احساس امنیت

احساس امنیت؛ آرامشِ برآمده از ایمنیِ درونی و اعتمادِ اجتماعی.

احساس امنیت (Feeling of Security)، مفهومی ذهنی- اجتماعی است که به ادراک افراد از نبود تهدید نسبت به جان، مال، حقوق و ارزش‌های آنها اشاره دارد. این مفهوم، در کنار شرایط عینی، به‌طور مستقیم با ذهنیت، تجربه‌ها و تفسیر افراد از محیط پیرامون مرتبط بوده و با آرامش خاطر، اطمینان و فقدان هراس همراه است. احساس امنیت را همچنین، مفهومی چندبعدی می‌دانند که از تعامل عوامل فردی، اجتماعی، اقتصادی و معنوی شکل گرفته و نقش اساسی در تنظیم رفتارها و کیفیت زندگی انسان‌ها دارد. علاوه بر آن، این احساس، از شاخص‌های مهم کیفیت زندگی و توسعۀ اجتماعی محسوب می‌شود.

مفهوم‌شناسی

امنیت از نیازهای پایه انسان بوده و براساس سلسله مراتب نیازهای مازلو، درست پس از نیازهای فیزیولوژیک ازجمله غذا، آب و مسکن قرار می‌گیرد. نیاز به امنیت شامل حفاظت از روح و جسم در حال و آینده است.

احساس امنیت عبارت از نوعی ذهنیت و جهت‌گیری روانی مثبت، رضایت‌بخش و آرامش‌بخش افراد نسبت به عدم تأثیرگذاری رویدادها و وقایع ضد امنیتی در شرایط فعلی و آتی است. این احساس به‌معنای فقدان هراس از حمله یا به مخاطره افتادن ارزش‌های انسانی، حقوق و آزادی‌های مشروع بوده و با اطمینان، آرامش خاطر، ایمنی و خاطرجمعی همراه است.

تفاوت امنیت عینی و احساس امنیت

ممکن است در جامعه‌ای امنیت وجود داشته باشد اما مردم احساس ناامنی کنند. آن‌چه رفتار را بیش از همه تحت تأثیر قرار می‌دهد عنصر ناخودآگاه است. به‌همین دلیل، «احساس امنیت» از خود امنیت مهم‌تر است. احساس امنیت یا ناامنی در یک بخش از زندگی می‌تواند حوزه‌های دیگر را تحت تأثیر قرار داده و از طریق کنش‌های متقابل به دیگر اقشار جامعه سرایت کند. علاوه بر آن، احساس ناامنی نیز از خود ناامنی مهم‌تر است. برای مثال، وقوع یک جرم ممکن است تنها چند نفر را به‌صورت مستقیم قربانی کند اما همین حادثه می‌تواند رعب، وحشت و احساس ناامنی را در میان تعداد زیادی از افراد ایجاد کند.

احساس ناامنی (عدم امنیت)

احساس ناامنی در جامعه می‌تواند هم آینه‌ای از واقعیت‌های عینی مانند جرم، بی‌ثباتی سیاسی و ضعف نهادهای امنیتی و هم بازتابی از ترس‌های درونی و ادراک ذهنی باشد که رسانه‌ها و شایعات آن را تشدید می‌کنند. در شرایط بحران و جنگ، هر دو نوع این احساس به‌طور همزمان افزایش می‌یابد. حتی بدون وجود ناامنی واقعی، احساس ناامنی به‌تنهایی می‌تواند اعتماد اجتماعی را کاهش داده، رفتارها را تغییر داده و جامعه را به‌سمت ناامنی واقعی سوق دهد.

در شرایط بحرانی، پخش شایعه، دروغ و حرف‌های هراس‌افکننده در ذهن مردم (از طریق روزنامه‌ها و فضای مجازی) باعث می‌شود امنیت روانی مردم از بین رفته و مردم نگران شوند. به‌همین دلیل، یکی از حقوق عمومی مردم این است که در جامعه، امنیت روانی داشته باشند.

پژوهشگران، شرایط اجتماعی مختلف مانند کاهش ایمان به سنت‌ها، دین، علم و پیشرفت، جرم، بحران در سازمان‌ها و ارزش‌ها، گسست خانواده، عدم ثبات شغلی، نابودی محیط‌زیست را از مهمترین عوامل احساس ناامنی در مردم می‌دانند.

مبانی زیستی و روان‌شناختی

احساس امنیت درونی

احساس امنیت درونی، واکنشی خودکار و غیرارادی مغز است نه یک تصمیم ارادی. اگر کودک در گذشته طرد، بی‌توجهی یا روابط آزاردهنده را تجربه کرده باشد، سیستم هشدار مغز (آمیگدال) شرطی شده و همیشه در حالت آماده‌باش می‌ماند؛ به‌همین دلیل، در بزر‌گسالی حتی بدون تهدید واقعی، احساس ناامنی می‌کند. راه‌حل این احساس ناامنی نابه‌جا، واقعیت‌آزمایی و پرسیدن این سوال است که «آیا الان واقعاً همان خطر قبلی وجود دارد؟».

احساس امنیت روانی

حالتی درونی است که از برآورده شدن شش نیاز بنیادین ازجمله بقا، پیوندجویی، پیشرفت، قدرت، آزادی و تفریح پدید می‌آید که در این میان نیاز به پیوندجویی و تعلق‌خاطر برجسته‌ترین نقش را دارد. عواملی همچون احترام به استقلال فرد، واژگان مثبت، تجارب لذت‌بخش مشترک، گفتگو برای حل تعارضات و خوش‌خلقی، این احساس را تقویت می‌کنند؛ در مقابل، ارتباطات معیوب، کنترل بیرونی، بدخلقی و فقدان تجارب مثبت، احساس ناامنی روانی را افزایش می‌دهند. علاوه بر آن، ایمان نقش برجسته‌ای در احساس امنیت و آرامش روانی داشته و قرآن راه‌های آن را تعلیم می‌دهد.

نقش ذکر الهی در احساس امنیت روانی

از منظر قرآن کریم، «ذکر الله» و یاد خدا، عامل اصلی ایجاد آرامش، اطمینان قلب و احساس امنیت روانی است؛ چنان‌که آیۀ «أَلَا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ»، یاد خدا را مایۀ تسکین اضطراب معرفی می‌کند. در مقابل، «اعراض عن ذکر الله» یا روی‌گردانی از یاد خدا منشأ ناآرامی‌ها و نگرانی‌ها شمرده شده است.

امنیت وجودی

از نظر گیدنز، «امنیت وجودی» یکی از صورت‌های مهم احساس امنیت است که به اطمینان انسان‌ها به تداوم شخصیت، هویت خود و دوام محیط‌های اجتماعی و مادی اشاره دارد. این نوع امنیت نه پدیده‌ای شناختی بلکه عاطفی بوده و در ناخودآگاه آدمی ریشه دارد. سرچشمۀ آن را باید در تجربه‌های کودکی و رابطه با مراقب اولیۀ آدمی جست‌وجو کرد. مدرنیته نیز با وجود کاهش برخی خطرات، پارامترهای خطرآفرین نوین و ناشناخته‌ای وارد زندگی انسان کرده است.

ابعاد و انواع احساس امنیت

1. امنیت مالی: تضمین دارایی‌ها در برابر سرقت؛ احساس ثابت فرد برای داشتن توانایی مالی و شغل مطمئن درآمدزا.
2. امنیت جانی: تضمین جان و جسم در برابر آسیب‌ها؛ حفاظت از سلامت زندگی در مقابله با تهدیدات بیرونی.
3. امنیت عاطفی: اطمینان از ارضای نیازهایی مانند محبت و توجه در روابط صمیمانه.
4. امنیت شغلی: تضمین حقوق و مزایا و نگران نبودن از دست دادن شغل.
5. امنیت جمعی: شرکت آزادانه در گروه‌ها، انجمن‌ها و احزاب بدون تهدید یا تبعیض.
6. امنیت فکری: بیان افکار و نظرات به صورت آزادانه و بدون تهدید.

احساس امنیت اجتماعی

احساس امنیت اجتماعی، نوعی جهت‌گیری مثبت روحی-روانی شهروندان نسبت به نبود تهدیدها در شرایط فعلی و آتی در حوزه‌هایی مانند اجتماعی، اقتصادی، ثبات سیاسی، انسجام هویتی و تمامیت ارضی است.

عوامل اجتماعی مؤثر

پایگاه اقتصادی-اجتماعی، اعتماد اجتماعی، میزان دینداری، نگرش نسبت به عملکرد پلیس، مهاجرت، سکونتگاه‌ها، سن، قومیت، جنسیت، شغل، درآمد، فرهنگ، تحصیلات، حمایت‌های اجتماعی، جرایم و قانون‌مندی.

هویت اجتماعی

امنیت اجتماعی به حفظ ویژگی‌هایی اشاره دارد که براساس آن افراد خود را عضو یک گروه اجتماعی «ما» می‌دانند. هر عاملی که باعث اختلال در احساس تعلق و همبستگی اعضای گروه شود، هویت گروه را به مخاطره انداخته و تهدیدی برای احساس امنیت اجتماعی محسوب می‌شود.

معنویت

معنویت به‌‎عنوان «روح احساس امنیت اجتماعی» در نظر گرفته می‌شود. ابعاد معنویت شامل بعد فرامادی، معنا و هدف زندگی، سلامت، تقدس زندگی، نوع‌دوستی، آگاهی از تراژدی و آرمان‌گرایی است.

هوش فرهنگی

عبارت است از توانایی یادگیری الگوهای جدید در تعاملات فرهنگی و ارائه پاسخ‌های رفتاری صحیح. در صورت نبود درک صحیح از تفاوت‌های فرهنگی، احساس ناامنی افزایش می‌یابد. هوش فرهنگی دارای چهار بعد فراشناختی، شناختی، انگیزشی و رفتاری است.

احساس امنیت اقتصادی

احساس امنیت اقتصادی عبارت است از برقراری نظم میان روابط اساسیِ تأمین نیازهای مادی انسان، شامل: تأمین منابع اولیه، تولید، توزیع، کار و درآمد، به‌گونه‌ای که نیازهای ضروری برآورده شده و افراد از این جهت خود را در خطر احساس نکنند. شفاف‌سازی، ایجاد فضای رقابتی و فضای با ثبات باعث می‌شود فعال اقتصادی احساس امنیت کند.

احساس امنیت سیاسی

احساس امنیت سیاسی، جهت‌گیری مثبت روانی شهروندان نسبت به نبود تهدیدات علیه ثبات سیاسی، مشارکت و هویت ملی و نیز امنیت در برابر اقدامات سرکوبگرانه یا بی‌ثباتی‌های سیاسی است. این بعد با اعتماد به نهادهای حاکمیتی و ثبات فضای سیاسی پیوند دارد.

احساس امنیت قضایی

احساس امنیت قضایی به فقدان هراس از بی‌عدالتی، عدم دسترسی به حقوق قانونی، یا تهدید شدن از سوی نظام قضایی اشاره داشته و بیانگر اطمینان شهروندان به محفوظ ماندن حقوق آنها و دادرسی عادلانه است. با ایجاد امنیت قضایی، سایر ابعاد امنیت یعنی امنیت سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، اخلاقی و فرهنگی نیز به وجود می‌آید.

احساس امنیت در گروه‌های خاص

زنان

1. احساس امنیت زنان در محیط خانواده: محیط خانواده به‌عنوان اصلی‌ترین نهاد ایجادکنندۀ احساس امنیت، نقشی حیاتی در تأمین امنیت زنان دارد. زنان به‌دلیل نقش‌های مادری، همسری و گاه سرپرستی، بیش از سایر افراد نیازمند درک این احساس هستند. فقدان احساس امنیت در زنان به‌معنای تهدید ارزش این نقش‌ها و مصون نبودن از آسیب‌های جسمی و روحی است که این ناامنی به نسل بعدی منتقل می‌شود. علاوه بر آن، اختلال در امنیت زنان، هزینۀ تعاملات اجتماعی را افزایش داده و انسجام جامعه را تهدید می‌کند.
2. احساس امنیت زنان در شبکه‌های اجتماعی: زنان نیمی از کاربران فضای مجازی را تشکیل می‌دهند اما به‌طور نامتناسبی هدف آزار آنلاین قرار می‌گیرند. همین تجربۀ مستقیم یا غیرمستقیم آزار، احساس امنیت آنها را به‌شدت کاهش می‌دهد. عوامل مؤثر بر این احساس عبارتند از طراحی پلتفرم، سواد رسانه‌ای، حمایت اجتماعی، چارچوب‌های قانونی، فرهنگ و هنجارهای اجتماعی، سن، تحصیلات و میزان استفاده.

کودکان

1. احساس امنیت کودکان در شرایط بحرانی و جنگ: در شرایط بحرانی و جنگی، قصه‌گویی به‌عنوان ابزاری قدرتمند برای ایجاد حس امنیت و آرامش در کودکان عمل می‌کند. داستان‌ها به کودکان نشان می‌دهند که مشکلات قابل حل بوده و ترس‌ها و نگرانی‌های آنها را کاهش می‌دهند. قصه‌گویی ذهن کودکان را از نگرانی‌های روزمره دور کرده و با ارائه الگوهای مثبت، اعتماد به نفس آنها را افزایش می‌دهد. در زمان‌های بحرانی، انتخاب داستان‌های مناسب با پیام‌های امیدبخش، مشارکت فعال کودکان در روایت داستان و ایجاد فضایی آرام، تأثیر مثبت قصه‌گویی را افزایش می‌دهد.

احساس امنیت در شرایط خاص

شرایط جنگ و بحران

در شرایط جنگ و بحران، احساس ناامنی، ترس از آینده، فقدان امنیت، از دست دادن عزیزان، بار روانی سنگینی را تحمیل می‌کند. در چنین شرایطی، «آرامش» به‌معنای توانایی مدیریت هیجانات، حفظ تعادل روانی، اتخاذ تصمیمات منطقی و ادامه فعالیت‌های روزمره با وجود ترس‌ها است. نخستین گام برای کاهش احساس ناامنی، پذیرش واقعیت است؛ انکار شرایط یا امیدواری کاذب، تنش و اضطراب را افزایش می‌دهد. مدیریت ورودی‌های اطلاعاتی مانند مصرف بی‌رویۀ اخبار و تصاویر ویرانگر به‌ویژه از شبکه‌های اجتماعی، از اصول کلیدی حفظ آرامش است. تقویت ارتباطات اجتماعی، حفظ روال‌های عادی زندگی، توجه به نیازهای فیزیولوژیک مانند خواب، تغذیه و فعالیت بدنی، تمرین تکنیک‌های آرام‌سازی و ذهن‌آگاهی و حفظ امید به توانایی عبور از بحران، از عوامل افزایش احساس امنیت روانی در این شرایط هستند.

جامعه و نزاع

میان احساس امنیت و میزان نزاع در جامعه رابطه‌ای مستقیم وجود دارد. هرچه نقش نیروهای پلیس پررنگ‌تر شود، احساس امنیت در جامعه بیشتر شده و افراد نیازی نمی‌بینند برای دفاع از خود سلاحی همراه داشته باشند زیرا مهم‌ترین دلیل حمل سلاح سرد توسط برخی افراد، نداشتن احساس امنیت است. تسریع حضور نیروی انتظامی و پلیس ۱۱۰ در محل نزاع از گسترش یا بروز آن جلوگیری می‌کند. آموزش همگانی دربارۀ تبعات نزاع و تقویت فرهنگ عذرخواهی، صبر، گذشت و کنترل خشم نیز در کاهش نزاع و افزایش احساس امنیت مؤثر است.

شبکه‌های اجتماعی

احساس امنیت در شبکه‌های اجتماعی به‌معنای توانایی ادامۀ فعالیت بدون وقفه و مزاحمت است. گسترش دوست‌یابی، گفتگو، تبادل اطلاعات و دادوستد مالی در فضای مجازی، نیاز به این احساس را افزایش داده است. رفتارهای هنجارشکنانه و ترس از تخریب مبانی اخلاقی، امنیت کاربران عادی را تهدید می‌کند.

نهادها و بازیگران تأمین احساس امنیت

نقش مردم

از دیدگاه جامعه‌شناسی، احساس امنیت یک «تولید اجتماعی» است؛ تمامی نهادهای اجتماعی از جمله مردم، حاکمیت و پلیس در شکل‌گیری و ارتقای آن نقش دارند. تأمین احساس امنیت تنها بر عهده دولت نبوده بلکه مشارکت آحاد جامعه در آن ضروری است. درجۀ اعتمادورزی فرد به دیگران، مشخصۀ مناسبی برای تعیین درجه احساس امنیت او محسوب می‌شود. علاوه بر آن، مردم باید احساس کنند جان، مال، فرزندان، ناموس، فکر، عقیده، سرمایه‌گذاری و فعالیت اقتصادی‌ آنها به صورت کامل برخوردار از امنیت است.

نقش پلیس

پلیس زمینه‌ساز ایجاد احساس امنیت در جامعه است. مقابلۀ قاطعانه با قاچاق، سارقان و جمع‌آوری معتادان متجاهر ازجمله مأموریت‌های مهم در این راستا است. نیروی انتظامی باید مقتدرانه و با قاطعیت عمل کند، در عین حال با مردم مهربان و دلسوز باشد تا مردم در بستر راحتی از امنیت قرار گیرند زیرا مهمترین مشکل برای یک کشور زمانی ایجاد می‌شود که مردم در محیط کار، زندگی، تحصیل و فضای عمومی جامعه احساس امنیت نکرده و در چنین شرایطی هیچ فعالیت مؤثری به نتیجه نمی‌رسد.

نقش قوه قضائیه و صداوسیما

قوه قضائیه وظیفۀ برخورد با کسانی را دارد که با شایعه‌پراکنی، امنیت روانی مردم را از بین می‌برند. همچنین صداوسیما وظیفۀ ایجاد امنیت روانی در جامعه و از بین بردن یأس و ناامیدی را بر عهده دارد.

نقش دشمنان در کاهش احساس امنیت

دشمنان نظام جمهوری اسلامی با هجمه‌های خود، بخش روانی امنیت جامعه را هدف قرار داده و از طریق جنگ نرم و تبلیغات مسموم، سعی در پایین آوردن احساس امنیت در مردم دارند.

احساس امنیت به‌عنوان شاخص توسعه

احساس امنیت و ضریب امنیت بالا از شاخص‌های توسعه‌یافتگی و وضعیت به‌سامان جامعه است که به‌عنوان یکی از مهمترین شاخص‌های رفاه اجتماعی، دیگر شاخص‌ها را تحت‌الشعاع قرار می‌دهد. رفاه بدون احساس امنیت معنا ندارد. رشد و توسعه همواره در سایۀ حداقلی از امنیت فراهم شده است. وجود احساس امنیت در جامعه یک ضرورت بوده زیرا امنیت پیش‌زمینۀ یک اجتماع سالم و احساس امنیت، بسترساز توسعۀ جوامع انسانی است.

منابع

• قرآن کریم.
• «آرامش روانی در شرایط بحران و جنگ»، خبرگزاری عصر ایران، تاریخ درج مطلب: 14 اسفند 1404ش.
• «احساس امنیت؛ چگونه احساس امنیت درونی کنیم؟»، وب‌سایت کلینیک روان پویشی آگاه، تاریخ درج مطلب: 18 تیر 1403ش.
• «احساس امنیت روانی، مستلزم بهره‌مندی از 6 نیاز درونی»، خبرگزاری دفاع مقدس، تاریخ درج مطلب: 13 دی 1395ش.
• «احساس عدم امنیت در جامعه؛ آینه‌ای از واقعیت یا بازتابی از ترس‌های درونی؟»، خبرگزاری امید، تاریخ درج مطلب: 8 شهریور 1404ش.
• احمدی، آرمان و احیایی، پویان، «بررسی میزان احساس امنیت اجتماعی و عوامل مرتبط با آن»، فصلنامۀ دانش انتظامی آذربایجان شرقی، سال چهارم، شمارۀ 3، پیاپی 14، 1393ش.
• «امنیت اصلی‌ترین نیاز مردم و کشور»، وب‌سایت آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: 18 مهر 1401ش.
• بوزان، باری، مردم، دولت‌ها، هراس، به‌ترجمۀ محمدعلی قاسمی، تهران، پژوهشکدۀ مطالعات راهبردی، 1387ش.
• بیات، بهرام، جامعه‌شناسی احساس امنیت، تهران، امیرکبیر، 1388ش.
• «پلیس زمینه‌ساز ایجاد احساس امنیت در جامعه می‌باشد»، خبرگزاری نخست نیوز، تاریخ درج مطلب: 2 اسفند 1402ش.
• جهانبخش گنجه، صادق، «مطالعۀ کیفی احساس امنیت زنان در محیط خانواده مورد مطالعه: زنان مراجعه‌کننده به مراکز مشاوره در شهرستان کرج»، مطالعات زن و خانواده، دورۀ 8، شمارۀ 2، پیاپی 17، 1399ش.
• حمیدی‌پور، رحیم و رجبی، فاطمه، «پیش‌بینی احساس امنیت اجتماعی براساس هویت اجتماعی، هوش فرهنگی و معنویت»، پژوهش‌های راهبردی مسائل اجتماعی، دورۀ 7، شمارۀ 1، پیاپی 20، 1397ش.
• رادفر، محمدرضا و حبیب‌زاده، اصحاب، «عوامل اجتماعی مؤثر بر احساس امنیت اجتماعی»، انتظام اجتماعی، دورۀ 10، شمارۀ 2، 1397ش.
• گیدنز، آنتونی، پیامدهای مدرنیته، به ترجمۀ محسن ثلاثی، تهران، مرکز، 1377ش.
• فتحی، یوسف، «رابطۀ احساس امنیت و بهداشت روانی در قرآن کریم»، پژوهشنامۀ معارف قرآنی، دورۀ 3، شمارۀ 10، 1391ش.
• «قدرت قصه‌گویی در ایجاد حس امنیت برای کودکان»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: 26 اسفند 1404ش.
• محمدی، فاطمه و نعمتی، فاطمه، «مطالعۀ راهکارهای افزایش احساس امنیت زنان در شبکه‌های اجتماعی براساس تجربۀ زیستۀ زنان فعال»، پژوهشنامۀ زنان، دورۀ 16، شمارۀ 51، 1404ش.
• «نزاع با افزایش احساس امنیت کم می‌شود/ فرهنگ عذرخواهی ضعیف است»، خبرگزاری دفاع مقدس، تاریخ درج مطلب: 14 اردیبهشت 1395ش.
• نوربخش، علیرضا، «رابطۀ احساس امنیت و اعتماد اجتماعی»، دانشنامۀ روانشناسی مردمی، تاریخ درج مطلب: 30 مرداد 1397ش.
• نویدنیا، منیژه، «درآمدی بر امنیت اجتماعی»، فصنامۀ مطالعات راهبردی، دورۀ 6، شمارۀ 19، 1382ش.
• «وجود احساس امنیت در جامعه یک ضرورت است»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 18 مرداد 1396ش.
• ولایتی‌نژاد، مصطفی و دیگران، «تأثیر توسعۀ مشارکت عمومی بر احساس امنیت»، توسعۀ اجتماعی، دورۀ 19، شمارۀ 2، 1403ش.
• یاری، حامد و هزار جریبی، جعفر، «بررسی رابطۀ احساس امنیت و اعتماد اجتماعی در میان شهروندان»، پژوهش‌های راهبردی مسائل اجتماعی، دورۀ 1، شمارۀ 4، 1391ش.