همبستگی اجتماعی

همبستگی اجتماعی؛ انسجام، پیوند و احساس تعلق مشترک میان اعضای یک جامعه.

همبستگی اجتماعی؛ به‌معنای پیوندها و احساس مسئولیت متقابلی است که موجب انسجام، ثبات و همکاری اعضای جامعه برای دستیابی به خیر عمومی می‌شود. این مفهوم علاوه‌بر ابعاد ساختاری، ریشه در بنیان‌های فرهنگی و مذهبی دارد و بقای نظام‌های اجتماعی را تضمین می‌کند. در حالی که جامعه‌شناسی کلاسیک غرب بیشتر بر ضرورت‌های ساختاری و قراردادهای اجتماعی تأکید دارد، اندیشۀ اسلامی این پیوند را بر پایه‌های فطری، ایمان، محبت و عدالت استوار می‌بیند. تقویت این همبستگی در گرو نهادهایی چون آموزش، مناسک جمعی و رفتارهایی نظیر مدارا و وفای به عهد است؛ در حالی که بی‌عدالتی، فردگرایی مفرط و رذایل اخلاقی از مهم‌ترین موانع و عوامل واگرایی اجتماعی به شمار می‌روند.

مفهوم‌شناسی

همبستگی اجتماعی مفهومی بنیادین در مطالعات اجتماعی در لغت به‌معنای وحدت، وفاق، وفاداری و با واژگانی یکپارچگی اجتماعی، انسجام اجتماعی، وفاق اجتماعی و نظم اجتماعی هم‌خانواده است. این اصطلاح در جامعه‌شناسی عبارت است از: احساس مسئولیت متقابل میان افراد یا گروه‌های آگاه و اراده‌مند که دربرگیرندۀ پیوندهای انسانی، حس برادری و وابستگی متقابل حیات و منافع جمعی است. اعتماد اجتماعی، مشارکت اجتماعی، قراداد اجتماعی، تعهد اجتماعی، وجدان جمعی، ظرفیت پذیرش تفاوت‌ها، همکاری و همیاری و احساس مسئولیت اجتماعی به‌عنوان عناصر شکل دهندۀ همبستگی اجتماعی ذکر شده که سنگ‌بنای آن اعتماد اجتماعی تعمیم یافته است.

مسأله همبستگی اجتماعی در میانه فردگرایی و جمع‌گرایی افراطی جانمایی شده است. در فلسفه نسبت جزء و کل و نسبت خاص و عام؛ در علوم سیاسی دوگانه ثبات و تغییر؛ در انسان شناسی انسان اجتماعی و انسان اقتصادی مدخل‌هی بحث همبستگی اجتماعی هستند.

اهمیت همبستگی اجتماعی

بدون همبستگی اجتماعی ثبات و بقای نظام اجتماعی و ساختار قدرت دچار تزلزل شده و جامعه به‌سوی فروپاشی حرکت می‌کند. در بُعد امنیت ملی همبستگی اجتماعی سدی دفاعی است که ضمن خنثی‌سازی توطئه‌ها و جلوگیری از نفوذ بیگانگان، استقلال و اقتدار جامعه را تضمین می‌کند. در سطح الگوی توسعه، همبستگی اجتماعی با سامان‌دهی کارآمد سرمایه‌های مادی و انسانی، پیش‌شرط بنیادین توسعه پایدار به‌شمار می‌رود. همبستگی اجتماعی با تقویت وجدان جمعی و بسط اعتماد متقابل، متضمن بقای نظام اجتماعی بوده و امنیت پایدار روانی و مدنی را برای شهروندان به ارمغان می‌آورد. همبستگی از طریق تعدیل نابرابری‌های اجتماعی از تشدید اختلافات اجتماعی و فرقه‌ای جلوگیری و بستر ساختاری لازم برای تحقق حکمرانی مطلوب براساس ارزش‌های اسلامی، انسانی و ملی فراهم می‌شود.

مبانی دینی همبستگی اجتماعی

در دیدگاه قرآنی، همبستگی اجتماعی بر شالوده‌های فطری و تکوینی استوار است. یکی از غایات اصلی تشریع دین، رفع اختلافات بشری است. اعتصام به حبل‌الله، جامعه سازی بر محوریت عقیده و هدف، ارائه تفسیر واقعی از دنیا به‌عنوان محل منازعه، تربیت روحیه ایثار، تأکید بر اصول مشترک انسانی و الهی در تعاملات فرهنگی و اجتماعی در روابط میان ادیان، ارائه الگوی نظارت و کنترل اجتماعی، پایان‌بخشی به تفرقه جاهلی، عدالت، التزام به دستورات اخلاقی و عمل به مناسک جمعی دین، برخی از سازوکارهای انسجام بخش دین ذکر شده است.

نظریه‌های جامعه‌شناختی همبستگی اجتماعی

شارل ژید مسیحیت اجتماعی و همبستگی‌گرایی را مطرح کرد. وی تأکید داشت که به دلیل دلالت‌های گسترده همبستگی به‌جای مکتب همبستگی از جنبش همبستگی استفاده شود. مکتب همبستگی بر سه اصل استوار بود: عادلانه بودن وضعیت طبیعی، بدهی اجتماعی و اجتماعی بودن خطر. برهمین همبستگی‌گرایان از تمام اشکال تشکل‌گرایی؛ مخصوصا از سازمان‌های همیاری، اتحادیه‌های کارگری و تعاون‌گرایی حمایت می‌کردند. طبق نظریه مونتسکیو همبستگی اجتماعی با سازمان اجتماعی در ارتباط است. از نظر وی همبستگی اجتماعی تلاقی آداب‌ورسوم، عادات، افکار و خلقایت جمعی است که در نهایت در روح ملت‌ها تحقق پیدا می‌کند. از نظر ژان ژاگ روسو قرارداد اجتماعی نانوشته و تعهد متقابل منشأ همبستگی اجتماعی است. در اندیشه افراد چون ژان ژورس از پیروان سوسیالیسم فرانسوی همبستگی اجتماعی به‌مثابه آرمانی جمعی مطرح بود. شارل فوریه چهار معنا برای همبستگی اجتماعی ذکر نموده است: مسئولیت جمعی برای بیمه و بازپرداخت قرض، آمادگی برای توزیع منابع با افراد نیازمند، حس عمومی جمع بودن و در جمع بودن و حمایت عمومی از خانواده‌های نیازمند از طریق تضمین حداقل درآمد. و پی‌یر لورو مدعی است که اولین شخص است که این اصطلاح را استفاده کرده است. هدف او از این اصطلاح نقد نیکوکاری مسیحی، ایده قرارداد اجتماعی به‌مثابه بنیان جامعه و مفهوم پردازی جامعه به‌مثابه ارگانیسم بوده است. ژورس همبستگی اخلاقی را مطرح کرد تا بتواند جلو خودخواهی فردی گرفته شود.

امیل دورکیم

دیدگاه‌های دورکیم در بستری شکل‌گرفت که مواجه با فایده‌گرایی اقتصاد بازار و بازسازی همبستگی اجتماعی دو مساله اصلی فرانسه بود. وی همبستگی را به دو نوع مکانیکی؛ مبتنی بر شباهت و وجدان جمعی در جوامع سنتی و ارگانیک؛ مبتنی بر تخصص، تقسیم کار و وابستگی متقابل در جوامع مدرن، تقسیم کرده است. در کتاب تقسیم کار دورکیم در گام اول نفس تقسیم کار را به‌عنوان علت همبستگی اجتماعی مطرح کرده است، ولی در ادامه بهره‌مندی برابر از فرصت‌های شغلی و موقعیت‌های اجتماعی برای همۀ اقشار اجتماعی را به‌عنوان شرط اصلی همبستگی اجتماعی مطرح کرده است. در درس‌های جامعه شناسی شکل‌گرفتن گروهای واسط را علت اصلی ایجاد همبستگی اجتماعی ذکر نموده است. اما در اینجا هم تصریح نموده است که شکل‌گیری اخلاقیات معین پشتوانۀ اعضای این گروه است. شکل‌گیری این اخلاقیات نیز محصول آموزش و مسئولیت پذیری دولت است. در کتاب صوربنیانی حیات دینی همبستگی اجتماعی با دین گره خورده است. تنها اخلاق قدسی است که می‌تواند خود خواهی‌های افراد را مهار و همبستگی اجتماعی را شکل بدهد. از نظر دورکیم همبستگی اجتماعی در هنگام غلیان‌های اجتماعی به اوج خود می‌رسد. در این شرایط قواعد قدیم می‌میرد و قواعد جدید شکل می‌گیرد و همبستگی جدید بر مبنای این قواعد خلق می‌شود. جوهر دین همین آرمان‌های جمعی است که انسان‌ها را به فراتر رفتن از خود تشویق می‌کند. اینجاست که ایثار متولد شده و عدالت را تضمین می‌کند. دورکیم مدعی است که عدالت، نیکوکاری و خیریه‌گرایی شرط لازم همبستگی اجتماعی است. فعالیت اقصتادی بیشتر نیز منوط به همبستگی اجتماعی و روحیه برادری است.

مارسل موس و پارادایم هدیه

مارسل موس با طرح پارادایم هدیه در برابر منطق فایده‌گرایی صرف، استدلال می‌کند که پایه‌های اخلاقی همبستگی اجتماعی از طریق چرخه دادن، گرفتن و پس دادن و ادای بدهی اجتماعی یعنی مسئولیت فرد در قبال جامعه‌ای که از مواهب آن بهره‌مند شده، شکل می‌گیرد. وی برای تبیین همبستگی اجتماعی فرد و دولت ایدۀ بدهکاری متقابل را مطرح کرد. وی تلاش داشت که با طرح همبستگی اجتماعی در برابر نیولیبرالیسم مقاومت کند.

ژرژ باتای امر قدسی را به‌عنوان فعال‌ترین، تام‌ترین و حیاتی‌ترین بیان حیات اجتماعی مطرح کرد و بیان داشت که امر قدسی همان پدیده مشخصی است که جامعه را پیوند می‌دهد. امری که قابل کاستن به قرارداد اجتماعی نیست و در برابر ارزش‌های فایده‌گریانه است. در این دیدگاه آغاز جامعه با منفت‌جویی، گرفتن و انباشت نیست. مخاطره و دهش است که همبستگی اجتماعی تولید می‌کند. قربانی کردن نقطه اوج چنین مخاطره‌ای است. چون قربانی در حد انتهای منطق هدیه است که در برابر منطق مبادله اقتصادی می‌ایستد و آن را نفی می‌کند. با قربانی شدن جامعه ساخته می‌شود. تخطی همان غلیان جمعی است که در آن لحظه فرد به کمک آرمان پردازی جمعی از خود فراتر رفته و از طریق پیوستن به جمع جامعه دوباره بازتولید می‌شود. براساس غلیان جمعی معطوف به قبول ناهمگونی‌ها و عدم قبول ناهمگونی‌ها باتای دو نوع همبستگی اجتماعی مطرح کرده است: همبستگی عام‌گرا/ مثبت؛ مبتنی بر انسانیت مشترک و پذیرش تفاوت‌ها و خاص‌گرا/ فاشیستی؛ مبتنی بر عدم پذیرش و طرد دیگری تقسیم شده است. براساس منطق دو نوع منطق کنش منفعت‌گرا و بری از منفعت هم هبستگی اجتماعی با عام و خاص دسته‌بندی شده است.

از نظر لوی استراوس همبستگی اجتماعی محصول عمل کنشگران در درون ساختارها است. مبادله نوعی ساختار اجتماعی است که اهداف بسیار آن اقتصادی نیست، بلکه تقویت همبستگی اجتماعی است. پی‌یربوردیو در برابر جریان جهانی تجزیه کنندۀ نیولیبرالیزم از همبستگی اجتماعی جنبش‌های جهان و همبستگی اجتماعی جنبش‌های محلی یاد کرده است. فرد قابل توجه دیگر کیه از اعضای جنبش ضدفایده گرایی در علوم اجتماعی است. وی نیز همبستگی اجتماعی را در ارتباط با هدیه، مراقبت و رشدزدایی مطرح کرده است. از نظر بولتانسکی اخلاقیات جامعه عامل همسبتگی اجتماعی است. وی براساس انواع رژیم مشروعیت بخش و نقد چهار نوع همبستگی اجتماعی را برمبنای صلح-منازعه و هم‌ارزی-ناهم‌ارزی مطرح کرده است. بولتانسکی احیای نقد لیبرالیزم متأخر و ایجاد ارتباط میان نقد اجتماعی و نقدهنری را شرط تحقق همبستگی اجتماعی ذکر کرده است.

در وضعیت امروز مکتب همبستگی به‌منظور دفاع از جامعه در برابر سلطه فاشیزم و نئوفایده‌گرایی شکل‌گرفته و در کانون رشته‌های علمی مطرح شده است. این مکتب در عرصه علم به فایده‌گرایی علمی را با خلق اصطلاحاتی چون اقتصاد همبستگی، اقتصاد اجتماعی، اقتصاد دهش و اقتصاد نهادگرا نقد کرده است. در بعد اجتماعی محو شرایط نابرابر خارجی را اصل بنیادین همبستگی اجتماعی معرفی کرده است.

تالکوت پارسنز

وی عامل تقویت همبستگی اجتماعی را در تعادل و هماهنگی میان ایده‌ها، باورها و ارزش‌های مشترک با محیط می‌داند. این ارزش‌ها و هنجارهای مشترک به خودی خود نمی‌توانند همبستگی میان افراد جامعه را تأمین کنند، مگر این که محیط را با خود سازگار کنند. وی ریشه ستیز را در کمیابی منابع می‌بیند و معتقد است عدم انطباق نیازها با ارزش‌های حاکم، همبستگی اجتماعی را تهدید می‌کند. از منظر دیگر طبق دیدگاه وی هر اندازه در موقعیت‌های مختلف کنش‌های اظهاری و معطوف به اخلاق افزایش یابد به‌همان میزان همبستگی اجتماعی در سطح نظام اجتماعی محقق می‌شود.

نظریه انتخاب عقلانی (مایکل هچتر)

این نظریه همبستگی را تابعی از میزان وابستگی فرد به گروه برای تأمین نیازها و پاداش‌ها می‌داند. اگر فرد احساس کند منافعش در گروی بقای جمع است، به هنجارها وفادار می‌ماند.

دیدگاه اندیشمندان مسلمان

ابن خلدون از مفهوم عصبیت برای تبیین همبستگی استفاده می‌کند. عصبیت در ابتدا بر پیوندهای خویشاوندی استوار است، اما با پیوند یافتن به دین، قدرت نفوذ آن دوچندان شده و منجر به تشکیل تمدن و دولت می‌شود. او اضمحلال عصبیت را ناشی از تجمل‌خواهی و تن‌پروری دانسته که منجر به تضعیف پیوندهای انسانی می‌شود.

در اندیشه فارابی، محبت به‌عنوان عامل اصلی ایجاد همبستگی اجتماعی در قالب اشتراک در فضیلت، منفعت و لذت تحقق می‌یابد. در مدینه فاضله به‌عنوان یک جامعه دارای همبستگی اجتماعی افراد در پرتو آن سه نوع محبت برای کسب سعادت تلاش می‌کنند. خواجه نصیر الدین طوسی از محبت طبیعی و ارادی به‌عنوان دو عامل همبستگی اجتماعی صحبت کرده است. انواع محبت ارادی عبارتند از: سریع العقد و انحلال، بطی‌ء العقد و انحلال، بطی‌ء العقد و سریع انحلال و سریع العقد و بطیء انحلال است.

در اندیشه امام خمینی، اتحاد حول محور اسلام جایگزین ملی‌گرایی سکولار می‌شود. دشمن‌شناسی مشترک، مشارکت همه‌جانبه مردم در امور جامعه، روحانیت و مناسک جمعی اسلامی عرصه‌های مهم همسبتگی اجتماعی از نظر وی ذکر شده است.

سید محمد حسین طباطبایی با طرح نظریه اعتباریات و استخدام، معتقد است طبیعت استخدام‌گر انسان ذاتاً مولد اختلاف است و همبستگی اجتماعی پایدار تنها با مداخله دین به‌عنوان عاملی فراطبیعی محقق می‌شود. او سازوکار همبستگی را در سه پله صبر فردی، مصابره و در نهایت مرابطه صورت‌بندی می‌کند. در این الگو، جامعه به یک شخصیت واحد تبدیل شده و تفکر اجتماعی جایگزین تفکر فردی می‌گردد. عامل اصلی همبستگی هم عقیده و هدف است نه سرزمین و نژاد.

محمد علی شاه‌آبادی، هندسه همبستگی اجتماعی را بر تقاطع دو خَیطِ (ریسمان) طولیِ «ولایت» و عرضیِ «اخوت» استوار می‌کند. مدل او شامل دو بازوی سیاست عِدّه، تولید سرمایه انسانی منسجم بر پایه برادری و چهار ناموس اُنس، کمال، عزت و عون و «سیاست عُدّه، اقتصاد تعاونی و قدرت مادی، است. از نظر وی، در سطح فردی انسان خودخواه همچون صفر است که تنها در سایه پیوند عاطفی و ساختاری با جامعه ایمانی به عدد تبدیل شده و ارزش می‌یابد.

نهادهای مؤثر بر همبستگی اجتماعی

دین یکی از مهم‌ترین عامل همبستگی اجتماعی معرفی شده است. پژوهش‌های تجربی و جامعه‌شناختی نشان می‌دهد که میان نهاد دین و همبستگی اجتماعی رابطه مستقیم و معناداری وجود دارد. دانشگاه‌ها و نهادهای آموزش عالی با تربیت شهروندی اجتماعی، افراد را از منفعت‌گرایی فردی به سمت مصالح عمومی و التزام به قرارداد‌های اجتماعی سوق می‌دهند. همین طور نظام آموزش عالی از طریق ﻣﺤﺘﻮای برنامۀ درسی، ﺗﻮﻟﻴﺪ و ﺑﺎزﺗﻮﻟﻴﺪ ﻓﺮﻫﻨﮓ و اﺧﻼق داﻧﺸﮕﺎهی، ایجاد شبکه‌های پایدار، پایه‌گذاری سنت‌های ثبات بخش، تولید اجماع در مورد قراردادهای اجتماعی و خلق سرمایه اجتماعی همبستگی اجتماعی را تقویت می‌کند. برای ارتقای همبستگی اجتماعی، تطابق قانون با خواسته‌های جامعه ضروری است. اخلاقیات همبستگی‌ساز تنها در صورتی پایدار می‌مانند که به کدهای حقوقی و رویه‌های قانونی تبدیل شوند. رسانه‌های جمعی با ایجاد لایه‌های هویتی مشترک می‌توانند همبسگی اجتماعی را تقویت کنند. شکل‌گیری نهادهای واسط نظیر شوراها، سندیکاها، انجمن‌های علمی، اصناف و سازمان‌های مردم‌نهاد، از ارکان حفظ همبستگی اجتماعی به شمار می‌روند.

عوامل تهدیدکنندۀ همبستگی اجتماعی

سوءظن، تهمت و افترا، توقعات نامعقول، طمع و برتری‌جویی، حسادت، بخل، کینه، پیروی از هواهای نفسانی، تقدم منافع شخصی بر مصالح عمومی به‌عنوان موانع اخلاقی و رفتاری همبستگی اجتماعی ذکر شده است. اما بی‌عدالتی صلی‌ترین عامل گسست پیوندهای جمعی است. در رویکردهای انتقادی از منظر اقتصادی سیاست‌های نئولیبرال و بازارگرایی و از منظر سیاسی اقتدارگرایی و فاشیسم دو مانع کلان ساختاری و دشمن اصلی همبستگی اجتماعی در دنیای امروز ذکر شده است.

منابع

• ابن خلدون، عبدالرحمان، مقدمه ابن خلدون، تهران، شرکت سهامی انتشارات خوارزمی، 1390ش.
• امام جمعه، فرهاد، «تحلیل جامعه شناختی همبستگی اجتماعی و فرهنگی در ایران»، مجله علوم اجتماعی، شماره ۱۱، ۱۳۸۷.
• جهانی نسب، احمد، «بررسی مفهوم همبستگی اجتماعی در آراء و اندیشه های ابن خلدون و امیل دور کیم»، فصلنامه نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان، سال ۱۲، شماره ۱، ۱۴۰۱ش.
• حسامی، فاضل، «همبستگی اجتماعی در قرآن»، فصلنامه معرفت فرهنگی اجتماعی، سال ۲، شماره ۴، ۱۳۹۰ش.
• خواجه نصیرالدین طوسی، محمد، اخلاق ناصری، به تصحیح مجتبی مینوی-علیرضا حیدری، تهران، شرکت سهامی انتشارات خوارزمی، 1390ش.
• رستمی کیسمی، علی، «عرصه های مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، فصلنامه فرهنگ پژوهش، شماره ۵۳، ۱۴۰۲ش.
• ذاکری، آرمان، همبستگی اجتمعی و دشمنان آن، تهران، نشرنی، 1400ش.
• زارع، بیژن، «بررسی تأثیر میزان و انواع دینداری بر همبستگی اجتماعی»، فصلنامه جامعه شناسی مسائل اجتماعی ایران، ۱۳۹۴ش.
• سایه‌میری، علی و بهاره جانی، «رابطه عدالت با همبستگی اجتماعی از دیدگاه امام علی (ع)»، فصلنامه اقتصاد و بانکداری اسلامی، شماره ۳۱، ۱۳۹۹ش.
• شاه‌آبادی، محمدعلی، شذرات المعارف، تهران، انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ۱۳۸۰ش.
• طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه سید محمد باقر موسوی همدانی، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۹۰ش.
• طباطبایی، سید محمدحسین، اصول فلسفه و روش رئالیسم، تهران، انتشارات صدرا، ۱۳۹۲ش.
• عبداله‌زاده فرد، علیرضا، «ارتقای کیفیت فضاهای عمومی شهری راهبردی در شکل گیری همبستگی اجتماعی»، فصلنامه نگرش‌های نو در جغرافیای انسانی، سال ۹، شماره اول، ۱۳۹۵ش.
• عطارزاده، مجتبی، «دانشگاه و همبستگی ملی؛ تحول مفهوم فردی شهروندی به رویکرد اجتماعی»، فصلنامه مطالعات راهبردی فرهنگ، سال ۳، شماره ۱، ۱۴۰۲ش.
• فصیحی، امان‌الله، منطق کارکردی و دفاع از دین، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، 1390ش.
• کریمی، علی، «تأملی نظری درباره نسبت آموزش عالی و همبستگی اجتماعی»، فصلنامه مطالعات ملی، ویژه نامه شماره ۱، ۱۳۹۰ش.
• محصص، مرضیه، «الگوی همبستگی اجتماعی در کلام امام رضا (ع)»، فصلنامه فرهنگ رضوی، سال ۱۱، شماره ۴۳، ۱۴۰۳ش.
• مشفقی، بهاره، «رابطه عدالت اجتماعی با همدلی و همبستگی مردم در جامعه»، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۹۰ش.
• مصطفایی، عبدالمحمد، «تعامل و همبستگی اجتماعی در مکتب امام خمینی»، شماره ۷۲، بهار 1389ش.
• مهدوی زاهد، مهدی، «نقش قانون در ارتقا یا کاستن همبستگی اجتماعی»، فصلنامه پژوهش حقوق عمومی، دوره ۲۱، شماره ۶۶، ۱۴۰۲ش.
• نصرآبادی، علی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی (دیدگاهها، عوامل تقویت، تهدیدها و راهکارها)»، پایگاه اطلاع رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 8 آبان 1390ش.
• «همبستگی اجتماعی و دشمنان آن»، وب‌سایت فرارو، تاریخ درج مطلب:12 مهر 1400ش.