جزیره خارک
جزیره خارک؛ از جزایر مهم و بزرگترین پایانه نفتی ایران در خلیج فارس.
نامگذاری
نام جزیره خارک در متون تاریخی کهن به اشکال مختلف ثبت شده است. در نوشتههای استرابون از آن با نام «ایکارهیا» یا «ایکاریوس» و در آثار بطلمیوس با عنوان «آراکیا» یاد شده است. همچنین جغرافینویسان دوره اسلامی از جمله جیهانی و ابنحوقل در آثار خود از نام خارک ذکر به میان آوردهاند. در تلفظ دریانوردان محلی، از واژگانی نظیر «خاری» یا «ساکن الخاری» یا «میرمحمد» استفاده میشده و بومیان منطقه نیز نام «خارگ» را برای این جزیره به کار بردهاند. آل احمد معتقد است که واژه خارک برگرفته از «خرمای نارس» است.[۱]
جزیره خارک از نظر تاریخی دارای آثار متنوعی از ادوار و مذاهب گوناگون است. از جمله این آثار میتوان به آتشکده زردشتی، کلیسای نسطوری، مزار سید محمد، مقابر دولمین، معبد نیوتن و مقابر پالمیری اشاره کرد که همگی نشاندهنده اهمیت تاریخی این منطقه هستند.[۲]
تاریخچه
جزیره خارک از سال ۱۳۱۲ تا ۱۳۲۷ شمسی به تبعیدگاه مجرمان تبدیل شده بود و بهصورت زندان بزرگی اداره میشد. در تاریخ ۲۱ فروردین ۱۳۳۸، طبق تصویبنامه شماره ۳۵۸، جزیره خارک به بخش تبدیل شد و کلیه دهات خارک و خارکو تابع بخش خارک گردیدند. در تاریخ ۱۴ مهر ۱۳۴۴، بر اساس تصویبنامه شماره ۷۹۶۴، بخش جزیره خارک به شهرستان تبدیل شد.[۳]
در سرشماری سال ۱۳۴۵، خارک به عنوان یکی از شهرستانهای استان بوشهر شناخته شده است. با توجه به اینکه خارک در تقسیمات کشوری جزء استان هفتم (فارس و بنادر) محسوب میشد، اما امور کارگری آن ارتباط با مناطق نفتخیز خوزستان داشت، از سوی وزارت کار درخواستهای متعددی به وزارت کشور برای الحاق این منطقه به استان ششم (خوزستان) انجام شد. در سال ۱۳۴۶، خارک از لحاظ تقسیمات کشوری جزء استان خوزستان محسوب گردید. همچنین در سرشماری سال ۱۳۵۵، خارک به صورت شهری در زیرمجموعه شهرستان ماهشهر آورده شده است.[۴]
جغرفیا و اقلیم
موقعیت جغرافیایی
جزیره خارک از شمال به جزیره خارکو، و از جنوب، غرب و شرق به خلیج فارس محدود میشود. این جزیره در مختصات ۲۹ درجه و ۱۵ دقیقه و ۲۵ ثانیه عرض شمالی و ۵۰ درجه و ۲۰ دقیقه و ۳۰ ثانیه طول شرقی قرار دارد.[۵] فاصله این جزیره تا شهرهای مختلف عبارت است از: ۵۲ کیلومتری شمال غربی بوشهر، ۳۰ کیلومتری بندر ریگ، ۳۵ کیلومتری جنوب بندر گناوه و ۵ کیلومتری جنوب جزیره خارکو. از نظر تقسیمات اداری، جزیره خارک ابتدا به حوزه بوشهر تعلق داشت، اما بهدلیل تعلق امور کارگری آن در بخش صنعت نفت به خوزستان و به دنبال درخواستهای مکرر وزارت کار از وزارت کشور، این جزیره بهخوزستان الحاق شد. سرانجام در سال ۱۳۴۶ش جزیره خارک جزء استان خوزستان شد.[۶]
آبوهوا
ميانگين حداكثر دماى ساليانه جزیره خارك ْ6ر29 و ميانگين بارش ساليانه آن حدود 6ر265 ميليمتر است. پربارانترين ماه در خارك آذر و چهار ماه از سال (خرداد تا شهريور) بدون بارش است. ميانگين رطوبت نسبى 6ر61% و مرطوبترين ماه آن دى (72%) و خشكترين آن خرداد (49%) است.[۷]
وضعیت اقتصادی
جزیره خارک با وجود محدودیتهای جغرافیایی و منابع آب زیرزمینی، در گذشته از رونق اقتصادی برخوردار بوده و از نظر تجارت، صید مروارید و پایگاه نظامی دارای اهمیت بوده است. منابع جغرافیایی و سفرنامههای دوره اسلامی به رونق کشاورزی، تجارت و صید مروارید در این جزیره در ادوار مختلف اشاره کردهاند.
بر اساس گزارشهای تاریخی، مستوفی از زراعت، نخ، میوه و غله خوب آن، جیهانی از آبهای خوش و کشتزارهای آنجا، و کازرونی از نخ، انار، انگور و انجیر جزیره یاد کردهاند. محصولات عمده جزیره در گذشته شامل خرما، گندم، جو، عدس، پیاز، خربزه، انگور و لیمو بوده است که انگور آن به خارج صادر میشد. فرامرزی نیز محصولاتی همچون لیموترش، پرتقال، نارنگی، موز، انجیر، ترنج، سistan (سیستان) و انگور را برای جزیره برشمرده است.[۸]
صید مروارید
وجود مروارید و رونق صید آن در جزیره باعث شده است که منابع متعددی از کیفیت و کمیت معادن مروارید در این منطقه سخن بگویند. به نوشته لسترنج، خارک از مهمترین جزایر خلیج فارس از حیث تجارت و بازرگانی بوده و دریای مجاور آن از مهمترین صیدگاههای مروارید محسوب میشده است.[۹]
رکود اقتصادی
با گذشت زمان، تحولاتی نظیر کسادی صید مروارید به سبب تولید و رواج مروارید مصنوعی در ژاپن و مهاجرت غواصان به سواحل نفتخیز جنوب و غرب خلیج فارس، باعث رکود اقتصادی منطقه، گرایش به خودمصرفی در تولید و کاهش جمعیت شد. در آستانه ورود صنعت نفت به جزیره، بیشتر اهالی از طریق ماهیگیری و کشاورزی امرار معاش میکردند.[۱۰]
پانویس
- ↑ سعیدینیا و لعبتفر، «صنعت نفت و توسعه اقتصادی ، اجتماعي مناطق شمالي خليج فارس؛ مطالعه موردی خارك (1355-1335ش/1976-1956)»، 1395ش، ص99.
- ↑ سعیدینیا و لعبتفر، «صنعت نفت و توسعه اقتصادی ، اجتماعي مناطق شمالي خليج فارس؛ مطالعه موردی خارك (1355-1335ش/1976-1956)»، 1395ش، ص99.
- ↑ سعیدینیا و لعبتفر، «صنعت نفت و توسعه اقتصادی ، اجتماعي مناطق شمالي خليج فارس؛ مطالعه موردی خارك (1355-1335ش/1976-1956)»، 1395ش، ص99-100.
- ↑ سعیدینیا و لعبتفر، «صنعت نفت و توسعه اقتصادی ، اجتماعي مناطق شمالي خليج فارس؛ مطالعه موردی خارك (1355-1335ش/1976-1956)»، 1395ش، ص99-100.
- ↑ سعیدینیا و لعبتفر، «صنعت نفت و توسعه اقتصادی ، اجتماعي مناطق شمالي خليج فارس؛ مطالعه موردی خارك (1355-1335ش/1976-1956)»، 1395ش، ص99.
- ↑ حیدری، «خارک و خاراسن؛ پیشنهاد و بحثی درباره انتساب دو گورصخرهای بزرگ و نام جزیرۀ خارک»، 1399ش، ص107.
- ↑ جغرافياى جزاير ايرانى خليج فارس، 1381ش، ص21-23.
- ↑ سعیدینیا و لعبتفر، «صنعت نفت و توسعه اقتصادی ، اجتماعي مناطق شمالي خليج فارس؛ مطالعه موردی خارك (1355-1335ش/1976-1956)»، 1395ش، ص99-100.
- ↑ سعیدینیا و لعبتفر، «صنعت نفت و توسعه اقتصادی ، اجتماعي مناطق شمالي خليج فارس؛ مطالعه موردی خارك (1355-1335ش/1976-1956)»، 1395ش، ص99-100.
- ↑ سعیدینیا و لعبتفر، «صنعت نفت و توسعه اقتصادی ، اجتماعي مناطق شمالي خليج فارس؛ مطالعه موردی خارك (1355-1335ش/1976-1956)»، 1395ش، ص99-100.
منابع
جغرافياى جزاير ايرانى خلي جفارس: استان بوشهر (جزاير خارك، خاركو، شيف، امالكرم، جبرين، نخيلو، فارسى)، تهران، سازمان جغرافيايى نيروهاى مسلح، 1381ش.
حیدری، احد، «خارک و خاراسن؛ پیشنهاد و بحثی درباره انتساب دو گورصخرهای بزرگ و نام جزیرۀ خارک»، مجلۀ پژوهشهای ایرانشناسی، سال دهم، شمارۀ 1، 1399ش.
سعیدی نیا، حبیب الله و لعبت فر، احمد، «صنعت نفت و توسعه اقتصادی ، اجتماعي مناطق شمالي خليج فارس؛ مطالعه موردی خارك (1355-1335ش/1976-1956)»، مجلۀ گنجینه اسناد، شمارۀ 103، 1395ش.