تنگه هرمز

تنگه هرمز؛ آبراهی میان خلیج‌فارس و دریای عمان.

تنگه هرمز آبراهی استراتژیک بین استان هرمزگان ایران و مسندم عمان است که دریای عمان را به خلیج‌فارس متصل می‌کند. این تنگه یکی از مهم‌ترین مسیرهای کشتیرانی جهانی به شمار می‌آید. تنگه هرمز به ‌دلیل عبور ۲۰درصد از نفت خام جهان و ۳۳درصد از صادرات جهانی گاز طبیعی مایع‌شده، دارای اهمیت اقتصادی و سیاسی بالایی است. امنیت تنگه هرمز به‌عنوان دروازه‌ای برای تأمین انرژی جهانی و موضوعی بین‌المللی، همواره در کانون توجهات قرار دارد. پس از اقدامات نظامی آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران، مقامات ایران اعلام کردند که عبور کشتی‌ها از تنگه هرمز باید با هماهنگی ایران انجام شود و به کشتی‌های مرتبط با آمریکا اجازه عبور داده نمی‌شود. این وضعیت به اختلال در زنجیره تأمین انرژی جهانی و تجمع تعداد زیادی کشتی و محموله‌های نفتی در منطقه منجر شده است.

معرفی

تنگه هرمز، آبراهی بین استان هرمزگان ایران و استان مسندم عمان است که دریای عمان را به خلیج‌فارس پیوند می‌زند. این گذرگاه، یکی از استراتژیک‌ترین و مهم‌ترین مسیرهای کشتیرانی جهانی به‌ شمار می‌آید. تنگه هرمز ۱۵۸ کیلومتر طول دارد و عرض آن از بندرعباس تا راس‌الشریوط در عمان، بین ۵۶ تا ۱۸۰ کیلومتر متغیر است. عمق این تنگه از خلیج‌فارس بیشتر است و به‌دلیل شیب تند کف، از شمال به جنوب تغییر می‌یابد؛ به‌طوری‌ که در نزدیکی جزیرۀ لارک حدود ۳۶ متر و در ساحل جنوبی کنار شبه‌جزیرۀ مسندم به بیش از ۱۰۰ متر می‌رسد. نزدیک‌ترین فاصله میان سرزمین تحت حاکمیت ایران و سرزمین تحت کنترل عمان، بین جزیره لارک و جزیره قوین یا السلامه عمان قرار دارد. این بخش، باریک‌ترین قسمت تنگه هرمز با پهنای ۳۳.۶ کیلومتر است.

نام‌گذاری

طبق ادعای برخی تاریخ‌نگاران نام تنگه هرمز در متون باستان نیامده است و این نام در دوران تسلط بریتانیا بر خلیج‌فارس (۱۸۲۰ تا ۱۹۷۱م) از جزیرۀ هرمز اقتباس شده است. از سوی دیگر، طبق سایر منابع تاریخی نام هرمز در قدیم «هورموغ» بوده است. مغ در زبان محلی استان هرمزگان به‌معنای نخل است. برخی نیز بر این باورند که این واژه از ترکیب هور به‌اضافۀ موغ به‌معنی آبراهۀ موغستان که ایالت قدیم جنوب ایران یا میناب کنونی است، ساخته شده است.

تاریخچه

در نخستین سال‌های قرن شانزدهم میلادی، ناوگان پرتغال به فرماندهی آلفونسو آلبوکرک بر تنگه هرمز مسلط شدند و با اشغال جزیرۀ هرمز، حاکم محلی را تحت فرمان خود درآوردند. اگرچه این واقعه نفوذ پرتغالی‌ها را در کرانه‌های خلیج ‌فارس گسترش داد، اما با قدرت گرفتن شاه‌اسماعیل صفوی و تشکیل حکومت مرکزی در ایران، پایان استعمار بر این تنگه آغاز شد. سرانجام در سال ۱۰۳۱ق، شاه‌عباس با همکاری نیروی دریایی بریتانیا، پرتغالی‌ها را شکست داد و با اخراج آنان، حاکمیت کامل ایران بر جزیره، تنگه هرمز و خلیج فارس را بازگرداند. تاریخ سالگرد اخراج نیروهای پرتغالی از تنگه هرمز و خلیج‌فارس در سال ۱۶۲۱م، معادل دهم اردیبهشت است که در تقویم ایران به‌عنوان روز ملی خلیج‌ فارس نام‌گذاری شده است.

اهمیت

تنگه هرمز همواره به‌عنوان تنها مسیر دسترسی به خلیج‌فارس و راه دریایی منحصربه‌فرد به کشورهای این منطقه، برای امپراتوری‌ها، قدرت‌های استعماری و برای خود کشورهای منطقه از اهمیت بالایی برخوردار بوده است. این اهمیت زمانی به سطحی استثنایی ارتقا یافت که نفت در خلیج ‌فارس کشف شد.

به نقل از شرکت فوریکسا فعال در حوزۀ رصد اوضاع نفت و انرژی، از مجموعه 100 میلیون بشکه تولید روزانۀ نفت در جهان، 17.4 میلیون بشکۀ آن از تنگۀ هرمز صادر می‌شود که شامل حدود ۸۸درصد نفت عربستان، ۹۰درصد نفت ایران، ۹۸درصد نفت عراق، ۹۹درصد نفت امارات متحده عربی و تمامی نفت کویت و قطر است. در مجموع، نزدیک به ۹۰درصد از صادرات نفت منطقه از طریق تانکرهای نفتی و از همین تنگه عبور می‌کند. علاوه بر نفت، باید حجم گسترده فرآورده‌های نفتی را نیز به این مقدار افزود. حدود ۵۰درصد از مبادلات تجاری کشورهای منطقه با جهان نیز از راه تنگه هرمز صورت می‌گیرد؛ بسته شدن این آبراه می‌تواند به توقف تقریباً کامل تجارت برخی از این کشورها منجر شود. به همین دلیل، برخی کشورهای حوزه خلیج فارس کوشیده‌اند با احداث خطوط لوله، وابستگی خود به این مسیر را کاهش دهند. با این حال، با توجه به اینکه حدود ۶۸درصد از ذخایر نفت و گاز جهان در خلیج فارس قرار دارد و همچنان عمده صادرات نفتی منطقه از طریق نفتکش‌ها انجام می‌شود، امنیت تنگه هرمز نقشی حیاتی در تأمین انرژی جهان ایفا می‌کند. در مجموع، حدود ۲۰درصد از نفت خام تجاری جهان، ۳۳درصد از صادرات و تجارت دریایی نفت و نیز ۳۳درصد از صادرات جهانی گاز طبیعی مایع‌شده (LNG) از گذرگاه تنگه هرمز انجام می‌شود. نزدیک به ۹۰درصد از نفت خلیج فارس، بیش از ۵۰درصد از نفت وارداتی کشورهایی مانند چین، ژاپن، کره جنوبی و هند و تمامی صادرات LNG قطر نیز از این تنگه عبور می‌کند. در صورت بسته شدن تنگه هرمز، قیمت نفت می‌تواند به بیش از ۱۵۰ دلار در هر بشکه افزایش یابد. از نظر ارزش اقتصادی، تخمین زده می‌شود سالانه صدها میلیارد دلار کالا و انرژی از این گذرگاه عبور کند. تنها در بخش انرژی، ارزش مبادلات نفت و گاز عبوری از تنگه هرمز در سال می‌تواند به بیش از یک تریلیون دلار برسد؛ رقمی که نشان می‌دهد این آبراه، صرفاً یک مسیر منطقه‌ای نیست؛ بلکه شاه‌رگ اقتصاد جهانی است.

جزایر تنگه هرمز

در تنگه هرمز جزایر متعددی واقع شده‌اند که متعلق به دو کشور ایران و عمان هستند.

جزایر ایران

مهم‌ترین جزایر ایرانی در منطقه عبارتند از:

جزایر بزرگ قشم، هرمز، لارک و هنگام و جزایر دارای موقعیت استراتژیک ابوموسی، تنب بزرگ و تنب کوچک.

این جزایر در دهانه خلیج فارس و در فاصله‌ای از تنگه هرمز قرار دارند و از اهمیت نظامی استراتژیکی بالایی برخوردارند. تنب کوچک در مجاورت تنب بزرگ واقع شده و اهمیت سیاسی دارد. ساکنان این جزایر را ایرانیان و اعراب تشکیل می‌دهند.

جزایر عمان

این جزایر شامل مجموعه‌ای از جزایر کوچک، آبسنگ‌ها و صخره‌های بیرون‌آمده از آب در کرانه‌های جنوبی تنگه هرمز و آب‌های ساحلی عمان است. مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از جزیره السلامه که بزرگ‌ترین و مهم‌ترین جزیره عمان در منطقه با وسعتی حدود چهار کیلومتر مربع است. قوئین کوچک، مسندم، الغَنَم و الفیارین نیز از دیگر جزایر آن هستند. برخی از این جزایر محل سکونت اعضای قبیله کُمازِره از کنفدراسیون شیحویه عمان شمالی است که اصالتی ایرانی دارند و تحت تابعیت دولت عمان زندگی می‌کنند.

ترافیک کشتی‌ها در تنگه هرمز

مسیرهای کشتیرانی محدودیت شدید در تنگه هرمز دارد و هر مسیر رفت و برگشت کشتی‌ها حدود ۳ کیلومتر عرض دارد. میان مسیرها نوار حائل باریکی قرار دارد که مانع از تصادف می‌شود. این تراکم بالا و محدودیت جغرافیایی، تنگه را به حساس‌ترین نقطه دریایی جهان تبدیل کرده است.

حوادث نظامی تنگه هرمز

حوادث نظامی تنگه هرمز	شرح	منبع
رویارویی ایران و آمریکا در جنگ نفتکش‌ها	جنگ نفت‌کش‌ها به مجموعه عملیات نظامی بین سال‌های 1363ش تا 1366ش در خلیج فارس اشاره دارد که در طول جنگ ایران و عراق و با مشارکت نیروی دریایی آمریکا انجام شد. هدف عراق از آغاز این جنگ، جلوگیری از صادرات نفت ایران بود؛ در حالی که آمریکا نیز اقداماتی را برای ضربه زدن به ایران در پاسخ به مین‌گذاری مسیرهای دریایی توسط سپاه پاسداران انقلاب اسلامی اجرا کرد. در سال 1366ش، با حضور ناوهای جنگی آمریکا در خلیج‌فارس، کویت پرچم‌های آمریکایی را بر نفتکش‌های خود نصب کرد و آمریکا اقدام به اسکورت کشتی‌های کویتی کرد. ایران به این اقدامات با وقوع انفجاری در نفتکش کویتی بریجیتون پاسخ داد. آمریکا به تلافی این وضعیت، به سکوهای نفتی ایران حمله کرد که به بحران دوشنبه سیاه در بازارهای جهانی منجر شد. در نهایت، پس از ناکامی در اقدامات نظامی و سیاسی، آمریکا از اسکورت کشتی‌های کویتی عقب‌نشینی کرد.
برخورد دو کشتی آمریکایی	در سال 1388ش، نیروی دریایی آمریکا اعلام کرد که دو کشتی جنگی این کشور در تنگه هرمز و نزدیک به خاک ایران به یکدیگر برخورد کرده‌اند. طبق گزارش نیروی دریایی، در این حادثه ۱۵ ملوان دچار آسیب شدند.
هدف قرار گرفتن کشتی ژاپنی	در سال 1389ش کشتی ژاپنی ام ستار در تنگه هرمز توسط گروهی مرتبط به القاعده موسوم به گردان‌های عبدالله عزام که سلاح و تجهیزات نظامی خود را از آمریکا و رژیم صهیونیستی دریافت می کنند، هدف قرار گرفت،
توقیف نفتکش‌ها	توقیف دو نفتکش آمریکایی موسوم به «ادونتج سوییت» با پرچم مارشال و نفتکش «نیووی» با پرچم پاناما و یک نفتکش با پرچم جزایر مارشال توسط سپاه پاسداران در سال 1402ش.

رزمایش‌ها و مانورهای نظامی در تنگه هرمز

از مهم‌ترین رزمایش‌های انجام شده در تنگه هرمز عبارتند از:

رزمایشی تحت عنوان کنترل هوشمند تنگه هرمز که جزئیات آن در جدول ذیل آمده است:

عنوان رزمایش	کنترل هوشمند تنگه هرمز
نوع و ماهیت	رزمایش ترکیبی و هدفمند.
مجری	نیروی دریایی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی.
فرماندهی و نظارت	تحت اشراف میدانی محمد پاکپور، فرمانده کل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی.
زمان برگزاری	۲۷ تا ۲۸ بهمن ۱۴۰۴ش.
زمینه زمانی	همزمان با دور دوم مذاکرات غیرمستقیم هسته‌ای ایران و آمریکا و تشدید تهدیدات نظامی از سوی ایالات متحده.
تمرکز عملیات	اشراف اطلاعاتی ۲۴ ساعته، واکنش سریع، تسلیحات نوین و کنترل هوشمند تنگه هرمز.
ابعاد بین‌المللی	مشارکت محدود روسیه و چین در بخش‌هایی از رزمایش.
مراحل اجرا	دفاع مستحکم و تهاجم از جزایر ایرانی، کنترل هوشمند تنگه هرمز و تأمین امنیت تردد کشتیرانی.
اهداف کلیدی	ارزیابی آمادگی یگان‌های عملیاتی، تمرین واکنش سریع در برابر تهدیدات، مرور سناریوهای اقدام نظامی متقابل، تضمین ایمنی عبور شناورهای غیرمتخاصم.
عملیات‌های اجرا شده	رزم موشکی: شلیک از شناورهای فوق‌سریع و سواحل. عملیات پهپادی: فعال در شرایط جنگ الکترونیک. تسلیحات نوین: موشک صیاد-N۳ و پهپادهای راهبردی، محدودیت تردد در بخش‌هایی از تنگه هرمز.
واکنش‌های بین‌المللی	اسرائیل و آمریکا آن را تهدید همیشگی توصیف کردند و رسانه‌های ایرانی آن را پاسخی به جنگ روانی قلمداد کردند.

رزمایش مشترک کمربند امنیت دریایی ایران، روسیه و چین در جدول ذیل آمده است:

نام رزمایش	کمربند امنیت دریایی
فرمانده	حسین خانزادی.
هدف رزمایش	تمرین برای مقابله با تهدیدات امنیتی دریایی و تقویت همکاری‌های نظامی میان کشورهای شرکت‌کننده.
ابعاد جغرافیایی	حدود ۱۷ هزار کیلومتر مربع.
تعداد نیروها	حدود ۲ هزار نیروی نظامی، شامل ۵۰۰ نفر از نیروهای خارجی.
تاریخ برگزاری	2019م.
پیام‌های سیاسی	اعلام استقلال جمهوری اسلامی ایران در سیاست‌های خود و تداوم همکاری‌های بین‌المللی با قدرت‌های بزرگ.
ویژگی‌های رزمایش	استفاده از کتاب‌های تاکتیکی بومی و طراحی وضعیت‌های مختلف برای اولین بار.
تجهیزات و شناورها	ورود بزرگترین شناور نظامی چین و جدیدترین شناورهای روسیه به منطقه.
برگزاری گفت‌وگوهای نظامی	انجام مذاکرات با فرماندهان نیروی دریایی چین و روسیه و همکاری‌های آینده و تأکید بر این‌که امنیت در خلیج فارس و تنگه هرمز نیاز به هیچ نیروی بیگانه‌ای ندارد.
همکاری‌های آموزشی	آغاز همکاری‌های آموزشی و تبادل ناوگروه‌ها با نیروهای دریایی چین و روسیه.
دستاوردها	پیشرفت‌های علمی و فنی در زمینه ساخت ناوشکن‌ها و زیردریایی‌ها و برنامه‌ریزی برای الحاق ناوشکن‌های جدید.

مشخصات رزمایش ولایت ۹۰ نیروی دریایی ارتش جمهوری اسلامی ایران در جدول ذیل آمده است:

عنوان رزمایش	ولایت ۹۰
هدف رزمایش	حفظ و ارتقای آمادگی نیروهای مسلح و تمرین آموخته‌ها و تاکتیک‌های جدید.
زمان و مکان برگزاری	دی‌ماه ۱۳۹۰ش، در منطقه تنگه هرمز، دریای عمان، آب‌های آزاد شمال اقیانوس هند و تا مدار ۲۰ درجه شمالی.
مدت زمان رزمایش	از ۶ دی ماه تا ۱۳ بهمن ماه ۱۳۹۰ش.
تجهیزات و یگان‌های شرکت‌کننده	انواع زیردریایی‌ها، ناو شکن‌ها، ناوهای موشک‌انداز، ناوهای پشتیبانی و اطلاعاتی، پهپادها و سلاح‌های مختلف ساحل به دریا.
مراحل اصلی رزمایش	شامل پرتاب انواع موشک‌ها (بُرد بلند و کوتاه)، اژدرها، شلیک دوش پرتاب‌ها و انجام عملیات‌های گشت و شناسایی.
رصد توسط نیروهای فرامنطقه‌ای	نیروهای آمریکایی و دیگر کشورهای فرامنطقه‌ای رزمایش را رصد کردند و برخی به نزدیکی محدوده برگزاری وارد شدند.
پیام‌های سیاسی	تهدید به بستن تنگه هرمز در صورت تحریم نفت ایران و پیام‌های امنیتی به دشمنان.
آزمایش سلاح‌های جدید	شامل موشک محراب (سطح به هوا) و اژدر پی‌تی ۴۷.
عملیات‌های خاص	تصرف یگان‌های شناور دشمن فرضی، عملیات پشتیبانی هوایی، شکار و خنثی‌سازی مین‌های دریایی و شلیک توپخانه‌های دریایی. هواناوهای SRN6 برای عملیات‌های تجسس و نجات دریایی در رزمایش بکار گرفته شدند. شناسایی یک فروند ناو هواپیمابر آمریکایی در محدوده برگزاری رزمایش.
دستاوردها و نتایج	ارتقای آموزش‌های کاربردی و عملیاتی نیروهای جوان و خلاق و موفقیت در آزمایش تجهیزات جدید.

تهدید به بستن تنگه هرمز توسط ایران

تهدید به بستن تنگه هرمز یکی از ابزارهای مهم جمهوری اسلامی ایران در سیاست‌های بین‌المللی و مواجهه با تحریم‌ها و تنش‌ها بوده است. این تنگه پس از سال ۱۳۵۷ش به‌عنوان اهرم فشار علیه کشورهای متخاصم مورد استفاده قرار گرفته است. قبل از انقلاب، محمدرضا پهلوی تلاش کرد حاکمیت ایران بر این منطقه را تثبیت کند.

پس از انقلاب، ایران به‌طور جدی تهدید به بستن تنگه هرمز را مطرح کرد؛ به‌ویژه در دوران جنگ ایران و عراق. در مهر ۱۳۶۲ش، اکبر هاشمی رفسنجانی این تهدید را به صورت علنی مطرح کرد و همچنین سید علی خامنه‌ای در همان سال اعلام کرد که ایران در صورت حملۀ عراق به نفت ایران، تنگه هرمز را به روی کشورهای صادرکننده نفت خواهد بست. در اواخر دهۀ ۶۰ شمسی، ایران با خرید زیردریایی‌های تهاجمی از روسیه، کنترل این تنگه را جدی‌تر دنبال کرد. در سال‌های اخیر، به‌ویژه پس از خروج آمریکا از توافق هسته‌ای در سال 1397ش، ایران بار دیگر تهدید کرد که در صورت ممانعت از صادرات نفتش، اجازۀ صادرات نفت هیچ کشوری از منطقه را نیز نخواهد داد.

پس از جنگ ۱۲ روزه میان ایران و اسرائیل در خرداد 1404ش، تهدید به بستن تنگه هرمز به‌طور جدی‌تری مطرح شد و واکنش‌های داخلی و خارجی را به همراه داشت. ایران که حملات مستقیم اسرائیل و ایالات متحده را تجربه کرده بود، گزینه بستن تنگه هرمز را به‌عنوان یک اقدام تلافی‌جویانه در نظر گرفت. کارشناسان نظامی ایران اعلام کردند که نیروهای مسلح در آماده‌باش کامل هستند و در صورت لزوم، این تهدید می‌تواند به مرحله عملی برسد. این تهدیدها به‌ویژه در شرایط افزایش تنش‌ها و تهدیدات نظامی از سوی آمریکا جدی‌تر شد.

بستن تنگه هرمز

به‌دنبال اقدامات نظامی آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه تمامیت ارضی ایران از ۹ اسفند ۱۴۰۴ش، فرمان بسته شدن تنگۀ هرمز از سوی علیرضا تنگسیری، فرمانده نیروی دریایی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، با رمز یا فاطمة الزهرا صادر شد. مقامات تهران اعلام کردند که تردد تمامی کشتی‌ها از این آب‌راه باید با هماهنگی ایران انجام شود. در این راستا، به کشتی‌های مرتبط با آمریکا، رژیم صهیونیستی و متحدان آن‌ها اجازه عبور داده نشد. با این حال، مقامات ایران تأکید کردند که تنگه هرمز بسته نیست و کشتی‌ها به‌طور طبیعی به‌دلیل تشدید تنش‌ها در غرب آسیا از عبور از این مسیر خودداری می‌کنند. در این زمینه، نمایندۀ ایران در ژنو اعلام کرد که کشتی‌های غیرمتخاصم، از جمله کشتی‌های مرتبط با سایر کشورها، می‌توانند به‌شرطی که در اقدامات تجاوزکارانه علیه ایران مشارکت نداشته یا از آن‌ها حمایت نکنند و به‌طور کامل از مقررات ایمنی و امنیتی اعلام‌شده پیروی کنند، با هماهنگی مقامات مربوطۀ ایرانی از عبور ایمن از تنگه هرمز بهره‌مند شوند. بر اساس گزارش‌ها از زمان آغاز جنگ تا آتش‌بس و مذاکره، بیش از ۸۰۰ فروند کشتی با هزاران خدمه، در دو طرف این تنگه سرگردان مانده‌اند و زنجیرۀ تأمین انرژی جهانی با اختلال مواجه شده است. حدود ۱۷۲ میلیون بشکه نفت خام و فرآورده‌های نفتی نیز در ۱۸۷ نفت‌کش در منطقه تجمع کرده‌اند.

نحوه بستن تنگه هرمز

استفاده از ابزارهای جنگی مانند موشک‌های کروز، بالستیک و هوا به سطح، بخشی از سامانه‌های تهاجمی نیروهای مسلح ایران هستند که قابلیت تأمین بسته ماندن تنگه هرمز را به‌مدت دلخواه برای ایران فراهم می‌آورند. نام این ابزار و قابلیت آنها در جدول ذیل آمده است:

ابزارهای جنگی برای بسته نگه داشتن تنگه هرمز	ویژگی‌ها و قابلیت‌ها
قایق‌های تندرو	سرعت و تجهیزات پیشرفته، قابلیت رویارویی با شناورهای رزمی دشمن، مجهز به موشک‌های کروز، اژدر و مین‌های دریایی.
زیردریایی	توانایی بکارگیری اژدر و موشک، قابلیت اختفا و ماندن تحت آب، توانایی مسدود کردن تنگه هرمز و رویارویی با ناوگان دشمن.
ناوهای جنگی	قابلیت شلیک موشک‌های ضدکشتی و توپ‌های با قدرت کافی، توانایی ضدزیردریایی و همکاری با سایر نیروها.
موشک‌های کروز ضدکشتی	تنوع در برد و قدرت تخریب، پرتابگرهای خوداتکا، قابلیت پوشش تنگه هرمز از عمق خاک ایران.
موشک‌های بالستیک	انواع مختلف با بردهای متفاوت، قابلیت انهدام کشتی‌ها در فواصل دور، سرعت و دقت بالا.
جنگنده بمب‌افکن‌ها	قابلیت تجهیز به موشک‌های ضدکشتی، تنوع در انواع موشک‌ها و بمب‌ها.
بالگردها	قابلیت تجهیز به موشک‌های کروز ضدکشتی، اجرای مأموریت‌های دریایی.
قایق‌های پرنده	توانایی برخواستن از روی آب با سرعت مناسب و سطح مقطع راداری کم.
هواپیماهای بدون سرنشین	قابلیت حمل موشک‌های ضدکشتی و توانایی پرتاب از نقاط مختلف.
توپخانه و سامانه‌های راکت	توان افزایش برد و استفاده از گلوله‌های هدایت شونده و قابلیت آسیب به اهداف دریایی.

ابعاد بستن تنگه هرمز از منظر حقوقی

وضع حقوقی حاکم بر عبور از تنگه هرمز، از سال ۱۳۳۸ش آغاز شد؛ زمانی که ایران عرض آب‌های سرزمینی خود را از ۶ به ۱۲ مایل دریایی افزایش داد. طبق مقررات کنوانسیون حقوق دریاها، ۱۲ مایل دریایی از خط ساحل به‌عنوان آب‌های سرزمینی و ۱۲ مایل دریایی پس از آن به‌عنوان منطقه مجاور در نظر گرفته می‌شود. این محدوده ۲۴ مایلی مشمول قوانین کشور ساحلی است و عبور کشتی‌ها نباید قوانین آن را نقض کند. این تغییر باعث شد بخش شمالی تنگه در حاکمیت ایران قرار گیرد. در سال ۱۳۵۱ش، عمان نیز همین کار را کرد و آب‌های خود را به ۱۲ مایل گسترش داد. در نتیجه این دو تصمیم، تمام عرض تنگه هرمز یعنی حدود ۳۳ مایل در آب‌های سرزمینی ایران و عمان قرار گرفت و هیچ کریدور آب آزاد در میانه آن باقی نماند. از نظر ایران، عبور از تنگه‌ای که کاملاً در آب‌های سرزمینی دو کشور است، تابع قواعد عبور بی‌ضرر است؛ نه قاعده آزادتر عبور ترانزیت. عبور بی‌ضرر برای آب‌های سرزمینی است. کشور ساحلی حق نظارت و وضع محدودیت بیشتری دارد؛ برای مثال برای عبور کشتی‌های جنگی می‌تواند مجوز قبلی بخواهد. عبور ترانزیت برای تنگه‌های بین‌المللی است و آزادی عمل بسیار بیشتری به کشتی‌ها از جمله نظامی و زیردریایی‌ها می‌دهد. تا پیش از سال ۱۳۵۸ش، مسیر اصلی نفتکش‌ها در تنگه هرمز از میان جزیره قوئین کوچک و سواحل صخره‌ای جزیره مسندم می‌گذشت. در این سال، دولت عمان به سازمان مشاوره دریایی بین‌المللی (ایمکو) اعلام کرد که به‌دلیل مخاطرات طبیعی، امکان تضمین امنیت تردد در این مسیر را ندارد. در پی این درخواست، سازمان ایمکو مسیر جدیدی را از شمال جزیره السلامه تا مرزهای دریایی ایران به رسمیت شناخت. از آن زمان، دو مسیر موازی در شمال و جنوب میان جزایر قوئین و مرزهای ایران و عمان برای عبور ایمن نفتکش‌ها تعیین شد. امروزه جمهوری اسلامی ایران از بیشترین گستره جغرافیایی و توان حفاظتی در این آبراه برخوردار است.

ایران در سال ۱۳۶۱ش کنوانسیون حقوق دریاها (UNCLOS) را امضا کرد؛ اما همراه با یک اعلامیه تفسیری مهم که بر همین موضع حاکمیت قاعدۀ عبور بی‌ضرر بر تنگه هرمز تأکید داشت. ایران تا امروز این کنوانسیون را به‌طور کامل تصویب نکرده تا این تفسیر خود را حفظ کند.

حقوق بین‌الملل دریاها، بستن این تنگه را به‌جز در موارد استثنایی و در جریان منازعات مسلحانه و آن هم صرفاً از طریق بازرسی کشتی‌ها نمی‌پذیرد. در وضعیت عادی حقوق بین‌الملل عبور از تنگه هرمز را تضمین می‌کند؛ اما در مواقعی که امنیت ملی ایران تهدید شود، دولت با استناد به حاکمیت سرزمینی خود حق اعمال محدودیت‌ها را دارد. این موضوع در شرایط جنگ یا تهدیدهای خارجی اهمیت بالایی دارد و ایجاد توازن بین حقوق جهانی و حاکمیت ملی را ضروری می‌سازد.

واکنش آمریکا به بسته شدن تنگه هرمز

دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده، دو رویکرد متفاوت دربارۀ اهمیت تنگه هرمز برای آمریکا اعلام کرده است. او در ابتدا بیان کرد که «آمریکا به این تنگه نیازی ندارد و حتی یک قطره نفت از آن وارد نمی‌کند.»؛ اما پنج روز بعد گفت: «تنگه را باز کنید ای دیوانه‌ها، وگرنه در جهنم زندگی خواهید کرد.» کارشناسان این تغییر موضع را نشان‌دهندۀ سردرگمی و تناقض در سیاست‌های کاخ سفید دربارۀ یکی از مهم‌ترین مسیرهای انرژی جهان دانستند. شبکه سی‌ان‌ان این تناقض را ناشی از افزایش قیمت نفت دانست. پس از اظهارات اولیه ترامپ، قیمت نفت در یک روز بیش از ۱۱درصد افزایش یافت و به ۱۱۱ دلار در هر بشکه رسید که بالاترین قیمت در چهار سال اخیر محسوب می‌شود. به‌رغم ادعای ترامپ مبنی بر خودکفایی آمریکا در تولید نفت، طبق دیدگاه کارشناسان پالایشگاه‌های این کشور به نفت سنگین و ترش نیاز دارند که اغلب از خاورمیانه، به‌ویژه از طریق تنگه هرمز تأمین می‌شود.

تاثیر بسته شدن تنگه هرمز بر اقتصاد جهانی

در حال حاضر نقش تنگه هرمز در تعیین قیمت، مسیر و امنیت عرضۀ انرژی در جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران بیش از پیش مورد توجه قرار گرفته است. اختلال در این تنگه، هزینه‌های جهانی انرژی را افزایش داده و کشورها را به بازنگری در سیاست‌های تأمین سوخت واداشته است. مدیریت این گذرگاه توسط ایران، ابعاد نظامی، اقتصادی و سیاسی گسترده‌ای برای بازار جهانی انرژی به همراه دارد. این تحول نشان‌داد که کنترل بر انرژی تنها به تولید وابسته نیست، بلکه به توانایی مدیریت مسیرهای انتقال نیز مرتبط است. در پی این امر بازارهای جهانی انرژی و بورس دچار رکود و افزایش شده و هزینه خانوار را در بسیاری از نقاط جهان، از جمله کشورهای اروپایی افزایش داده است. شوک نفتی ناشی از بستن تنگه هرمز موجب شد که تورم در ماه مارس در آمریکا ۰.۹درصد افزایش یابد که این بیشترین جهش ماهانه در نزدیک به چهار سال اخیر است. همچنین، قیمت بنزین در ماه مارس ۲۱.۲درصد افزایش یافت.

به گفته تحلیلگران، هرگونه اختلال در تنگه هرمز می‌تواند زنجیرۀ تأمین سوخت‌های سنگین را مختل کند و به افزایش قیمت نفت در بازار جهانی و آسیب به اقتصاد آمریکا منجر شود. دن پیکرینگ، مدیر ارشد سرمایه‌گذاری در شرکت پیکرینگ انرژی پارتنرز، تأکید می‌کند که بازار نفت جهانی است و کاهش عرضه در یک منطقه بر همه جا تأثیر می‌گذارد.

تنگه هرمز ابزار اقتصادی ایران در برابر تحریم‌ها

در پی تحولات ناشی از جنگ آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران، یکی از دستاوردهای مهم جمهوری اسلامی، تثبیت نقش و مدیریت بر تنگۀ هرمز است. تحلیلگران بر این باورند که مدیریت ایران بر تنگه هرمز می‌تواند قواعد تحریم‌ها را تغییر دهد. ایران قادر است با اجرای سیاست‌های جدید در عبور کشتی‌ها، علاوه بر دریافت عوارض و حق بیمۀ امنیت، نقش فعالی در نظارت بر جریان کالا ایفا کند. از نظر راهبردی، این تغییر می‌تواند جایگاه ایران را از تحریم‌پذیر به یک تحریم‌کنندۀ بالقوه تبدیل کند؛ به‌عنوان مثال، ایران می‌تواند در مذاکرات با کشورهای اروپایی، شروطی نظیر لغو فشارهای سیاسی و اقتصادی را در مقابل تسهیل عبور کالا از تنگه مطرح کند؛ اقدامی که می‌تواند موازنه قدرت در اقتصاد سیاسی بین‌الملل را بازتعریف کند. همچنین نظام تحریمی آمریکا را متزلزل کند؛ به‌عنوان نمونه، هند برای نخستین بار از سال 2019م اقدام به خرید نفت از ایران کرده است؛ این رویداد می‌تواند آغازگر روندی جدید در تعاملات انرژی میان ایران و کشورهای بزرگ آسیایی باشد. کارشناسان معتقدند که اگر ایران بتواند از موقعیت ژئوپلیتیک خود در تنگه هرمز به‌طور هوشمندانه بهره‌برداری کند، این گذرگاه به یک منبع مالی برای اقتصاد ایران تبدیل خواهد شد که می‌تواند خسارات جنگ را جبران کند و جایگاه ایران را در نظم اقتصادی آینده جهان تقویت کند.

بر اساس گزارش‌های وال‌استریت ژورنال، تحلیلگران اقتصادی پیش‌بینی می‌کنند که در صورت اجرای طرح ایران برای دریافت عوارض از کشتی‌های عبوری از تنگه هرمز، کشورهای حاشیۀ خلیج فارس اصلی‌ترین تحمل‌کنندگان این هزینه‌ها خواهند بود. دلیل این امر وابستگی حیاتی این کشورها به این آبراه برای صادرات نفت و محدود بودن گزینه‌های جایگزین آنها است. کشورهای صادرکنندۀ نفت در منطقۀ خلیج فارس در بلندمدت چاره‌ای جز پذیرش و پرداخت عوارض پیشنهادی ایران ندارند. وابستگی شدید آنها به تنگه هرمز به‌عنوان مسیر اصلی صادرات نفت و محدودیت‌های زیاد مسیرهای جایگزین انتقال انرژی، آنها را در این موقعیت قرار می‌دهد.

طرح دوفوریتی مدیریت تنگه هرمز

هدف از طرح مدیریت جدید تنگه هرمز، تقویت امنیت دریانوردی و حفظ حقوق دریایی جمهوری اسلامی ایران در تنگه هرمز است. بر اساس این طرح، دولت موظف به دریافت عوارض خدماتی از کشتی‌ها و نفتکش‌های عبوری از این تنگه می‌شود. برای هر تن بار یا حامل انرژی که از آب‌های سرزمینی ایران عبور می‌کند، عوارض ۳ یورو و برای حامل‌های انرژی از آب‌های بین‌المللی، ۲ یورو تعیین شده است. این عوارض در چهار بخش خدماتی شامل پایش و هدایت ترافیک دریایی، صیانت زیست‌محیطی، امنیت دریایی و خدمات جست‌وجو و نجات تعریف شده‌اند. همچنین، دولت می‌تواند کشورهای متحد را از پرداخت عوارض معاف کند و نوع ارز دریافتی را تغییر دهد. میزان عوارض هر سه سال یک‌بار قابل بازنگری است و عدم اجرای این قانون شامل مجازات خواهد بود. به گفتۀ کارشناسان، این طرح به تأمین هزینه‌های خدمات امنیتی، امدادی و زیست‌محیطی کمک کرده و نقش ایران در مدیریت این مسیر دریایی را تقویت می‌کند.

تلاش‌ها برای بازگشایی تنگه هرمز

تلاش‌های واشنگتن برای تشکیل یک ائتلاف بین‌المللی به‌منظور اسکورت کشتی‌ها و باز کردن تنگه هرمز در میانه جنگ با عدم تأیید متحدانش مواجه شد. بیشتر متحدان آمریکا از درخواست آن برای اعزام جنگ‌افزارها به این منطقه رویگردان بوده‌اند و این تلاش‌ها ناکام ماند. بازگشایی تنگه هرمز به‌صورت مشروط پس از برقراری آتش‌بس در بامداد ۱۸ فروردین 1405ش میان طرفین توافق شد؛ اما بازگشایی کامل آن هنوز به توافق جامع برای خاتمه جنگ وابسته است.

دونالد ترامپ، در تازه‌ترین موضع‌گیری خود دربارۀ تنگه هرمز اعلام کرد که نیروی دریایی این کشور محاصره بنادر ایران را آغاز کرده است. وی اعلام کرد که هر کشتی ایرانی که نزدیک این محاصره شود، حذف خواهد شد. ترامپ بازگشایی این تنگه را مشروط به پذیرش خواسته اصلی واشنگتن یعنی توقف کامل غنی‌سازی هسته‌ای در ایران دانست. او اعلام کرد که به نیروی دریایی این کشور دستور داده تا کشتی‌هایی را که برای عبور از تنگه هرمز به ایران عوارض پرداخت کرده‌اند، در آب‌های بین‌المللی شناسایی و متوقف کنند. وی پرداخت چنین عوارضی را غیرقانونی دانست و بیان کرد که هر کشتی‌ای که آن را بپردازد، از عبور امن در دریاهای آزاد برخوردار نخواهد بود. همچنین، ترامپ از آغاز عملیات نظامی برای نابود کردن مین‌های دریایی کارگذاشته شده توسط ایران در تنگه هرمز خبر داد و هشدار داد که هرگونه شلیک از سوی نیروهای ایرانی به‌سمت کشتی‌های آمریکایی یا کشتی‌های غیرنظامی و صلح‌آمیز، با پاسخی قاطع و شدید مواجه خواهد شد. سفیر جمهوری اسلامی ایران در سازمان ملل در نامه‌ای به دبیرکل و شورای امنیت، اقدام آمریکا در اعمال محاصره دریایی به ایران را نقض حاکمیت و تمامیت ارضی و نقض ماده ۲ منشور ملل متحد و حقوق بین‌الملل عنوان کرد. او همچنین اعلام کرد که آمریکا مسئول تمام تبعات این عمل متخلفانه است و ایران حق خود را برای دفاع از حاکمیت و منافع ملی محفوظ می‌داند.

منابع

• «ادعای ترامپ: از همین حالا، نیروی دریایی ایالات متحده روند محاصره همه کشتی‌هایی را که تلاش می‌کنند وارد یا خارج از تنگه هرمز شوند آغاز خواهد کرد / هر کشتی‌ در آب‌های بین‌المللی که به ایران عوارض پرداخت کرده باشد شناسایی و متوقف می شود / محاصره به‌زودی آغاز خواهد شد؛ کشورهای دیگر نیز در آن مشارکت خواهند کرد»، وب‌سایت انتخاب، تاریخ درج مطلب: 23 فروردین 1405ش.
• «آنچه باید درباره تنگه هرمز بدانید»، خبرگزاری تابناک، تاریخ درج مطلب: 8 اردیبهشت 1398ش.
• «ایران چگونه تنگه هرمز را خواهد بست +تصاویر»، خبرگزاری تابناک، تاریخ بازدید: 26 فروردین 1405ش.
• «ایران و بستن تنگه هرمز از منظر حقوق بین الملل»، وب‌سایت انرژی ما، تاریخ درج مطلب: 27 خرداد 1404ش.
• «بازخوانی رزمایش «ولایت ۹۰ نیروی دریایی ارتش» / از آزمایش موفق موشک محراب تا شناسایی ناو آمریکایی»، وب‌سایت جوان آنلاین، تاریخ درج مطلب: 15 بهمن 1401ش.
• «بستن تنگه هرمز، خلاف حقوق بین‌الملل؟»، فارس‌نیوز، تاریخ درج مطلب: 17 فروردین 1405ش.
• «پایان موفقیت‌آمیز رزمایش سپاه در تنگه هرمز/ هشدار دریایی به واشنگتن»، وب‌سایت تحلیلی خبری عصر ایران، تاریخ درج مطلب: 30 دی 1404ش.
• «ترامپ: اجازه دریافت عوارض در تنگه هرمز را به ایران نمی‌دهیم»، وب‌سایت خبر فوری، تاریخ درج مطلب: 22 فروردین 1405ش.
• «ترامپ اهرم‌های فشار خود علیه ایران را از دست داده است»، نورنیوز، تاریح درج مطلب: 22 فروردین 1405ش.
• «ترامپ با حمله به ایران رویای نتانیاهو را محقق کرد»، نورنیوز، تاریخ درج مطلب: 22 فروردین 1405ش.
• ««تنگه هرمز»، عابربانک جدید ایران»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: 19 فروردین 1405ش.
• «تنگه هرمز؛ نبضی که نظم جهان را تنظیم می‌کند»، نورنیوز، تاریخ درج مطلب: 17 فروردین 1405ش.
• «تنگه هرمز نیازی به هیچ بیگانه‌ای برای برقراری امنیت ندارد»، وب‌سایت شبکه العالم، تاریخ درج مطلب: 8 دی 1398ش.
• حسینی، محدثه، «مروری بر تحولات تاریخی رژیم حقوقی تنگه هرمز»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: 16 فروردین 1405ش.
• «حقایقی که از تنگه هرمز نمی دانید!»، وب‌سایت شبکه العالم، تاریخ درج مطلب: 24 خرداد 1398ش.
• «حقوق و وظایف ایران در کنترل تنگه هرمز در مقابل فشارهای بین‌المللی»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 3 فروردین 1405ش.
• «درباره تنگه هرمز»، وب‌سایت همشهری آنلاین، تاریخ درج مطلب: 6 شهریور 1387ش.
• «دلیل نامگذاری 10 اردیبهشت به روز ملی خلیج‌فارس چیست؟»، وب‌سایت هفت صبح، تاریخ درج مطلب: 7 آذر 1404ش.
• «روایت ۴ دهه تهدید؛ چگونه تنگه هرمز تبدیل به اهرم فشار ایران شد»، وب‌سایت خبرفوری، تاریخ درج مطلب: 17 شهریور 1404ش.
• «روزی که ایران پیروز جنگ نفتکش‌ها شد»، خبرگزاری دفاع مقدس، تاریخ درج مطلب: 27 مهر 1395ش.
• «سه روایت از یک ماجرا؛ در تنگه هرمز چه خبر است؟»، وب‌سایت فرارو، تاریخ درج مطلب: 1 خرداد 1402ش.
• «سی‌ان‌ان: اقتصاد آمریکا به آرامش تنگه هرمز وابسته است»، نورنیوز، تاریخ درج مطلب: 17 فروردین 1405ش.
• «طرح دوفوریتی مجلس برای دریافت عوارض خدماتی از عبور کشتی‌ها در تنگه هرمز»، وب‌سایت جام‌جم آنلاین، تاریخ درج مطلب: 16 فروردین 1405ش.
• «عوارض تنگه هرمز بیشترین فشار را بر کشورهای عربی وارد می‌کند»، نورنیوز، تاریخ درج مطلب: 21 فروردین 1405ش.
• «کاهش شدید تردد در هرمز؛ فقط 15 کشتی در 4 روز عبور کردند»، نورنیوز، تاریخ درج مطلب: 21 فروردین 1405ش.
• «لحظه تاریخی دستور شهید تنگسیری برای بسته شدن تنگه هرمز/ ویدئو»، وب‌سایت خبر فوریف تاریخ درج مطلب: 10 فروردین 1405ش.
• مجتهدزاده، «تنگه هرمز»، وب‌سایت دانشنامه جهان اسلام، تاریخ بازدید: 25 فروردین 1405ش.
• «ناگفته‌های تازه درباره تنگه هرمز که اهمیت جهانی دارد»، وب‌سایت صدآنلاین، تاریخ درج مطلب: 22 بهمن 1404ش.
• «هر آن‌چه از تنگه هرمز می‌خواهید بدانید»، وب‌سایت مانا، تاریخ درج مطلب: 7 فروردین 1405ش.
• «هشدار ایران به شورای امنیت درباره پیامد اقدام آمریکا به محاصره تنگه هرمز»، خبرگزاری دفاع مقدس، تاریخ درج مطلب: 25 فروردین 1405ش.
• «همه چیز درباره تنگه هرمز/ از ریشه لغوی این نام تا جنگ‌هایی که در آن رخ داده است/ چرا هرمز مهم‌ترین منطقه استراتژیک ایران است؟»، وب‌سایت خبرفوری، تاریخ درج مطلب: 11 اردیبهشت 1398ش.