دیمونا

دیمونا؛ نام عبری شهری در جنوب سرزمین‌های اشغالی فلسطین و مرکز مهم هسته‌ای اسراییل در دل صحرای نقب.

دیمونا از شهرهای بزرگ اسراییل در جنوب سرزمین‌های اشغالی فلسطین در صحرای نقب است که به‌دلیل میزبانی از مرکز اصلی و سری هسته‌ای اسراییل، در جهان شهرت دارد. این مرکز که در دهه ۱۹۵۰م با همکاری مخفیانه فرانسه ساخته شد، دارای راکتور آب سنگین با توان تخمینی ۷۰ تا ۱۵۰ مگاوات و تأسیسات بازفرآوری برای استخراج پلوتونیوم است. بر اساس برآورد کارشناسان، این مرکز سالانه حدود ۴۰ کیلوگرم پلوتونیوم تولید می‌کند که برای ساخت ده بمب هسته‌ای کافی است. اسرائیل در مورد زرادخانه هسته‌ای خود سیاست ابهام عمدی را در پیش گرفته و عضو پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای نیست. در ۱۹۸۶م مردخای وانونو، تکنسین سابق این تأسیسات، با افشای تصاویر و اطلاعات محرمانه، جامعه جهانی را از وجود برنامه تسلیحات هسته‌ای اسرائیل آگاه ساخت و بعد از آن ربوده شده و به ۱۸ سال زندان محکوم شد. در جریان حملۀ آمریکا و اسراییل علیه ایران در جنگ رمضان ۱۴۰۴ش و در پاسخ به حمله به تأسیسات نطنز، ایران برای نخستین‌بار شهر دیمونا را هدف حملات موشکی قرار داد که به گفته تحلیلگران، ضعف سامانه‌های پدافندی اسرائیل را آشکار ساخت.

معرفی و تاریخچه

دیمونا سومین شهر بزرگ در منطقۀ نقب در جنوب اسرائیل است. این شهر در ۱۹۵۵م ساخته شده و جمعیت آن (تا سال ۲۰۱۹) ۳۴۵۰۰ نفر است. در ۲۰۱۸م این شهر توافق‌نامه‌ای در مورد ساخت زیرساخت‌ها با دولت اسرائیل امضا کرد و امیدوار بود که جمعیت آن را در ۱۰ تا ۱۵ سال به ۱۲۰ هزار نفر برساند. صنایع اصلی آن شامل مهندسی شیمی، صنایع پیشرفته و خدمات است. همچنین نقش مهمی در توسعه صنعت انرژی خورشیدی اسرائیل ایفا می‌کند، دارای سیستم آموزشی بسیار توسعه‌یافته‌ای است و در تلاش است تا پروژه‌های فرهنگی، آموزشی و سایر پروژه‌ها را توسعه دهد.

در فاصلۀ حدود ۱۳ کیلومتری جنوب شهر دیمونا، تأسیساتی قرار دارد که با نام‌های «مرکز تحقیقات هسته‌ای شیمون پرز نگو» شناخته می‌شود. بر اساس اطلاعات افشاشده در ۱۹۸۶م این مرکز در ده طبقۀ مجزا در زیرزمین ساخته شده و هر طبقه دارای یک واحد ویژه است. در ۲۰۱۷م حدود ۲۷۰۰ نفر در دیمونا مشغول به کار بودند که از این تعداد تنها ۱۵۰ نفر اجازۀ دسترسی به بخش‌های حساس را داشتند. بر اساس برآورد کارشناسان این مرکز ماهانه هشت کیلوگرم اورانیوم با غنای بسیار بالا و سالانه ۴۰ کیلوگرم پلوتونیوم تولید می‌کند که برای ساخت ده بمب هسته‌ای کافی است.

ساختار داخلی این مرکز هسته‌ای شامل مجموعه‌ای از بخش‌های تخصصی به‌نام ماخون است که هرکدام کارکرد مشخصی دارند؛ از جمله یک راکتور آب سنگین با توان تخمینی بین ۷۰ تا ۱۵۰ مگاوات که نقش اصلی در تولید مواد شکافت‌پذیر را ایفا می‌کند، واحد بازفرآوری برای استخراج پلوتونیوم (ماده اصلی ساخت سلاح هسته‌ای) از سوخت مصرف‌شده، آزمایشگاه‌های تحقیقاتی غنی‌سازی اورانیوم با سانتریفیوژ، بخش‌هایی برای مدیریت و دفع پسماندهای رادیواکتیو.

همچنین واحد ویژه‌ای از موساد به نام «دفتر روابط علمی» مسئول تأمین نیازهای علمی و فناوری مورد نیاز دیمونا از خارج از اسرائیل است و عملیات‌هایی نظیر قاچاق ۲۰۰ تن کیک زرد از کنگو در ۱۹۶۸م و انتقال دانشمندان و مواد هسته‌ای از جمهوری‌های شوروی سابق را انجام داده است. اسرائیل با تأسیس شرکت‌های صوری در کشورهای مختلف، انتقال ابزار و مواد هسته‌ای را تسهیل می‌کند که از جمله می‌توان به پرونده آرنون میلچن، تهیه‌کنندۀ هالیوودی، اشاره کرد که به اتهام همکاری در قاچاق مواد و ابزار هسته‌ای توسط اف‌بی‌آی مورد بازجویی قرار گرفت.

به‌گزارش رسانه‌های بین‌المللی حفاری‌هایی در این مرکز در 2021م آغاز شده و تصاویر ماهواره‌ای آن زمان تنها حفر گودالی به طول 150 متر و عرض 60 متر در نزدیکی رآکتور آب سنگین اصلی را نشان می‌داد. تصاویر جدید گرفته‌شده در 5 ژوئیه 2025 توسط شرکت Planet Labs PBC نشان می‌دهد که ساخت‌وساز شدت گرفته و دیوارهای بتنی ضخیم و چندین طبقۀ زیرزمینی در محل ایجاد شده‌اند. جرثقیل‌هایی نیز در محل دیده می‌شوند.

اهمیت راهبردی

دیمونا به‌دلیل میزبانی از تأسیسات هسته‌ای اسراییل، یکی از حساس‌ترین و محافظت‌شده‌ترین نقاط در سرزمین‌های اشغالی است که بسیاری از گزارش‌های اطلاعاتی و نظامی جهان آن را زیرساختی «فوق‌حیاتی» برای اسرائیل توصیف می‌کنند. تحلیلگران این میزان حساسیت را به‌دلیل جایگاه راهبردی دیمونا در معادلات امنیتی خاورمیانه می‌دانند: نخست اینکه دیمونا قلب سیاست «ابهام هسته‌ای» اسرائیل است؛ این رژیم دهه‌ها است دربارۀ برنامۀ هسته‌ای خود شفافیتی ارائه نمی‌دهد، اما تمامی تحلیل‌ها و مستندات بین‌المللی دیمونا را کانون اصلی توان هسته‌ای می‌دانند و هرگونه تهدید علیه آن، تهدیدی علیه ساختار بازدارندگی تل‌آویو تلقی می‌شود. دوم اینکه دیمونا از نظر سیاسی و روانی اهمیت ویژه‌ای دارد؛ این مرکز نه‌تنها یک تأسیسات صنعتی، بلکه نماد یک «خط قرمز» برای اسرائیل است که در ادبیات امنیتی آمریکا و غرب نیز بازتاب یافته و کوچکترین اشاره به آن، واکنش گستردۀ رسانه‌ای و سیاسی به همراه دارد. سومین دلیل حساسیت دیمونا، موقعیت ژئوپلیتیک آن در جنوب فلسطین اشغالی و نزدیکی به مسیرهای هوایی و زمینی مهم است که هرگونه رخداد احتمالی در آن را به رویدادی با پیامدهای منطقه‌ای تبدیل کرده است.

نقش فرانسه در ساخت مرکز هسته‌ای دیمونا

اسرائیل رآکتور دیمونا را در دهه ۱۹۵۰م با کمک گسترده و مخفیانۀ دولت فرانسه ساخت. تا پایان آن دهه، حدود ۲۵۰۰ شهروند فرانسوی در دیمونا زندگی می‌کردند که دارای مجوزهای فرانسوی بودند، اما در عین حال به گونه‌ای تحت پوشش قرار داشتند که همه چیز را انکار می‌کردند. به گزارش‌های تحقیقی، کارگران فرانسوی مجاز به نوشتن مستقیم نامه و ارسال آن به کشور خود نبودند، بلکه نامه‌هایشان از طریق صندوق‌های پستی مخصوص در آمریکای لاتین به کشورشان ارسال می‌شد. سندی که روزنامۀ هاآرتص در ۱۳۹۸م از طبقه‌بندی خارج کرد، نشان می‌دهد که در نشستی محرمانه در ژوئیه ۱۹۶۳م لوی اشکول، نخست‌وزیر وقت، از سردبیران روزنامه‌های اسرائیلی خواسته بود هیچ مطلبی درباره توان اتمی تأسیسات دیمونا منتشر نکنند و از ذکر کمک‌های فرانسه در دستیابی اسرائیل به توان هسته‌ای خودداری کنند. نخست‌وزیر اسرائیل در آن جلسه تأکید کرده بود که «وظیفه میهنی و مسوولانه» ایجاب می‌کند که مانع از وقوع زیانی بزرگ به کشور شوند.

نقش دیومنا در تولید سلاح هسته‌ای اسراییل

بر اساس تخمین فدراسیون دانشمندان آمریکایی، اسرائیل حدود ۹۰ کلاهک جنگی دارد که از پلوتونیوم تولیدشده در رآکتور آب سنگین دیمونا ساخته شده است. اسرائیل در مورد زرادخانۀ هسته‌ای خود سیاست ابهام عمدی را در پیش گرفته است؛ به این معنا که نه وجود آن را تأیید می‌کند و نه آن را انکار می‌کند. اسراییل عضو پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای (NPT) نیست و پروتکل الحاقی را نیز نپذیرفته است. بنابر اعلام منابع خارجی، اسراییل حدود ۲۰۰ بمب اتمی دارد، که در تأسیسات دیمونا ساخته شده‌اند. همچنین مواد اتمی از این نیروگاه منتقل و در مرکز ساخت و مونتاژ کلاهک‌های اتمی واقع در شمال حیفا که یکی از 5 مراکز اتمی اسرائیل به شمار می‌آید جمع آوری می شود.

افشاگری مردخای وانونو درباره دیمونا

مردخای وانونو، تکنسین هسته‌ای اسرائیلی که از مخالفان سرسخت ساخت و به‌کارگیری تسلیحات هسته‌ای بود، پس از ۹ سال فعالیت در نیروگاه هسته‌ای دیمونا، در۱۹۸۵م موفق شد با قاچاق دوربین به داخل تأسیسات، دستکم ۵۷ عکس از محوطه داخلی آن برداشت کند. وی پس از اخراج از دیمونا به استرالیا مهاجرت کرد و سپس با سفر به انگلستان، تصاویر و اطلاعات خود را در اختیار هفته‌نامه ساندی تایمز قرار داد. این اطلاعات برای نخستین بار در ۵ اکتبر ۱۹۸۶م در صفحه اول این روزنامه تحت عنوان «افشا شد: اسرار ذخایر هسته‌ای اسرائیل» منتشر شد و جامعه جهانی را به این قطعیت رساند که اسرائیل ذخایر بزرگی از تسلیحات اتمی در اختیار دارد. اسرائیلی‌ها که از ادامۀ افشاگری‌ها هراسان شده بودند، وانونو را با فریب یک مأمور مخفی زن به ایتالیا کشانده و در رم توسط نیروهای اطلاعاتی اسرائیل ربودند. وی پس از انتقال به اسرائیل، در دادگاهی به ریاست الیاهو نوام به ۱۸ سال حبس محکوم شد و یازده سال از این دوران را به صورت مداوم در سلول انفرادی به سر برد. وانونو در سال ۲۰۰۴م آزاد شد، اما با محدودیت‌های گسترده در ارتباط با رسانه‌ها و زندگی شخصی مواجه بود و پس از آن نیز چندین بار به بهانه‌های مختلف از جمله مصاحبه با رسانه‌ها بازداشت شد. افشاگری‌های وانونو به عنوان تکمیل‌کننده تکه‌های پازل برنامه هسته‌ای اسرائیل، مبنای تخمین‌های بعدی درباره زرادخانه هسته‌ای این کشور قرار گرفت.

تلاش‌های گروه‌های مقاومت برای هدف قراردادن دیمونا

بر اساس گزارش‌های موجود، سایت هسته‌ای دیمونا از دسترس نیروهای حزب‌الله لبنان دور نمانده است. برای مثال پهپاد «ایوب» حزب‌الله در ۱۳۹۴ش توانست خود را تا نزدیکی این سایت برساند و بدون شناسایی‌شدن، تمام ردیاب‌ها و رادارهای اسرائیل را پشت سر بگذارد. همچنین در یک حملۀ انتحاری در ۴ فوریه ۲۰۰۸م که توسط دو عضو گردان‌های عزالدین قسام در یک مرکز خرید در دیمونا انجام گرفت، یک زن اسرائیلی کشته و سیزده شهروند اسرائیلی ساکن دیمونا مجروح شدند. گروه حماس نیز بارها تلاش کرد این مجموعه هسته‌ای را با راکت هدف قرار دهد، اما به‌دلیل لایه‌های امنیتی موفق به انجام این امر نشد. تحلیگران این موارد را نشان‌دهندۀ حساسیت بالای امنیتی این تأسیسات و تلاش‌های مکرر گروه‌های فلسطینی و لبنانی برای ضربه‌زدن به آن در طول سال‌های گذشته می‌دانند.

دیمونا در جنگ تحمیلی سوم

• حملۀ موشکی ایران برای نخستین‌بار: در نخستین روز فروردین ۱۴۰۵ش ارتش اسرائیل اعلام کرد که یک موشک ایرانی به شهر دیمونا در جنوب این کشور برخورد کرده است. بر اساس گزارش‌های رسمی، یک ساختمان در این شهر که مقر یک مرکز هسته‌ای با حفاظت شدید است، هدف اصابت مستقیم قرار گرفته و فروریخته است. سازمان امدادی ماگن داوید آدوم شمار زخمی‌ها را دست‌کم ۴۰ نفر اعلام کرد. این حمله پس از گزارش رسانه‌های ایران درباره حمله هوایی به تأسیسات غنی‌سازی اورانیوم در نطنز صورت گرفته است. تصاویر منتشرشده در شبکه‌های اجتماعی، لحظۀ سقوط موشک و ایجاد حفره بزرگ در ساختمان را نشان می‌دهد.
• شکست پدافند هوایی: به اعتقاد کارشناسان مسائل نظامی، منطقۀ هسته‌ای دیمونا در طول جنگ رمضان به‌عنوان یکی از حفاظت‌شده‌ترین مناطق در فلسطین اشغالی از حیث پدافند هوایی شناخته می‌شد. با این حال، تحلیلگران بر این باورند که حمله مؤثر ایران با شمار محدودی موشک به این منطقه در اوج درگیری‌های نظامی، نشان‌دهندۀ نفوذپذیری پیشرفته‌ترین سامانه‌های دفاعی اسرائیل است.
• معادله جدید بازدارندگی: به باور تحلیلگران امنیتی، پس از این حمله در بستر جنگ رمضان، ایران معادلۀ معناداری را در واکنش به حملات علیه تأسیسات هسته‌ای خود تعریف کرده است. بر اساس این معادله، هر تجاوز جدید به سایت‌های اتمی ایران می‌تواند سناریوهای وخیمی را برای تأسیسات هسته‌ای اسرائیل رقم بزند. رسانه‌ها گزارش داده‌اند که این حمله در شرایطی صورت گرفته است که مقامات آمریکایی و اسرائیلی در ماه‌های منتهی به جنگ رمضان و همچنین در جریان این جنگ، مدعی نابودی قدرت موشکی ایران شده بودند. به گفته کارشناسان، رویکرد ایران در این مرحله از جنگ، تنبیهی و هشدارآمیز بوده است؛ بدین معنا که به دشمن اعلام شد در صورت تکرار حملات به تأسیسات هسته‌ای ایران، هیچ ملاحظه‌ای در نظر گرفته نخواهد شد.
• واکنش‌ها به حملۀ ایران: در پی حمله موشکی ایران به منطقۀ دیمونا در پاسخ به تجاوز به نطنز، کاربران بین‌المللی در فضای مجازی واکنش‌های گسترده‌ای نشان دادند. به گفته گلن گرینوالد، خبرنگار آمریکایی، این حمله ضعف پدافند هوایی اسرائیل را آشکارتر کرد. اتان لوینز، روزنامه‌نگار دیگر آمریکایی، با اشاره به نبود آژیر خطر و عدم شناسایی موشک‌ها، وضعیت را بدون دفاع و هشدار توصیف کرد. دنیل دیویس، افسر بازنشستۀ ارتش آمریکا، تأکید کرد که این رویداد توانمندی نظامی ایران و نفوذپذیری سامانه‌های دفاع موشکی آمریکا و اسرائیل را ثابت کرده است. راشد بن سعید، کاربر اماراتی، عبور ایران از گنبد آهنین را نقطۀ تغییر جنگ دانست. جرج گالووی، سیاستمدار بریتانیایی، نیز تلافی‌های ایران را بی‌سابقه توصیف کرد. برخی کاربران لبنانی و یمنی نیز این حمله را پیام هشدار نهایی و نشانۀ تغییر معادلات منطقه‌ای ارزیابی کردند. در پی حملۀ موشکی جمهوری اسلامی به شهر دیمونا، آژانس بین‌المللی انرژی اتمی اعلام کرد که از گزارش‌ها در این باره آگاه است و تاکنون نشانه‌ای از آسیب به مرکز تحقیقات هسته‌ای نِگِو دریافت نکرده است.

چالش‌های محیط زیستی دیمونا

شهر دیمونا به‌دلیل میزبانی از تأسیسات هسته‌ای امروزه با چالش‌های متعددی مواجه شده است. به گفتۀ منابع آگاه، نیروگاه هسته‌ای در دیمونا از ۱۹۹۴م عمر مفید فرضی خود را از دست‌داده و به‌تدریج شکاف‌هایی در برخی از دیوارها و پایه‌های آن ملاحظه شده است. روزنامۀ هاآرتص در مه ۲۰۲۱م گزارش داد که ۱۵۳۷م مشکل در سازه‌های ساختمانی نیروگاه کشف‌شده که می‌تواند به‌طور بالقوه موجب نشت مواد رادیواکتیو شود و به اعتراف مرکز پژوهش‌های هسته‌ای، حداقل در یک مورد این نشت صورت گرفته است. پایان دورۀ مفید بهره‌برداری از دیمونا با افزایش میانگین مبتلایان به سرطان در مناطق اطراف این نیروگاه، به‌ویژه در منطقۀ نقب، همزمان بوده است. اکثر کارکنان این نیروگاه نیز پس از چند سال فعالیت در آن مبتلا به سرطان‌های مختلف شده‌اند که این موضوع کشمکش حقوقی گسترده‌ای را در دادگاه‌های اسرائیل به همراه داشته است. برخی کارشناسان اسراییلی اذعان کرده‌اند که امروز پایگاه دیمونا به یک معضل برای ساختار امنیتی اسرائیل تبدیل شده و کارشناسان عرب آن را «پاشنه آشیل» اسرائیل می‌دانند.

منابع

• «آژانس بین‌المللی انرژی اتمی به حملات به شهر دیمونا در اسرائيل و تاسیسات هسته‌ای نطنز واکنش نشان داد»، وب‌سایت صدای آمریکا، تاریخ درج مطلب: 2 فروردین 1404ش.
• «احتمال نشت آلودگی هسته‌ای از تاسیسات دیمونا»، وب‌سایت دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: 16 اسفند 1396ش.
• «اسرائیل چند بمب اتم دارد؟»، وب‌سایت روزنامۀ اقتصاد، تاریخ درج مطلب: 6 آبان 1394ش.
• «اسرائیل در حال توسعه نیروگاه هسته‌ای دیمونا»، وب‌سایت دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: 4 اسفند 1399ش.
• «انهدام شيئي مشكوك بالاي تاسيسات اتمي اسرائیل»، وب‌سایت عصر ایران، تاریخ درج مطلب:26 آذر 1389ش.
• «بالستیک‌های ایران به مرکز ممنوعه اسرائیل رسیدند»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: 5 فروردین 1405ش.
• «جایگاه «دیمونا»، کارخانه تولید بمب‌های هسته‌ای، در امنیت اسرائیل کجاست؟»، اعتماد آنلاین، تاریخ درج مطلب: 20 مرداد 1398ش.
• «حمله به دیمونا صفحه جدیدی در تغییر موازنه قدرت ایجاد کرد»، خبرگزاری موج، تاریخ درج مطلب: 2 فروردین 1405ش.
• «حمله موشکی ایران به شهر دیمونای اسرائيل با بیش از ۳۰ زخمی»، خبرگزاری دویچه‌وله، تاریخ درج مطب: 1 فروردین 1405ش.
• «حمله موشکی ایران به دیمونا؛ تعداد زخمی‌ها به ۵۱ نفر رسید+ فیلم»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 1 فروردین 1405ش.
• «خبرنگار آمریکایی:حمله ایران به دیمونا ضعف پدافنداسرائیل را آشکارتر کرد»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 1 فروردین 1405ش.
• «درباره پاسخ سریع و شدید ایران در دیمونا»، وب‌سایت جهان‌ نیوز، تاریخ درج مطلب: 4 فروردین 1405ش؛
• «درباره ساخت‌وساز مخفیانه اسرائیل در تاسیسات هسته‌ای دیمونا چه می‌دانیم؟»، وب‌سایت بی بی سی فارسی، تاریخ درج مطلب: 15 شهریور 1404ش.
• «دیمونا، پر ...»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: 2 فروردین 1405.
• «رازهای هسته ای اسرائیل در دیمونا | گمانه‌زنی‌ها درباره رآکتور جدید و برنامه اتمی رژیم صهیونیستی»، وب‌سایت اقتصاد نیوز، تاریخ درج مطلب: 13 شهریور 1404ش.
• زبده، محمد، «نابودی تاسیسات هسته‌ای دیمونا؛ حرکتی اساسی به سوی صلح پایدار منطقه‌ای»، خبرگزاری داشنجو، تاریخ درج مطلب: 6 فروردین 1405ش.
• «صهیونیست‌ها چند بمب اتم دارند؟ زرادخانه‌های سری اسرائیل چطور لو رفت؟»، وب‌سایت مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، تاریخ درج مطلب: 1 مهر 1392ش.
• محمدجانی، حامد، «چرا دیمونا همیشه در فهرست حساس‌ترین اهداف جهان قرار دارد؟»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: 1 فروردین 1405ش.
• «نیروگاه دیمونا یک هزار و 400 تن اورانیوم استفاده کرده است»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: 8 دی 1383ش.

• «۲ نکته راهبردی از حمله ایران به دیمونا/ چرا صهیونیستها در مورد توان موشکی ایران شوکه شده اند؟»، خبرگزاری موج، تاریخ درج مطلب: 3 فروردین 1405ش.
• «۷ نقطه اتمی اسرائیل که می‌تواند هدف ایران باشد»، خبرگزاری فرارو، تاریخ درج مطلب: 9 اردیبهشت 1404ش.
• «Dimona, Israel»، وب‌سایت ezhejiang، تاریخ بازدید: 20 آورین 2026م.