وطن

وطن؛ قلمروی سرزمینی و کانون سکونت دائمی جهت تثبیت هویت فردی، پیوندهای اجتماعی و میراث فرهنگی.

وطن بستری جغرافیایی و انسانی بوده که فراتر از مرزهای رسمی، محل تلاقی خاطرات فردی با میراث جمعی و زبان مادری محسوب می‌شود. این قلمرو، بستری برای تکوین شخصیت و هویت است که بر پایهٔ پیوند عاطفی با زادگاه یا اقامتگاه دائمی شکل گرفته و در بزنگاه‌های تاریخی، عامل اصلی همبستگی و فداکاری گروه‌های مختلف مردم برای صیانت از تمامیت سرزمین و فرهنگ مشترک به‌شمار می‌رود. وطن، همچنین، تکیه‌گاهی عینی است که از ترکیب طبیعت، سنت‌ها و حافظهٔ تاریخی پدید آمده و مسئولیت‌پذیری در برابر بقای زیست‌محیطی و فرهنگی آن، جوهرهٔ اصلی تعلق به این فضا را تشکیل می‌دهد.

مفهوم‌شناسی

واژهٔ وطن از ریشهٔ عربی «و-ط-ن» به‌معنای اقامت‌گزیدن و سکونت داشتن گرفته شده است. در زبان عربی، وطن به محل اقامت دائمی یا زادگاه اطلاق می‌شود. در زبان‌های دیگر نیز معادل‌هایی برای این مفهوم وجود دارد که هرکدام بار معنایی متفاوتی دارند؛ ازجمله انگلیسی Fatherland و Homeland یا Motherland، آلمانی Heimat و فرانسوی Patrie.

مفهومی چندوجهی است که هم‌زمان عناصر زبانی، فرهنگی، تاریخی، حقوقی و جغرافیایی را در خود دارد. این مفهوم که از دیرباز یکی از عناصر بنیادی هویت انسانی بوده نه‌تنها مکانی برای زیست روزمره بلکه بستری تاریخی، فرهنگی و اجتماعی برای شکل‌گیری معنا و تعلق است. همچنین وطن در لغت به محل تولد، رشد یا اقامت فرد گفته می‌شود و می‌تواند شامل روستا، شهر، کشور یا هر واحد جغرافیایی دیگر باشد.

دیدگاه‌های مختلف در تعریف وطن

1. نخست، نگاه مکانی صرف که انسان در آن زندگی می‌کند؛
2. دوم، نظریه‌ای که زندگی به‌تنهایی را کافی ندانسته و شرط می‌گذارد فرد با آن مکان پیوندهای طبیعی مانند تولد و پذیرش فرهنگ، دین و حقوق آن جامعه یا پیوندهای قراردادی داشته باشد؛
3. سوم، رویکردی که این پیوند را به‌صورت نسبی می‌داند و تأکید می‌کند هرچه ریشه‌های وجودی فرد در جایی قوی‌تر باشد، حساسیت عاطفی و روانی او نسبت به آن مکان، حتی در صورت دوری از آن، پایدارتر و لطیف‌تر خواهد ماند، درست مانند پیوند یک انسان با پدر و مادر خود که هرگز گسسته نمی‌شود.

پیشینهٔ مفهوم وطن

در جهان

مفهوم وطن در معنای سیاسی مدرن، پدیده‌ای است که از قرن ۱۸ میلادی و هم‌زمان با شکل‌گیری دولت-ملت‌ها در اروپا پدید آمد. پیش از آن، وفاداری انسان‌ها به دین، قبیله، شاه یا امپراتوری معطوف بود نه به یک سرزمین با مرزهای سیاسی مشخص. در این میان، انقلاب فرانسه در سال ۱۷۸۹م، نقطۀ عطفی بود که برای نخستین‌بار «ملت» را منبع حاکمیت و «وطن» را قلمرویی تعریف کرد که هر شهروند به آن تعلق دارد. به‌همین دلیل، وطن مدرن یک «ساختار سیاسی» است که از اروپا به سایر نقاط جهان صادر شد.

در ایران

مفهوم مدرن وطن در دورۀ قاجار و سپس در دوران مشروطه تحت تأثیر اندیشه‌های جدید سیاسی شکل گرفت. در این دوره، مفهوم ملت و دولت-ملت وارد گفتمان سیاسی و جایگزین ساختارهای پیشین شد. از جمله رویکردهای اصلی دربارهٔ شکل‌گیری وطن در ایران، می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

1. رویکرد مدرن‌گرایانه: بر اساس این رویکرد، وطنِ مدرن در ایران یک مفهوم درونزاد نیست بلکه در برابر تهدید روسیه و انگلیس و از طریق سفرهای روشنفکران به اروپا وارد شد. در قانون اساسی مشروطه، واژۀ «ملت» جایگزین «رعایا» شد و سرزمین از قلمروی پادشاه به «خانۀ ملت» یعنی وطن تبدیل شد. در دورۀ پهلوی، این مفهوم «از بالا» و از طریق سیاست‌های یکسان‌سازی زبانی، بازنویسی تاریخ و آموزش همگانی تقویت شد.
2. رویکرد دیرینه‌گرا: این رویکرد بر این باور است که وطن‌دوستی در ایران ریشه در «ایران‌شهر» و هویت تاریخی-فرهنگی پیش از اسلام دارد. مفاهیمی مانند «عجم» و «ایران‌زمین» در شعر فردوسی و حافظ، گواه وجود «وطنِ فرهنگی» پیش از دولت-ملت مدرن دانسته می‌شود. ایراد وارد بر این روایت آن است که میان «احساس تعلق به فرهنگ ایرانی» و «وطن به‌عنوان یک نهاد سیاسی حقوقی» خلط می‌کند.
3. رویکرد میانه: این رویکرد معتقد است وطنِ مدرن در ایران نه یکپارچه وارداتی بوده و نه به‌صورت کامل دیرینه. مؤلفه‌هایی مانند «سرزمین یکپارچه»، «زبان فارسی به‌عنوان زبان اداری» و «حافظۀ تاریخی از ایران باستان» زیرساخت‌های پیشامدرنی بودند که در مواجهه با تجدد، شکلی سیاسی-حقوقی به خود گرفتند. به‌همین دلیل، وطنی که در مشروطه متولد شد، ترکیبی از «خاطره‌های کهن» و «نهادهای جدید» مانند پارلمان، قانون و شهروندی است.

اهمیت و جایگاه وطن

در گفتمان‌های اجتماعی و رسانه‌ایِ معاصر، وطن به‌عنوان عامل همبستگی اجتماعی و هویت جمعی مطرح می‌شود. در شرایط بحران، به‌ویژه شرایط جنگی، این مفهوم با مشارکت‌های اجتماعی و کنش‌های جمعی مانند فعالیت‌های امدادی یا داوطلبانه از جمله اهدای خون همراه است. وطن، همچنین، گاهی در پیوند با مفاهیمی مانند غرور، مسئولیت‌پذیری و تعهد اجتماعی مورد تأکید قرار می‌گیرد. در متون رسانه‌ای و اظهارنظرهای عمومی، برای بیان پیوند عاطفی میان فرد و سرزمین، گاه از استعاره‌هایی مانند «وطن به‌مثابهٔ مادر» استفاده شده و این مفهوم با مقولاتی همچون فداکاری، دفاع و حفظ تمامیت سرزمینی ارتباط می‌یابد.

اولویت دفاع از وطن در شرایط بحران

در برخی دیدگاه‌های فقهی و فرهنگی، دفاع از وطن در شرایط تهدید، اولویتی فراتر از تمامی اختلافات و نزاع‌های تاریخی پیدا می‌کند. بر این اساس، وطن نه‌تنها عامل همبستگی اجتماعی بلکه شرط بقای همۀ آرمان‌ها شمرده می‌شود زیرا اگر وطن از دست برود، دیگر چیزی باقی نمی‌ماند که بر سر آن بتوان ایستاد. به‌همین دلیل، در شرایط بحرانی، دفاع از وطن به اولویت اساسی تبدیل می‌شود که سایر مسائل و اختلافات را تحت‌الشعاع قرار می‌دهد. مراجع تقلید نیز در پیام‌های خود تأکید کرده‌اند که دفاع از خاک و سرزمین اسلامی وظیفه‌ای همگانی بوده و کشته شدن در این راه شهادت محسوب می‌شود.

پیوند وطن با نگاه قدسی

در فرهنگ ایرانی، زمین و زمان نه‌تنها بستری فیزیکی بلکه جایگاه تجلی اسماء الهی تلقی می‌شود. این نگاه قدسی به سرزمین، دفاع از وطن را از یک کنش مادی به یک وظیفۀ معنوی و فراطبیعی تبدیل کرده است. بر اساس این دیدگاه، انسان ایرانی همواره پیوندی میان آسمان (آرمان‌های الهی) و زمین (محل زیست و هویت) برقرار کرده و به‌همین دلیل، دفاع از سرزمین برای او معنایی عمیق‌تر از حفظ مرزهای سیاسی دارد. همین ویژگی فرهنگی، یکی از دلایل استثنای ایران در برابر استعمار مستقیم در دو قرن اخیر دانسته شده است.

نقش وطن در رشد تاب‌آوری جمعی

تجربۀ تاریخی ایران در جنگ‌های تحمیلی، نمونه‌ای از تبدیل مفهوم انتزاعی وطن به عامل عمل جمعی است. بر اساس برخی خوانش‌های روان‌شناختی، در این دوره، وطن از یک احساس تعلق فراتر رفته و به ساختار معنایی زندگی، تبدیل شده که واکنش طبیعی گریز از خطر را به ایستادگی آگاهانه بدل کرده است. این فرآیند را می‌توان در چارچوب نظری ویکتور فرانکل، روان‌پزشک اتریشی، توضیح داد که معتقد است انسان زمانی قادر به تحمل رنج است که در دل آن معنایی بیابد. در پرتو معنا، حتی مرگ نیز تهدید مطلق نبوده بلکه به خدمت زندگی درمی‌آید. در این نگاه، ایمان و وطن به‌عنوان «معنای والا» عمل کرده و تاب‌آوری جمعی معنا محور را در برابر فشارهای روانی جنگ ممکن می‌سازند.

رویکردها و دیدگاه‌های نظری دربارهٔ وطن

در تحلیل مفهوم وطن، چند رویکرد اصلی وجود دارد:

1. رویکرد زبان‌محور: زبان را عنصر اصلی شکل‌گیری هویت جمعی و انتقال حافظهٔ تاریخی می‌داند.
2. رویکرد فرهنگ‌محور: فرهنگ، شامل آداب، ارزش‌ها و نمادها را عامل پیوند اجتماعی معرفی می‌کند.
3. رویکرد حافظه‌محور: حافظهٔ تاریخی مشترک را پایهٔ احساس تعلق می‌داند.
4. رویکرد سیاسی-حقوقی: وطن را قلمرو حاکمیت سیاسی و چارچوب حقوق شهروندی تعریف می‌کند.
5. رویکرد مکان‌محور: جغرافیا را بستر اصلی شکل‌گیری سایر مؤلفه‌های هویتی می‌داند. بر اساس این دیدگاه، سرزمین نه‌فقط محل زندگی بلکه بستر شکل‌گیری زبان، فرهنگ، تاریخ و ساختارهای اجتماعی و سیاسی بوده و از بین رفتن سرزمین به تضعیف یا فروپاشی سایر عناصر هویتی منجر می‌شود. در زمان معاصر، تهدیدهایی مانند فرسایش خاک، فرونشست زمین، خشک‌شدن تالاب‌ها و رودخانه‌ها، بحران آب، بیابان‌زایی، کاهش پوشش جنگلی، افزایش ریزگردها و مهاجرت جمعیتی ناشی از این عوامل، از مصادیق آسیب به بستر جغرافیایی وطن به‌شمار می‌روند که بر اساس این رویکرد، پایداری سرزمین و در نتیجه هویت ملی را با خطر مواجه می‌سازند.
6. رویکرد جهان‌وطن‌گرایی: انسان را در درجهٔ نخست شهروند جهان دانسته و پیوندهای ملی را در برابر همبستگی جهانی انسان‌ها در مرتبه‌ای فروتر قرار می‌دهد. برخی از طرفداران این دیدگاه، جهانی‌شدن را فرایندی در تقابل با وطن‌دوستی تلقی می‌کنند. در نقد این دیدگاه گفته شده که قرار دادن جهانی‌شدن در برابر وطن، دوگانه‌سازی نادرستی است زیرا زیست جهانی به‌معنای نفی تعلق ملی نیست. همچنین جهانی‌شدن بیشتر فرایندی اقتصادی دانسته شده و تجربهٔ جوامع پیشرو نشان می‌دهد که حس وطن‌دوستی در آنها همچنان پابرجاست. مهاجرت نخبگان نیز به‌معنای گسست از هویت ملی نبوده و اغلب با حفظ پیوند عاطفی و فرهنگی با وطن همراه است. به این دلایل، تقلیل جهانی‌شدن به تضعیف وطن‌گرایی تحلیلی ساده‌انگارانه خوانده شده است.
7. دیدگاه عرفانی در این میان رویکردی متمایز دارد. در ادبیات صوفیانه، وطن به‌معنای عالم معنوی و بازگشت به مبدأ الهی تفسیر شده است. از این منظر، وطن حقیقی همان عالم روح یا عالم الهی بوده و جهان مادی محل اقامتی موقتی تلقی می‌شود. مولانا در بیتی این اندیشه را به‌خوبی بیان کرده است: «از دم حب‌الوطن بگذر مه‌ایست / که وطن آنسوست جان اینسوی نیست». در سنت مسیحی نیز تفکر مشابهی وجود دارد؛ آگوستین قدیس گفته است: «آسمان وطن مشترک تمامی مسیحیان است».

وطن در دیدگاه اسلامی

وطن در فقه اسلامی

در فقه اسلامی، وطن در احکام نماز و روزه نقش داشته و به محل اقامت فرد اشاره می‌کند. مهم‌ترین انواع آن عبارت‌اند از:

1. وطن اصلی: محل تولد یا رشد اولیه فرد؛
2. وطن عرفی: محل انتخاب‌شده برای زندگی دائمی؛
3. وطن شرعی: محل تولد یا اقامت همراه با شرایط خاص؛
4. وطن حُکمی: محل اقامت طولانی بدون قصد دائمی.

تصویرسازی وطن در هنر

تصویرسازی وطن در بازنمایی‌های رسانه‌ای و هنری

در رسانه‌های دیداری و هنری، «وطن» اغلب به‌عنوان مفهومی فراتر از مرزهای جغرافیایی بازنمایی شده و ابعادی عاطفی، فرهنگی و هویتی پیدا می‌کند. این مفهوم در بسترهای مختلف، به‌ویژه در شرایط بحرانی مانند جنگ، از طریق روایت‌های تصویری، مستندها و هنرهای شهری بازتولید می‌شود. تصویرسازی از وطن در این زمینه‌ها اغلب با تأکید بر عناصر مشترک جمعی همچون حافظه، سوگ، مقاومت و همبستگی شکل گرفته و رسانه‌ها نقش مهمی در تثبیت و انتقال این معانی ایفا می‌کنند. در چنین آثاری، فضاهای شهری، چهره‌ها و نمادهای بصری به ابزارهایی برای بازنمایی تجربهٔ زیستهٔ مردم و تقویت حس تعلق به وطن تبدیل می‌شوند.

تصویرسازی وطن در شعر

در شعر فارسی، وطن همواره یکی از دغدغه‌های ذهنی شاعران بوده است. این مفهوم در هر دوره، بسته به شرایط اجتماعی، سیاسی و جهان‌بینی شاعران، جلوه‌های متنوعی یافته است. برای مثال، در دورهٔ مشروطه، تحت تأثیر اندیشه‌های اروپایی و پیدایش مفاهیم «هویت» و «فردیت»، وطن به پربسامدترین مضمون شعری تبدیل شد. در دورهٔ معاصر نیز دوران پادشاهی پهلوی اول و دوم، به‌دلیل استبداد و خفقان حاکم، شاعران برای بیان انتقادات خود به نماد پناه برده و مفهوم وطن در شعر ظاهری کمرنگ‌تر یافت اما همچنان با جلوه‌های متفاوت در آثار شاعران حضور داشت. از مشهورترین اشعار دربارهٔ وطن می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

دوباره می‌سازمت وطن

از شاخص‌ترین نمونه‌های شعر معاصر دربارهٔ «وطن» می‌توان به سرودهٔ «دوباره می‌سازمت وطن» اثر سیمین بهبانی اشاره کرد که در آن به مفهوم بازسازی وطن با وجود فرسودگی و سختی‌ها، به عنوان یک ارادهٔ جمعی اشاره دارد:

دوباره می‌سازمت وطن

اگرچه با خشت جان خویش

ستون به سقف تو می‌زنم

اگرچه با استخوان خویش.

از خون جوانان وطن لاله دمیده

مشهورترین تصنیف از شاعر و آهنگساز دورهٔ مشروطه، عارف قزوینی است که در پیوند با نخستین قربانیان جنبش مشروطه‌خواهی و به یادبود آنها سروده شده است. این اثر که با نام‌های «راز دل» و «هنگام می» نیز شناخته می‌شود، در دورهٔ دوم مجلس شورای ملی تهران ساخته شد و مضمون آن برگرفته از اسطورهٔ روییدن لاله از خون سیاوش در شاهنامه است؛ اسطوره‌ای که در اینجا نماد فداکاری جوانان میهن در راه آزادی می‌شود. این اثر به دلیل مضمون وطن‌پرستانه و انتقادی، در دوره‌های مختلف سیاسی ایران، از مشروطه تا اعتراضات معاصر، مورد توجه قرار گرفته و نمادی از مقاومت و فداکاری است.

از خون جوانان وطن لاله دمیده

از ماتم سرو قدشان سرو خمیده

در سایهٔ گل، بلبل ازین غصه خزیده

گل نیز چو من در غمشان جامه دریده

ایران، ای سرای امید

از مشهورترین تصنیف‌های ملی- میهنی، با شعر هوشنگ ابتهاج و صدای محمدرضا شجریان بوده که نخستین‌بار شب پیروزی انقلاب اسلامی از رادیو پخش شد.

ایران ای سرای امید

بر بامت سپیده دمید

بنگر کزین رهِ پرخون

خورشیدی خجسته رسید

تصویرسازی وطن در تلویزیون و سینمای ایران

سینمای ایران وطن را نه فقط جغرافیای صرف بلکه مفهومی پیوندخورده با ایثار، مقاومت و هویت ملی بازنمایی کرده است.

1. گفتمان وطن تاریخی: در سال‌های 1340-1357ش، آثاری مانند «سیاوش در تخت جمشید»، وطن را میراثی تاریخی در برابر «دیگری اسطوره‌ای» یا تهاجم بیگانه نمایش می‌دهند.
2. گفتمان وطن مقدس: در سال‌های 1360-1370ش، فیلم‌هایی چون «دلیران تنگستان» و «کوچک جنگلی» مقاومت محلی را به جنبش ملی- مذهبی پیوند می‌زنند. در فیلم‌هایی همچون «آژانس شیشه‌ای» نیز وطن در پیکر رزمنده‌ای مجروح و فراموش‌شده تجسم‌یافته است.
3. گفتمان وطن فرامرزی: در سال‌های 1380-1390ش، مجموعۀ تلویزیونی «در چشم باد» و فیلم «به وقت شام» وطن را فراتر از مرزهای سیاسی و در چارچوب «مقاومت منطقه‌ای» تعریف می‌کنند.
4. وطن در سینمای اجتماعی: سینمای اجتماعی ایران نیز در سال‌های اخیر، با فیلم‌هایی مانند «گیلانه» (مادر به مثابه وطن) و «جدایی نادر از سیمین» (مهاجرت به‌مثابه گسست از ریشه) به بازنمایی وطن پرداخته است.

بازتاب رویکردهای نظری دربارهٔ وطن در آثار ادبی

در شاهنامه، وطن به‌معنای سرزمین ایران و موضوع دفاع از آن در برابر بیگانگان بارها مطرح شده است. در ادبیات غنایی و اقلیمی، وطن به‌عنوان زادگاه و محل خاطرات شخصی بازنمایی شده و عناصری مانند طبیعت، آب‌وهوا و دوستان در آن مورد توجه قرار می‌گیرد. در ادبیات مهاجرت، نویسنده در غیاب سرزمین مادری، وطن را در زبان و تخیل خود بازمی‌سازد و زبان به قلمرو تازه‌ای از معنا تبدیل می‌شود.

منابع

• قرآن کریم.
• «آیا وطن دوستی ارزش است؟»، خبرگزاری تبیان، تاریخ بارگذاری: 18 دی 1389ش.
• اشرف، احمد، مفاهیم و نظریه‌ها: هویت ایرانی به سه روایت، در هویت ایرانی از دوران باستان تا پایان پهلوی، به‌ترجمۀ حمید احمدی، تهران، نی، 1395ش.
• «ایستادن در کنار وطن، فارغ از مرز میان من و ما»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: 10 فروردین 1405ش.
• بشیریه، حسین، عقل در سیاست، سی پنج گفتار در فلسفه، جامعه‌شناسی و توسعۀ سیاسی، تهران، نگاه معاصر، 1382ش.
• «تا آخرین قطرۀ خون‌مان سرباز وطن هستیم»، خبرگزاری جام جم، تاریخ بارگذاری: 21 فروردین 1405ش.
• «ترانه‌ای به وسعت تاریخ معاصر ایران»، خبرگزاری عصر ایران، تاریخ بارگذاری: 3 تیر 1404ش.
• «تصنیف از خون جوانان وطن لاله دمیده به چه مناسبتی سروده شد؟»، خبرگزاری دانشجو، تاریخ بارگذاری: 10 شهریور 1393ش.
• «تفاوت بین مهین/ وطن/ کشور چیست؟»، وب‌سایت ویرگول، تاریخ بازدید: 24 فروردین 1405ش.
• «تلقی قدما از وطن »، وب‌سایت دائره‌المعارف بزرگ اسلامی»، تاریخ بازدید: 24 فروردین 1405ش.
• چمنی، پرستو، «وطن نه خاک که جان ماست؛ هر قطره خون پیمان بقاست»، خبرگزاری فارس، تاریخ بارگذاری: 19 فروردین 1405ش.
• «دفاع از وطن در آموزۀ اخلاقی ایرانیان»، خبرگزاری بین‌المللی قرآن، تاریخ درج مطلب: 6 تیر 1404ش.
• «دوباره می‌سازمت وطن!»، خبرگزاری تبیان، تاریخ بارگذاری: 19 بهمن 1392ش.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغتنامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۲۵ آبان ۱۴۰۲ش.
• «روایت عشق به وطن، به دور از شعارزدگی»، خبرگزاری اطلاعات، تاریخ بارگذاری: 12 مرداد 1404ش.
• روزخوش، مهدی و خالقی دامغانی، احمد، «برآمدن مفهوم جدید وطن در ایران عصر تجدد (قرن نوزدهم میلادی)»، پژوهش سیاست نظری، 1403ش.
• «ریشۀ وطن»، وب‌سایت الکتاب، تاریخ بازدید: 24 فروردین 1405ش.
• «سینمای ایران چگونه از مفهوم وطن حراست کرد؟»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ بارگذاری: 10 فروردین 1405ش.
• شفیعی کدکنی، محمدرضا، صور خیال در شعر فارسی، تهران، نیل، 1350ش.
• کاشانی ثابت، فیروزه، افسانه‌های مرزی 1946-1804، به‌ترجمۀ کامران کلانکی، تهران، کتابسرا، 1389ش.
• گریباوی، حسین، «در جست‌وجوی معنای وطن؛ خوانشی فرانکلی از روان ملت ایران در جنگ»، وب‌سایت سیویلیکا، تاریخ درج مطلب: 27 اسفند 1404ش.
• «قصۀ آن آبگیر است ای عنود»، وب‌سایت مثنوی، تاریخ بازدید: 24 فروردین 1405ش.
• محمدی فشارکی، محسن و دیگران، «مفهوم وطن در شعر منتخب شعرای معاصر»، وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، دانشگاه اصفهان، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، پایان نامۀ کارشناسی ارشد، 1392ش.
• مرادی غیاث‌آبادی، رضا، «میهن/ وطن چیست؟ بررسی یک مفهوم کهن»، وب‌سایت پژوهش‌های ایرانی، تاریخ درج مطلب: ۲۵ می ۲۰۱۲م.
• «نام جاوید وطن به تصویر کشیده شد»، خبرگزاری مهر، تاریخ بارگذاری: 31 تیر 1404ش.
• «نفی وطن با دستاویز جهانی شدن»، خبرگزاری دفاع مقدس، تاریخ بارگذاری: 14 شهریور 1396ش.
• «نوستالژی‌هایی برای وطن»، خبرگزاری خبرآنلاین، تاریخ بارگذاری: 7 فروردین 1405ش.
• «وطن به‌مثابه جغرافیای پیوند »، وب‌سایت دائره‌المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بارگذاری: 23 تیر 1404ش.
• «وطن در زبان‌های مختلف»، وب‌سایت in different languages، تاریخ بازدید: 24 فروردین 1405ش.
• «وطن‌دوستی در شعر و ادب فارسی؛ مفهومی ریشه‌دار در هویت ایرانی»، وب‌سایت مرکز دائره‌المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بارگذاری: 17 فروردین 1405ش.
• «وطن محور وحدت و شرط بقای همه آرمان‌هاست/ دفاع از وطن اولویتی از همه اختلافات است»، خبرگزاری آنا، تاریخ درج مطلب: 25 اسفند 1404ش.
• «هویت ایرانی و وطن دوستی»، دبیرخانۀ شورای عالی امور ایرانیان خارج از کشور، تاریخ بازدید: 25 فروردین 1405ش.