جزیره خارک

جزیره خارک؛ از جزایر مهم و بزرگ‌ترین پایانه نفتی ایران در خلیج فارس.

نام‌گذاری

نام جزیره خارک در متون تاریخی کهن به اشکال مختلف ثبت شده است. در نوشته‌های استرابون از آن با نام «ایکارهیا» یا «ایکاریوس» و در آثار بطلمیوس با عنوان «آراکیا» یاد شده است. همچنین جغرافی‌نویسان دوره اسلامی از جمله جیهانی و ابن‌حوقل در آثار خود از نام خارک ذکر به میان آورده‌اند. در تلفظ دریانوردان محلی، از واژگانی نظیر «خاری» یا «ساکن الخاری» یا «میرمحمد» استفاده می‌شده و بومیان منطقه نیز نام «خارگ» را برای این جزیره به کار برده‌اند. آل احمد معتقد است که واژه خارک برگرفته از «خرمای نارس» است.

جزیره خارک از نظر تاریخی دارای آثار متنوعی از ادوار و مذاهب گوناگون است. از جمله این آثار می‌توان به آتشکده زردشتی، کلیسای نسطوری، مزار سید محمد، مقابر دولمین، معبد نیوتن و مقابر پالمیری اشاره کرد که همگی نشان‌دهنده اهمیت تاریخی این منطقه هستند.

تاریخچه

برپایه برخی یافته‌های باستان‌شناختی، جزیره خارک از حدود هزاره سوم پیش از میلاد در قلمرو ایلامیان قرار داشته است. با توجه به کشف کتیبه‌های ایلامی در بوشهر و نزدیکی جغرافیایی خارک به این منطقه، این احتمال قابل توجه است. همچنین آثاری از دوره سلوکیان و ساسانیان در خارک یافت شده است. وجود گورهایی متعلق به مسیحیان نسطوری نشان می‌دهد که جماعتی از نسطوریان احتمالاً از سده سوم تا هفتم میلادی در این جزیره ساکن بوده‌اند.

جغرافی‌نگاران مسلمان سده‌های نخست هجری، خارک را جزیره‌ای آباد توصیف کرده‌اند که دارای کشتزارها و نخلستانهایی بوده و مردم آن به تجارت اشتغال داشته‌اند. برپایه این منابع، خارک در سده چهارم هجری (دهم میلادی) از توابع گناوه (جنابه) به‌شمار می‌آمده، دارای منبر بوده و مرکز حکومتی محسوب می‌شده است. در سده هفتم هجری (سیزدهم میلادی)، این جزیره جزو اقلیم فارس بوده است. خارک از نظر صید مروارید اهمیت داشته و گونه‌ای مروارید گرانبها به نام «در یتیم» در سواحل آن به دست می‌آمده است.

جزیره خارک تا پیش از صفویان، جزو قلمرو حکومت‌های محلی جنوب ایران از جمله ملوک هرموز بود. در سده دهم هجری (شانزدهم میلادی)، پرتغالی‌ها خارک را تصرف و نمایندگی تجاری در آن تأسیس کردند، اما بعداً نیروهای عرب محلی آنان را بیرون راندند. در سال ۱۰۷۶ قمری (۱۶۶۵ میلادی)، تونو، جهانگرد فرانسوی، به خارک سفر کرد و از رونق کشاورزی و صید مروارید در جزیره سخن گفت. خارک در این زمان حاکمی جداگانه داشته و جزو قلمرو صفویان بوده است.

در دوره شاه سلیمان صفوی، نیروهای هلند به دلیل اختلاف با حکومت ایران، خارک را در سال ۱۰۹۵ قمری (۱۶۸۴ میلادی) تصرف کردند و تا سال بعد در اختیار داشتند. در سال ۱۱۶۶ قمری (۱۷۵۳ میلادی)، در دوره کریم‌خان زند، بارون فون کنیپهاوزن خارک را از میرناصر (حاکم بندر ریگ و خارک) برای هلندیان اجاره کرد، مرکز تجاری تأسیس نمود و قلعه‌ای مستحکم بنا کرد. پس از چندی، میرمهنا (پسر میرناصر) که با هلندیان اختلاف داشت، به خارک حمله و آنان را بیرون کرد. به دستور کریم‌خان زند، جزیره محاصره شد و سرانجام نیروهای زندیه آن را تصرف کردند.

حکومت‌های ایران دو بار با واگذاری جزیره خارک به فرانسه موافقت کردند، اما این امر هیچ‌گاه محقق نشد. نخست، کریم‌خان زند طی توافقنامه‌ای با کمپانی هند شرقی فرانسه، خارک را در اختیار این کمپانی گذاشت که با برچیده شدن کمپانی در سال ۱۱۸۴ قمری (۱۷۷۰ میلادی) موضوع پیگیری نشد. فتحعلی‌شاه قاجار نیز در پی عقد قرارداد فین‌کنشتاین با ناپلئون بناپارت در سال ۱۲۲۲ قمری (۱۸۰۷ میلادی)، خارک را به فرانسویان واگذارد، اما در سال ۱۲۲۴ قمری (۱۸۰۹ میلادی) این قرارداد لغو شد.

به دنبال لشکرکشی محمدشاه به افغانستان، بریتانیا برای وادار ساختن ایران به ترک محاصره هرات، خارک را در سال ۱۲۵۴ قمری (۱۸۳۸ میلادی) به اشغال خود درآورد. با وجود عقب‌نشینی سپاه ایران از افغانستان، این جزیره تا سال ۱۲۵۸ قمری (۱۸۴۲ میلادی) در تصرف بریتانیا باقی ماند. ناصرالدین‌شاه قاجار در سال ۱۲۷۳ قمری (۱۸۵۶ میلادی) هرات را تصرف کرد و بریتانیا مجدداً خارک را اشغال نمود. با انعقاد قرارداد پاریس در سال ۱۲۷۴ قمری (۱۸۵۷ میلادی)، هرات برای همیشه از ایران جدا شد و نیروهای بریتانیا خارک را تخلیه کردند.

در جریان جنگ جهانی اول (۱۳۳۳-۱۳۳۷ قمری / ۱۹۱۴-۱۹۱۸ میلادی)، بار دیگر نیروهای انگلیسی جزیره خارک را اشغال کرده و از آنجا به بوشهر و دشتستان حمله کردند. خارک تا پایان جنگ در تصرف انگلستان بود.

جزیره خارک از سال ۱۳۱۲ تا ۱۳۲۷ شمسی در دوره حکومت پهلوی به تبعیدگاه مجرمان تبدیل شد و به صورت زندانی بزرگ اداره می‌شد.

در سال ۱۳۳۷ شمسی، خارک به دلیل عمق مناسب سواحل برای پهلو گرفتن نفت‌کش‌های بزرگ، به عنوان پایانه صدور نفت خام برگزیده شد. پس از ساخت تأسیسات لازم و کشیدن لوله‌های زیردریایی برای انتقال نفت خام از سواحل ایران به جزیره، در سال ۱۳۴۴ شمسی خارک به بندری بزرگ برای صدور نفت خام تبدیل شد. با آغاز کار شرکت نفت در جزیره، جمعیت خارک که در سال ۱۳۳۵ شمسی حدود ۶۰۰ نفر بود، در سال ۱۳۵۵ شمسی به بیش از ۸۰۰۰ نفر افزایش یافت.

در سرشماری سال ۱۳۴۵، خارک به عنوان یکی از شهرستان‌های استان بوشهر شناخته شده است. با توجه به اینکه خارک در تقسیمات کشوری جزء استان هفتم (فارس و بنادر) محسوب می‌شد، اما امور کارگری آن ارتباط با مناطق نفت‌خیز خوزستان داشت، از سوی وزارت کار درخواست‌های متعددی به وزارت کشور برای الحاق این منطقه به استان ششم (خوزستان) انجام شد. در سال ۱۳۴۶، خارک از لحاظ تقسیمات کشوری جزء استان خوزستان محسوب گردید. همچنین در سرشماری سال ۱۳۵۵، خارک به صورت شهری در زیرمجموعه شهرستان ماهشهر آورده شده است.

جغرفیا و اقلیم

موقعیت جغرافیایی

جزیره خارک از شمال به جزیره خارکو، و از جنوب، غرب و شرق به خلیج فارس محدود می‌شود. این جزیره در مختصات ۲۹ درجه و ۱۵ دقیقه و ۲۵ ثانیه عرض شمالی و ۵۰ درجه و ۲۰ دقیقه و ۳۰ ثانیه طول شرقی قرار دارد. فاصله این جزیره تا شهرهای مختلف عبارت است از: ۵۲ کیلومتری شمال غربی بوشهر، ۳۰ کیلومتری بندر ریگ، ۳۵ کیلومتری جنوب بندر گناوه و ۵ کیلومتری جنوب جزیره خارکو. از نظر تقسیمات اداری، جزیره خارک ابتدا به حوزه بوشهر تعلق داشت، اما به‌دلیل تعلق امور کارگری آن در بخش صنعت نفت به خوزستان و به دنبال درخواست‌های مکرر وزارت کار از وزارت کشور، این جزیره بهخوزستان الحاق شد. سرانجام در سال ۱۳۴۶ش جزیره خارک جزء استان خوزستان شد.

آب‌وهوا

ميانگين حداكثر دماى ساليانه جزیره خارك ْ6ر29 و ميانگين بارش ساليانه آن حدود 6ر265 ميليمتر است. پرباران‌ترين ماه در خارك آذر و چهار ماه از سال (خرداد تا شهريور) بدون بارش است. ميانگين رطوبت نسبى 6ر61% و مرطوب‌ترين ماه آن دى (72%) و خشك‌ترين آن خرداد (49%) است.

وضعیت اقتصادی

جزیره خارک با وجود محدودیت‌های جغرافیایی و منابع آب زیرزمینی، در گذشته از رونق اقتصادی برخوردار بوده و از نظر تجارت، صید مروارید و پایگاه نظامی دارای اهمیت بوده است. منابع جغرافیایی و سفرنامه‌های دوره اسلامی به رونق کشاورزی، تجارت و صید مروارید در این جزیره در ادوار مختلف اشاره کرده‌اند.

بر اساس گزارش‌های تاریخی، مستوفی از زراعت، نخ، میوه و غله خوب آن، جیهانی از آب‌های خوش و کشتزارهای آنجا، و کازرونی از نخ، انار، انگور و انجیر جزیره یاد کرده‌اند. محصولات عمده جزیره در گذشته شامل خرما، گندم، جو، عدس، پیاز، خربزه، انگور و لیمو بوده است که انگور آن به خارج صادر می‌شد. فرامرزی نیز محصولاتی همچون لیموترش، پرتقال، نارنگی، موز، انجیر، ترنج، سistan (سیستان) و انگور را برای جزیره برشمرده است.

صید مروارید

وجود مروارید و رونق صید آن در جزیره باعث شده است که منابع متعددی از کیفیت و کمیت معادن مروارید در این منطقه سخن بگویند. به نوشته لسترنج، خارک از مهمترین جزایر خلیج فارس از حیث تجارت و بازرگانی بوده و دریای مجاور آن از مهمترین صیدگاه‌های مروارید محسوب می‌شده است.

رکود اقتصادی

با گذشت زمان، تحولاتی نظیر کسادی صید مروارید به سبب تولید و رواج مروارید مصنوعی در ژاپن و مهاجرت غواصان به سواحل نفت‌خیز جنوب و غرب خلیج فارس، باعث رکود اقتصادی منطقه، گرایش به خودمصرفی در تولید و کاهش جمعیت شد. در آستانه ورود صنعت نفت به جزیره، بیشتر اهالی از طریق ماهیگیری و کشاورزی امرار معاش می‌کردند.

وضعیت مسکن

تا پیش از ورود صنعت نفت و استفاده از مصالح ساختمانی جدید، بیشتر ساختمان‌های جزیره خارک با مصالح بومی نظیر سنگ، گچ و نخل و یا مصالح غیربومی مانند تخته ساج ملیح (از هندوستان) و چوب صندل (از زنگبار) ساخته می‌شدند. در گزارشی از وزارت جنگ در سال ۱۳۰۳ شمسی به اداره کارگزاری بنادر جنوب آمده است که انگلیسی‌ها ابنیه قدیمی جزیره خارک را تخریب و مصالح آن را برای استفاده به خارج از جزیره حمل کرده بودند. تعداد ساختمان‌های خارک در آن دوره به طور تقریبی بین ۱۱۳ تا ۱۲۰ باب بود. مصالح به کار رفته در این منازل تا سال ۱۳۳۵ شمسی عمدتاً نیمه‌بادوام، کم‌دوام و بی‌دوام بوده است؛ به گونه‌ای که حتی یک باب خانه مناسب برای استقرار کلانتری و بخشداری در جزیره وجود نداشت.

پس از ورود صنعت نفت، شرکت ملی نفت ابتدا تعداد زیادی چادر در جزیره برپا کرد و بیشتر کارکنان شرکت در زیر چادر زندگی می‌کردند. با رونق فعالیت‌های شرکت در منطقه، نیاز به ساخت مسکن بادوام افزایش یافت و شرکت برای تأمین آسایش کارکنان خود اقدام به ساخت مسکن کرد. پیش از اجرای طرح جامع (چم) در سال ۱۳۴۴ شمسی، حدود ۱۹۰ منزل توسط صنعت نفت برای کارکنان ساخته شده بود (۷۰ باب برای کارمندان و ۱۲۰ باب برای کارگران). پس از اجرای این طرح، تعداد منازل به ۳۷۵ باب افزایش یافت.

منابع

جغرافياى جزاير ايرانى خلي جفارس: استان بوشهر (جزاير خارك، خاركو، شيف، امالكرم، جبرين، نخيلو، فارسى)، تهران، سازمان جغرافيايى نيروهاى مسلح، 1381ش.

حیدری، احد، «خارک و خاراسن؛ پیشنهاد و بحثی درباره انتساب دو گورصخره‌ای‌ بزرگ و نام جزیرۀ خارک»، مجلۀ پژوهش‌های ایران‌شناسی، سال دهم، شمارۀ 1، 1399ش.

سعیدی نیا، حبیب الله و لعبت فر، احمد، «صنعت نفت و توسعه اقتصادی ، اجتماعي مناطق شمالي خليج فارس؛ مطالعه موردی خارك (1355-1335ش/1976-1956)»، مجلۀ گنجینه اسناد، شمارۀ 103، 1395ش.

طرفداری، علی محمد، «خارک»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی، تاریخ درج مطلب: 7 دی 1398ش.