدین ترتیب، امکان پیگیری مستمر وضعیت استمرار شرایط رهبری فراهم می‌شود و نظارت خبرگان در قالب فرآیندی سازمان‌یافته و نهادی اعمال می‌گردد.

محدودیت در حضور زنان

در برخی دیدگاه‌ها، نبود حضور زنان در مجلس خبرگان رهبری به‌عنوان یکی از محدودیت‌های عملی این نهاد مطرح شده است. با وجود آنکه منع قانونی برای عضویت زنان ذکر نشده و برخی فقیهان نیز آن را فاقد اشکال فقهی دانسته‌اند، در عمل تاکنون زنی به این مجلس راه نیافته است؛ امری که در برخی تحلیل‌ها به سختگیری در فرایند احراز صلاحیت نامزدها نسبت داده می‌شود.

محدودیت در ترکیب اعضای مجلس خبرگان رهبری

برخی منتقدان بر این باورند که شرط اجتهاد باعث شده اعضای مجلس خبرگان رهبری عمدتاً فقیهان باشند و در نتیجه ارزیابی برخی ویژگی‌های رهبری مانند توان مدیریتی یا مسائل سیاسی، اقتصادی و نظامی نیازمند حضور متخصصان دیگر نیز باشد. بر اساس دیدگاهی دیگر، نامزدهای خبرگان علاوه بر اجتهاد باید از آگاهی کافی نسبت به مسائل سیاسی و اجتماعی برخوردار باشند؛ بنابراین اعضای این مجلس صرفاً فقیهان فاقد شناخت سیاسی نیستند، بلکه مجتهدانی آشنا با مسائل روز محسوب می‌شوند. همچنین در میان شرایط رهبری، فقاهت اهمیت محوری دارد، زیرا هدایت نظام اسلامی مستلزم شناخت عمیق از احکام اسلام است و تشخیص آن نیز در حوزه تخصص فقیهان قرار می‌گیرد. در سایر حوزه‌های تخصصی، رهبر می‌تواند از نظر مشاوران و کارشناسان بهره گیرد؛ از این‌رو حضور فقیهان آشنا با مسائل سیاسی و اجتماعی در مجلس خبرگان کافی دانسته می‌شود.

فهرست اعضا

اسامی نمایندگان ادوار مختلف مجلس خبرگان عبارتند از:

ردیف	استان	دوره اول	دوره دوم	دوره سوم	دوره چهارم	دوره پنجم	دوره ششم
۱	آذربایجان شرقی	مسلم ملکوتی بیوک خلیل‌زاده مروج محسن مجتهد شبستری عبدالحسین تبریزی غروی هیبت‌الله یکتایی سید محسن موسوی تبریزی سید ابوالفضل موسوی تبریزی	بیوک خلیل‌زاده مروج سید ابوالفضل موسوی تبریزی علی ارومیان محسن مجتهد شبستری محمدعلی حقی مرتضی بنی‌فضل مسلم ملکوتی	علی احمدی میانجی سید ابوالفضل موسوی تبریزی علی ارومیان محسن مجتهد شبستری هاشم هاشم‌زاده هریسی	محسن مجتهد شبستری محمدتقی پورمحمدی محمد فیضی مرتضی بنی‌فضل هاشم هاشم‌زاده هریسی	محسن مجتهد شبستری محمدتقی پورمحمدی محمد فیض سرابی علی ملکوتی هاشم هاشم‌زاده هریسی	سید محمدعلی آل‌هاشم علی ملکوتی محمدتقی پورمحمدی جواد حاجی‌زاده سید باقر سیدی بنابی
۲	آذربایجان غربی	مرتضی بنی‌فضل علی‌اکبر قرشی علی احمدی میانجی	سید علی‌اکبر قرشی‌ علی احمدی میانجی محمدصادق نجمی	سید علی‌اکبر قرشی‌ سید علی‌اکبر قره‌باغی(غفاری) سید محسن موسوی تبریزی	سید علی‌اکبر قریشی حسن نمازی سید محمد واعظ موسوی سید اکبر قره‌باغی (غفاری) عسکر دیرباز	سید علی‌اکبر قریشی عسکر دیرباز جواد مجتهد	سید علی‌اکبر قریشی محمدحسین بیاتی عسگر دیرباز
۳	اردبیل	----	----	مصطفی نورانی بیوک خلیل‌زاده مروج	سید ابراهیم سیدحاتمی سید حسن عاملی	سید حسن عاملی میر فخرالدین موسوی ننه‌کران	سید حسن عاملی یدالله صفری
۴	اصفهان	سید جلال‌الدین طاهری عباس ایزدی سید حسین خادمی سید مهدی یثربی سید محمد حسینی کاشانی	حسین مظاهری سید اسماعیل هاشمی اصفهانی سید جلال‌الدین طاهری سید مهدی یثربی کاشانی‌ مرتضی مقتدایی	حسین مظاهری سید اسماعیل هاشمی اصفهانی سید جلال‌الدین طاهری سیدمهدی یثربی کاشانی‌ مرتضی مقتدایی سید ابوالحسن مهدوی	مرتضی مقتدایی سید ابوالحسن مهدوی حسن شریعتی نیاسر سید یوسف طباطبایی‌نژاد عبدالمحمود عبداللهی	مرتضی مقتدایی سید ابوالحسن مهدوی سید یوسف طباطبایی‌نژاد عبدالمحمود عبداللهی عبدالنبی نمازی	سید ابوالحسن مهدوی سید سعید حسینی یوسف طباطبایی‌نژاد مرتضی مقتدایی مصطفی حسناتی
۵	البرز	----	----	-----	----	سید محمدمهدی میرباقری محسن کازرونی	حسین ردایی محمدرضا فلاح تفتی
۶	ایلام	عبدالرحمن حیدری محمدتقی مروارید	قربانعلی دری نجف‌آبادی	رحیم محمدی	سید مجتبی طاهری	سید محسن سعیدی گلپایگانی	وعد مرادبیگی
۷	بوشهر	ابراهیم جمال یوسفی دشتی	عبدالنبی نمازی	عبدالنبی نمازی	سید هاشم حسینی بوشهری	سید هاشم حسینی بوشهری	سید هاشم حسینی بوشهری
۸	تهران	سید علی حسینی خامنه‌ای اکبر هاشمی رفسنجانی سید عبدالکریم موسوی اردبیلی علی‌اکبر مشکینی محمد محمدی گیلانی یوسف صانعی محمدباقر باقری کنی محمد باقر اسدی خوانساری غلامرضا رضوانی احمد آذری قمی سید هادی خسرو شاهی حسین راستی کاشانی صادق خلخالی محمد امامی کاشانی	احمد آذری قمی‌ محمد یزدی علی‌اکبر فیض مشکینی اکبر هاشمی رفسنجانی سید محمدباقر اسدی خوانساری سید محسن خرازی حسین راستی کاشانی سید هادی خسروشاهی سید هاشم رسولی محلاتی غلامرضا رضوانی سید احمد خمینی محمد امامی کاشانی محمدباقر باقری کنی محمدباقر محی‌الدین انواری محمد محمدی ری‌شهری محمد محمدی گیلانی	محمد یزدی علی اکبر فیض مشکینی اکبر هاشمی رفسنجانی سید محمدباقر اسدی خوانساری سیدمحسن خرازی غلامرضا رضوانی محمد امامی کاشانی محمّد محمّدی ری‌شهری محمد محمدی گیلانی احمد جنتی رضا استادی قربانعلی دری نجف‌آبادی محسن قمی محمدتقی مصباح یزدی مجید انصاری محمدرضا توسلی	محمد یزدی اکبر هاشمی رفسنجانی سیدمحسن خرازی محمد امامی کاشانی احمد جنتی رضا استادی قربانعلی دری نجف آبادی محسن قمی محمدتقی مصباح یزدی محمدباقر باقری کنی حسن روحانی محسن کازرونی عبدالنبی نمازی علی‌اکبر مشکینی محمدحسن مرعشی شوشتری محمد محمدی گیلانی سید محمود علوی محمدرضا مهدوی کنی	اکبر هاشمی رفسنجانی محمد امامی کاشانی احمد جنتی قربانعلی دری نجف‌آبادی محسن قمی حسن روحانی سید محمود علوی نصرالله شاه‌آبادی ابوالفضل میرمحمدی ابراهیم امینی محمد محمدی ری‌شهری محمدعلی موحدی کرمانی محسن اسماعیلی محمدحسن زالی محمدعلی تسخیری سید هاشم بطحائی علی مؤمن‌پور عباسعلی اختری غلامرضا مصباحی‌مقدم	محسن قمی علیرضا اعرافی حسینعلی سعدی محمدعلی موحدی کرمانی محمود رجبی علی مؤمن‌پور غلامعلی صفایی سید محمدعلی موسوی جزایری قربانعلی دری نجف‌آبادی غلامعلی نعیم‌آبادی محمود محمدی عراقی غلامرضا مصباحی‌مقدم عبدالجواد ابراهیمی‌فر احمد دانش‌زاده مؤمن سعید صلح‌میرزایی محمدرضا ناصری
۹	چهار محال و بختیاری	ابراهیم امینی	ابراهیم امینی	ابراهیم امینی	علیرضا اسلامیان	علیرضا اسلامیان	عبدالله کیوانی
۱۰	خراسان (رضوی)	ابوالحسن مقدسی شیرازی عباس واعظ طبسی ابوالقاسم خزعلی محمدمهدی ربانی املشی اسماعیل فردوسی‌پور عبدالجواد غرویان علی‌اصغر معصومی علی‌اکبر اسلامی تربتی محمد واعظ عبایی	ابوالحسن مقدسی شیرازی عباس واعظ طبسی ابوالقاسم خزعلی اسماعیل فردوسی‌پور عبدالجواد غرویان علی‌اصغر معصومی علی اکبر علیزاده حبیب‌الله مهمان‌نواز	سید محمود هاشمی شاهرودی عباس واعظ طبسی ابوالقاسم خزعلی اسماعیل فردوسی‌پور علی‌اصغر معصومی حبیب‌الله مهمان‌نواز حسن عالمی سید مهدی عبادی	سید محمود هاشمی شاهرودی عباس واعظ علی اصغر معصومی سید احمد علم الهدی ابوالقاسم خزعلی محمدرضا فاکر حسن عالمی	سید محمود هاشمی شاهرودی سید احمد علم‌الهدی حسن عالمی سید احمد حسینی خراسانی محمدهادی عبدخدایی سید مجتبی حسینی محمدتقی مصباح یزدی	سید احمد حسینی خراسانی سید مجتبی حسینی سید احمد علم‌الهدی حسن عالمی سید محمدرضا مدرسی غلامرضا مقیسه
۱۱	خراسان جنوبی	---	---	---	سید ابراهیم رئیسی	سید ابراهیم رئیسی	سید ابراهیم رئیسی
۱۲	خراسان شمالی	---	---	---	حبیب‌الله مهمان‌نواز	حبیب‌الله مهمان‌نواز غلامرضا فیاضی	غلامرضا فیاضی
۱۳	خوزستان	غلامحسین جمی محمدعلی موسوی جزایری احمد جنتی حسین مجتهدی حسن همتی	احمد جنتی محمدتقی مصباح یزدی سید علی شفیعی سید محمدعلی موسوی جزایری محسن محمدی عراقی	سید علی شفیعی سید محمدعلی موسوی جزایری محسن محمدی عراقی محمدرضا عباسی‌فرد علی فلاحیان عباس کعبی	سید علی شفیعی سید محمدعلی موسوی جزایری علی فلاحیان عباس کعبی محمدحسین احمدی شاهرودی محسن حیدری آل کثیری	سید علی شفیعی سید محمدعلی موسوی جزایری عباس کعبی محمدحسین احمدی شاهرودی محسن حیدری آل کثیری عبدالکریم فرحانی	عباس کعبی محسن حیدری سید علی شفیعی سید ابوالحسن حسن‌زاده امیررضا هدایی حسین رفیعی
۱۴	زنجان	سید محمد موسوی خوئینی‌ها هادی باریک‌بین سید اسماعیل موسوی زنجانی	سید اسماعیل موسوی سید حسن موسوی شالی هادی باریک‌بین	سید اسماعیل موسوی	محمدتقی واعظی	محمد حاجی ابوالقاسمی دولابی	جواد جعفری
۱۵	سمنان	محمد مؤمن	محمد مؤمن	حسن روحانی محمدعلی عالمی	سید محمد شاهچراغی	سید محمد شاهچراغی	سید محمدمهدی میرباقری
۱۶	سیستان و بلوچستان	سید مهدی عبادی اسحاق مدنی	سید مهدی عبادی مولوی محمد اسحاق مدنی	سید مجتبی حسینی مولوی محمد اسحاق مدنی	علی‌احمد سلامی عباسعلی سلیمانی	علی‌احمد سلامی عباسعلی سلیمانی	نذیر احمد سلامی عبدالرحمن عارفی
۱۷	فارس	محمدصادق حائری شیرازی سید علی‌محمد دستغیب اسدالله ایمانی سید علی‌اصغر دستغیب محی‌الدین فاضل هرندی	اسدالله ایمانی سید محمدحسین حسینی ارسنجانی سیدمحمد فقیه علی شیخ موحد محمدصادق حائری شیرازی	اسدالله ایمانی سید محمدحسین حسینی ارسنجانی احمد بهشتی سید علی‌اصغر دستغیب سید علی‌محمد دستغیب	اسدالله ایمانی احمد بهشتی سید علی‌اصغر دستغیب محی‌الدین حائری شیرازی سید علی‌محمد دستغیب	اسدالله ایمانی احمد بهشتی سید علی‌اصغر دستغیب سید محمد فقیه علی اکبر کلانتری لطف‌الله دژکام	لطف‌الله دژکام احمد بهشتی علی‌اکبر کلانتری سید محمدعلی مدرسی طباطبایی علیرضا دانا
۱۸	قزوین	---	---	علی شیخ محمدی تاکندی سیدحسن موسوی شالی	هادی باریک بین علی اسلامی	علی اسلامی مجید تلخابی	علی اسلامی حسین مظفری
۱۹	قم	---	---	سید مهدی روحانی	محمد مؤمن	محمد مؤمن محمد یزدی سید محمد سعیدی	سید محمد سعیدی
۲۰	کردستان	ملاعبد الله محمدی	سیدعلی حسینی ملاعبدالله محمدی	عبدالقادر زاهدی محمد شیخ الاسلام	عبدالرحمن خدایی محمد شیخ الاسلامی حسام‌الدین مجتهدی	سید محمد حسینی شاهرودی فائق رستمی	فایق رستمی اقبال بهمنی
۲۱	کرمان	محمدعلی موحدی کرمانی مرتضی فهیم محمد هاشمیان	محمدجواد حجتی کرمانی محمدعلی موحدی کرمانی محی‌الدین فاضل هرندی	سید احمد خاتمی محمدعلی موحدی کرمانی محمد هاشمیان	سید احمد خاتمی محمدعلی موحدی کرمانی محمد بهرامی خوشکار	سید احمد خاتمی امان‌الله علیمرادی محمد بهرامی خوشکار	سید احمد خاتمی امان‌الله علیمرادی احمد شیخ‌بهائی
۲۲	کرمانشاه (باختران)	محمدحسین معصومی زرندی مجتبی حاج آخوند	محمدرضا کاظمی کرمانشاهی مجتبی حاج آخوند	ذکرالله احمدی محمدحسین معصومی زرندی	حسن ممدوحی محمدحسین زرندی	امان‌الله نریمانی محمود محمدی عراقی	مصطفی علما امان نریمانی
۳۲	کهگلیویه و بویر احمد	قربانعلی شهمیری	سید کرامت‌الله ملک‌حسینی	سید کرامت‌الله ملک‌حسینی	سید کرامت‌الله ملک‌حسینی سید شرف‌الدین ملک‌حسینی	سید شرف‌الدین ملک‌حسینی	سید شرف‌الدین ملک‌حسینی
۲۴	گلستان	---	---	سید حبیب‌الله طاهری سید کاظم نورمفیدی	سید کاظم نورمفیدی حبیب‌الله طاهری گرگانی سید عبدالهادی حسینی شاهرودی	سید کاظم نورمفیدی سید عبدالهادی حسینی شاهرودی	سید محسن طاهری کمال آخوند غراوی
۲۵	گیلان	صادق احسان‌بخش محمدعلی(مختار) امینیان عباس محفوظی محمدعلی فیض گیلانی	زین‌العابدین قربانی عباس محفوظی‌ محمدعلی فیض گیلانی‌ مختار امینیان	زین‌العابدین قربانی عباس محفوظی‌ مختار امینیان محمدعلی تسخیری	زین‌العابدین قربانی عباس محفوظی‌ رضا رمضانی مختار امینیان	زین‌العابدین قربانی سید علی حسینی اشکوری رضا رمضانی احمد پروایی	رسول فلاحتی رضا رمضانی سید علی حسینی اشکوری علی کاظمی
۲۶	لرستان	سید حسن طاهری خرم‌آبادی محمد باقر سلطانی طباطبایی	سید حسن طاهری خرم‌آبادی‌ سید محمدباقر سلطانی طباطبائی	سید حسن طاهری خرم‌آبادی‌ سید محمدنقی شاهرخی	سید محمدنقی شاهرخی سید حسن طاهری خرم‌آبادی	احمد مبلغی هاشم نیازی	احمد مبلغی هاشم نیازی
۲۷	مازندران	عبدالله واعظ جوادی آملی هادی روحانی‌راد اسماعیل صالحی نفت‌چاهی سید جعفر کریمی دیوکلاهی حسین محمدی لائینی سید کاظم نورمفیدی	حسین محمدی لائینی اسماعیل صالحی مازندرانی سید حبیب‌الله طاهری سید صابر جباری عبدالله واعظ جوادی آملی‌ هادی روحانی‌راد	سید صابر جباری هادی روحانی‌راد نورالله طبرسی سیدجعفر کریمی صادق آملی لاریجانی	نورالله طبرسی صادق لاریجانی آملی علی معلمی سید صابر جباری	نورالله طبرسی صادق لاریجانی آملی علی معلمی سید رحیم توکل	محمدباقر محمدی لایینی علی معلمی سید رحیم توکل سید صادق پیشنمازی
۲۸	مرکزی	سید مهدی روحانی محمد فاضل لنکرانی جلال طاهری شمس گلپایگانی	ابوالفضل نجفی خوانساری‌ سیدمهدی روحانی	احمد محسنی گرکانی سید ابوالفضل میرمحمدی زرندی	احمد محسنی گرکانی سید ابوالفضل میرمحمدی زرندی	محسن اراکی احمد محسنی گرکانی	محسن محمدی عراقی علی عباسی
۲۹	هرمزگان	میرزا محمد انواری	میرزا محمد انواری	میرزا محمد انواری	غلامعلی نعیم‌آبادی	سید روح‌الله صدرالساداتی	محسن ابراهیمی
۳۰	همدان	حسین نوری همدانی محمدباقر محی‌الدین انواری	احمد صابری همدانی سید ابوالحسن موسوی همدانی (دبستانی)	احمد صابری همدانی سید ابوالحسن موسوی همدانی (دبستانی)	علی رازینی غیاث‌الدین طه‌محمدی	غیاث‌الدین طه‌محمدی سید مصطفی موسوی‌فراز	حبیب‌الله شعبانی سید مصطفی موسوی‌فراز
۳۱	یزد	سید روح‌الله خاتمی	سید عباس خاتم یزدی	سید عباس خاتم یزدی	ابوالقاسم وافی یزدی	ابوالقاسم وافی یزدی	ابوالقاسم وافی یزدی

منابع

• قران کریم.
• «اسامى نمایندگان «دوره پنجم» مجلس خبرگان منتشر شد»، خبرگزاری بسیج، تاریخ درج مطلب: 12 اردیبهشت 1395ش.
• استیری، فاطمه، «مجلس خبرگان رهبری از آغاز تا به امروز»، وب‌سایت مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، تاریخ درج مطلب: 23 تیر 1400ش.
• «اهمیت مجلس خبرگان رهبری»، وب‌سایت دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری، تاریخ درج مطلب: 20 فروردین 1400ش.
• الهام، غلامحسین و دیگران، «تحلیل و بررسی بایسته‌های ساختاری مجلس خبرگان رهبری با روی کرد هدف‌گرا»، حکومت اسلامی، شماره 100، تابستان 1400ش.
• «تنها عضو غیرروحانی مجلس خبرگان»، وب‌سایت دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: 4 مهر 1402ش.
• جبرائیلی، سیدسایر، «شاخص‌های اسلامیت و جمهوریت در تعیین آیت‌الله خامنه‌ای به عنوان رهبر جمهوری اسلامی»، جستارهای سیاسی معاصر، سال چهارم، زمستان 1403ش.
• «جدول نتایج نهایی انتخابات مجلس خبرگان رهبری»، خبرگزاری کار ایران، تاریخ درج مطلب: 12 اسفند 1402ش.
• «دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری»، وب‌سایت دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری، تاریخ درج مطلب: 17 فروردین 1400ش.
• راد، الهام، «چهارمین مجلس خبرگان و باز هم کرسی های خالی از زنان»، حقوق زنان، شماره 28، اسفند 1385ش.
• «ساختار مجلس خبرگان رهبری»، وب‌سایت دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری، تاریخ درج مطلب: 18 فروردین 1400ش.
• «قانون انتخابات مجلس خبرگان رهبری»، وب‌سایت شورای نگهبان، تاریخ بازدید: 29 اسفند 1404ش.
• قمی، محسن، «جایگاه و اهمیت مجلس خبرگان رهبری در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، پژوهش‌های انقلاب اسلامی، شماره 8، بهار 1393ش.
• «مجلس خبرگان رهبری؛ نهادی پر قدرت اما ناتوان»، وب‌سایت رادیو فردا، تاریخ درج مطلب: 1 مهر 1388ش.
• «مجلس خبرگان؛ مجلس لحظه‌هاست»، وب‌سایت دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری، تاریخ درج مطلب: 25 اسفند 1404ش.
• مصباح یزدی، محمدتقی، حکیمانه‌ترین حکومت، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، 1402ش.
• مصطفوی، حسن، التحقیق فی مفردات کلمات القرآن، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1368ش.
• «معرفی همه نمایندگان مجلس خبرگان از آغاز تاکنون»، وب‌سایت گیل خبر، تاریخ درج مطلب: 15 بهمن 1394ش.
• معصومی، سیدمسعود، «بازتاب اندیشه: مبانی فقهی- حقوقی مجلس خبرگان رهبری»، حکومت اسلامی، شماره 37، پاییز 1384ش.
• ملک‌افضلی، محسن، «جایگاه حقوقی و نقش مجلس خبرگان در جمهوری اسلامی»، حکومت اسلامی، شماره 40، تابستان 1385ش.
• «هیات رئیسه ادوار شش گانه مجلس خبرگان زیر ذره بین»، وب‌سایت دیدگاه، تاریخ درج مطلب: 21 می 2024م.
• «وظایف خبرگان رهبری»، وب‌سایت دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری، تاریخ درج مطلب: 19 فروردین 1400ش.
• نوری، جواد و دیگران، «تحلیل جایگاه حقوقی مجلس خبرگان رهبری در ساختار سیاسی جمهوری اسلامی ایران»، مطالعات علوم سیاسی، دوره یازدهم شماره 1، بهار 1404ش.
• هاشمی شاهرودی، سیدمحمود، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهلبیت، قم، موسسه دائرة المعارف اسلامی، 1382ش.