حشد الشعبی

حشدالشعبی، ائتلاف گسترده مردمی عراق با قدرت نظامی بالا به عنوان بخشی از محور مقاومت.

گروه‌های مذهبی عراق برای مقابله با حزب بعث، تکفیری‌های سوریه و عراق، اقدام به تشکیل یک ائتلاف نظامی کردند و با صدور فتوای سید علی سیستانی، مرجعیت دینی کشور عراق، سازمان‌یافته‌تر شده و با کسب منزلت اجتماعی و دست‌یابی به قدرت نظامی به‌عنوان بخشی از محور مقاومت، از کیان اسلامی دفاع می‌کنند. حشدالشعبی در برابر مخالفت‌های داخلی و بیرونی فرازونشیب‌های بسیاری را پشت سر گذاشته است و پس از حمله آمریکایی صهیونی و شهادت امام خامنه‌ای، ولی امر مسلمین، دوباره احیا شده و فعالیت‌های نظامی خود را از سر گرفته است.

معرفی

«حشد» به‌معنای جماعت، گروه و جمعیت، «شعب» به‌معنای گروهی از مردم با ویژگی‌های مشترک «شعبی» به معنای مردمی و «حشد الشعبی»، به‌معنای بسیج مردمی، عنوانی است که برای مجموعه نیروهای شبه‌نظامی داوطلب عراقی به کار می‌رود که به دنبال فتوای مرجعیت مذهبی عراق، سید علی سیستانی، برای مقابله با حملات داعش سازمان‌دهی شدند. این نیروی مردمی با عناوین دیگری مثل کمیته بسیج مردمی و واحدهای بسیج مردمی نیز شاخته می‌شود.

تاریخچه حشد الشعبی

پیشینه و ریشه‌های شکل‌گیری

ریشه‌های شکل‌گیری حشد الشعبی به دهه‌ها پیش از ظهور داعش و فعالیت گروه‌های نظامی عراقی بازمی‌گردد؛ به‌طوری‌که پیشینه این نیروها در سه مقطع تاریخی پیش از سال ۲۰۱۴ شامل مبارزه با حکومت بعث (پیش از ۲۰۰۳م)، مقابله با حضور نظامی آمریکا (تا ۲۰۱۱م) و درگیری با گروه‌های افراطی در سوریه (از ۲۰۱۳م) جای می‌گیرد. هسته‌های اولیه برخی از این گروه‌ها نظیر سازمان بدر، در دوران حکومت صدام حسین توسط چهره‌هایی چون ابومهدی المهندس و با حمایت نهادهای نظامی ایران در خاک این کشور شکل گرفت. همچنین، گروه‌هایی مانند کتائب حزب‌الله (تأسیس ۲۰۰۷م) و بازوهای نظامی جریان صدر معروف به جیش‌المهدی نیز در دوران پس از اشغال عراق فعال بودند. در نهایت، با نفوذ داعش و ضعف نهادی، بی‌ثباتی سیاسی و ناکارآمدی ارتش عراق، اتکا به این ساختارهای شبه‌نظامی را به عنوان یک گزینه گریزناپذیر مطرح کرد.

تأسیس رسمی (۲۰۱۴م)

تأسیس رسمی حشد الشعبی در پی حمله گسترده داعش به عراق در 9 ژوئن ۲۰۱۴م (20 خرداد ۱۳۹۳ش) و سقوط سریع موصل در پی فروپاشی بخش‌هایی از ارتش عراق رقم خورد. در واکنش به این بحران، سید علی سیستانی، مرجع تقلید شیعیان، فتوای جهاد صادر کرد که با استقبال گسترده داوطلبان مواجه شد و به ایجاد حدود ۴۰ گروه مسلح با بیش از ۱۱۸ هزار نیرو انجامید. دو روز پس از این فتوا، دولت عراق به منظور جبران ضعف ارتش، دستور تشکیل نهاد حشد الشعبی را برای سازماندهی و تسلیح این نیروها زیر نظر نخست‌وزیر صادر کرد. در روند تثبیت این سازمان، نیروی قدس ایران به فرماندهی قاسم سلیمانی، پس از درخواست رسمی دولت عراق، نقش محوری در سازمان‌دهی، آموزش و پشتیبانی لجستیک نیروهای مردمی ایفا کرد.

تثبیت و جایگاه قانونی (۲۰۱۶م)

پس از کاهش خطر داعش در عراق و با وجود تلاش‌های ایالات متحده برای محدود کردن نفوذ حشد الشعبی، پارلمان عراق در ۲۶ نوامبر ۲۰۱۶م با تصویب قانونی، این سازمان را به عنوان یک نیروی نظامی رسمی و مستقل در کنار ارتش به رسمیت شناخت. بر اساس این مصوبه قانونی، نیروهای حشد الشعبی از حقوق و مزایای معادل نیروهای ارتش و پلیس عراق برخوردار شدند. بدین ترتیب جایگاه حاکمیتی این سازمان تثبیت شد و حیدر العبادی (نخست‌وزیر وقت) به عنوان فرمانده کل و ابومهدی المهندس به عنوان معاون و فرمانده میدانی این نیروها تعیین شدند.

ترکیب و ساختار نیروها

حشد الشعبی پس از تأسیس رسمی، از حدود ۵۰ گروه و ۱۳۰ تا ۱۵۰ هزار نیروی نظامی تشکیل شد. اگرچه بدنه اصلی این سازمان را شیعیان تشکیل می‌دهند، اما سایر گروه‌های قومی و مذهبی نظیر اهل‌سنت، کردها، ترکمن‌ها، مسیحیان و ایزدی‌ها نیز در آن حضور دارند. به‌دنبال فتوای آیت‌الله سیستانی، جریان‌های سیاسی-نظامی برجسته‌ای چون سازمان بدر، جریان صدر، عصائب اهل‌حق و جنبش نجباء به این سازمان پیوستند. شاخه شیعی، به‌ویژه سپاه بدر و سرایا السلام (وابسته به جریان صدر)، آموزش‌دیده‌ترین و قدرتمندترین بخش حشدالشعبی به‌شمار می‌روند. در کنار آن‌ها، گروه‌های تحت حمایت عتبات عالیات، شبه‌نظامیان عشایری با هدف تأمین امنیت محلی و یگان‌های مستقل اقلیت‌ها نیز فعالیت می‌کنند.

ساختار تشکیلاتی حشد الشعبی در سه لایه دسته‌بندی شده است:

• لایه اول (گروه‌های مرجع): دارای سازمان‌دهی نظامی و ابتکار عمل میدانی (شامل سازمان بدر، گردان‌های امام علی، سیدالشهدا و جندالامام).
• لایه دوم (حلقه پیرامونی): دارای توان نظامی در رتبه بعدی و مروج ایدئولوژی ولایت فقیه (شامل سرایا الخراسانی، الوعد الصادق، جیش المختار و رسالیون).
• لایه سوم (گروه‌های وابسته سیاسی): مرتبط با جریان‌های سیاسی داخلی عراق (شامل شباب الرسالی، گردان‌های غضب، امام حسین، سرایا السلام، و یگان‌های ترکمن و سنی).

اهداف

اهداف راهبردی و بلندمدت حشد الشعبی با رویکردهای ایدئولوژیک شیعه هم‌خوانی دارد. در مارس ۲۰۱۵، این سازمان اهداف کلان و عملیاتی خود را به شرح زیر اعلام کرد:

1. مبارزه با تروریسم و آزادسازی شهروندان عراقی از تهدیدات آن؛
2. نبرد با گروه داعش و اخراج کامل آن‌ها از خاک عراق؛
3. محافظت از اماکن و بقاع متبرکه؛
4. دفاع از تمامیت ارضی کشور؛
5. حمایت از شهروندانی که توانایی مشارکت در جنگ را ندارند.

فعالیت‌ها

حشد الشعبی پس از تشکیل، به‌عنوان یکی از بازیگران مهم در عرصه امنیتی عراق شناخته شد و در پر کردن بخشی از خلأهای موجود در ساختار نظامی این کشور مورد توجه قرار گرفت. از مهم‌ترین فعالیت‌های منتسب به حشد الشعبی می‌توان به مشارکت در عملیات علیه داعش و بازپس‌گیری گستره‌ای از مناطق تحت کنترل این گروه، تأمین امنیت برخی محورهای مواصلاتی به‌ویژه در مسیرهای موازی مرز سوریه، نقش در تسهیل بازگشایی و فعال‌سازی مسیر زمینی تهران–بغداد–دمشق، تلاش برای جلوگیری از گسترش نفوذ احزاب و نیروهای کرد در استان کرکوک در بستر تحولات مرتبط با استقلال اقلیم کردستان و اجرای حملاتی علیه برخی پایگاه‌های آمریکایی در خاک عراق اشاره کرد.

اقدامات در جنگ رمضان

در پی حمله نظامی اسرائیل و ایالات متحده به ایران در اسفند ۱۴۰۴ش، فالح الفیاض، رئیس حشد الشعبی، در بیانیه‌ای ترور آیت‌الله خامنه‌ای را اقدامی تروریستی و نقض قوانین بین‌المللی توصیف کرد. در همین چارچوب، گروه‌هایی از حشد الشعبی عملیات‌هایی علیه پایگاه‌ها و مواضع ایالات متحده در عراق و گروهک‌های تجزیه طلب در اقلیم کردستان انجام دادند. این حملات که گاه با نام گروه‌های عضو حشد الشعبی یا عنوان «مقاومت اسلامی در عراق» اعلام می‌شد، با استفاده از پهپاد و موشک انجام گرفت و بنا بر گزارش‌ها شماری از نیروهای آمریکایی در آن کشته یا زخمی شدند.

در مقابل، ایالات متحده و اسرائیل نیز حملاتی موشکی و هوایی علیه مواضع مرتبط با حشد الشعبی انجام دادند. وزارت خارجه آمریکا با عنوان «پاداش برای عدالت» جایزه‌ای ۱۰ میلیون دلاری برای ارائه اطلاعات درباره محل حضور ابوآلاء الولائی، فرمانده کتائب سیدالشهدا، تعیین کرد.

مواجهه دولت‌های عراق با حشد الشعبی

نوری المالکی و حیدر العبادی در دوره‌های نخست‌وزیری خود در روند شکل‌گیری و رسمیت یافتن حشد الشعبی نقش داشتند. با این حال، العبادی در مارس ۲۰۱۷م ضمن قدردانی از نقش حشد الشعبی، برخی عناصر آن را به ارتکاب تخلفاتی مانند سرقت مسلحانه و آدم‌ربایی متهم کرد و موضوع خلع سلاح آن را مطرح کرد. وی همچنین بر اساس فرمان اجرایی شماره ۹۱ (فوریه ۲۰۱۶م) تلاش کرد حشد الشعبی را به‌عنوان نهادی نظامی و قانونی در چارچوب ساختار رسمی دولت و تحت نظارت مستقیم نخست‌وزیر سامان دهد.

در سال ۲۰۱۹م، دولت عادل عبدالمهدی نیز با صدور دستورالعملی ده‌بندی، ادغام حشد الشعبی در نیروهای مسلح عراق و سامان‌دهی ساختار آن را دنبال کرد و اقداماتی برای کنترل قانونی این نیرو و کاهش نفوذ برخی فرماندهان آن، ازجمله ابومهدی المهندس، مطرح شد؛ اقداماتی که به‌طور کامل اجرا نشد. مقتدی صدر نیز این مصوبه را پذیرفت، اما اجرای آن در میان نیروهای وابسته به وی به‌طور کامل تحقق نیافت.

در دوره نخست‌وزیری مصطفی الکاظمی، قاسم سلیمانی و ابومهدی المهندس در حمله ایالات متحده ترور و کشته شدند. در سال ۲۰۲۰م نیز چند یگان موسوم به «حشد مرجعیت» یا «حشد عتبات» اعلام کردند از ساختار حشد الشعبی جدا شده و مستقیماً از دولت عراق تبعیت خواهند کرد. الکاظمی همچنین دستوراتی برای محدودسازی برخی فعالیت‌ها و دفاتر این نیرو صادر کرد. با وجود این تحولات، حشدالشعبی همچنان به فعالیت خود ادامه داده و فالح الفیاض ریاست آن را بر عهده دارد.

مخالفان حشدالشعبی

مسائل و انگیزه‌های داخلی، فشار بازیگرن منطقه‌ای و استکبار جهانی، مخالفت‌هایی را با استقلال و قدرتمند شدن حشدالشعبی به دنبال داشته است.

برخی از گروه‌های سنی و کرد در برابر حشدالشعبی احساس خطر می‌کنند. اهل سنت در زمان پاکسازی داعش مانع از ورود حشدالشعبی به مناطق سنی نشین شدند و کردها نیز حضور حشدالشعبی در مناطق تحت سیطره خود به‌ویژه منابع نفتی کرکوک را مانع دست‌یابی به اهداف خود می‌دانستند.

عربستان با برجسته‌سازی نقش تشیع و برچسب فرقه‌گرایی تلاش می‌کند حشدالشعبی را تهدیدی برای اهل سنت و برقراری ثبات سیاسی در عراق و زمینه‌ساز نفوذ ایران معرفی کند.

ترکیه، با تلاش برای تصاحب منطقه کردنشین عراق و ایستادگی حشدالشعبی در برابر آن از یک سو و رقابت با ایران بر سر ام‌القرایی جهان اسلام از سوی دیگر، خواهان تضعیف حشدالشعبی است.

کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس مثل قطر، کویت، امارت و بحرین نیز به دلیل همسویی حشدالشعبی با محور مقاومت اسلامی با میلیشیا (گروه شبه نظامی) یا نسخه عراقی سپاه پاسداران ایران خواندن آن به تخریب این گروه با بهره‌گیری از ابزار رسانه می‌پردازند.

چالش‌های پیش روی حشدالشعبی

تشتت گروه‌های عضو، عدم سازماندهی مناسب، عدم برخورداری از جایگاه مستحکم قانونی، اختلاف نظر افراد تأثیرگذاری مثل مقتدی صدر و عمار حکیم در مورد وضعیت فعلی و آینده حشدالشعبی، تلاش دولت برای خلع سلاح آنها پس از رفع خطر داعش و احتمال انشعاب داخلی از جمله آسیب‌های پیش روی حشدالشعبی است.

انشعابات درونی حشدالشعبی از جمله چالش‌های پیش روی آن است. تقسیم آن به دو جریان «عتبات» و «ولایی» از آن جمله است. حشد ولایی که از آن با نام «حشد ایران» نیز یاد می‌شود، هسته مرکزی حشد شعبی را تشکیل می‌دهد. این جریان قائل به نظریه ولایت فقیه در خوانش انقلابی آن است. اعضای سازمان بدر که پیوندهای ارگانیک عمیقی با ایران دارند، عمدتا در این دسته قرار می‌گیرند. حشد عتبات پیرو مواضع فقهی آیت‌الله سیستانی است. این جریان شامل چهار گروه است که عمدتا زیر نظر ائمه جمعه و علمای عراق اداره می‌شوند، انتساب این گروه به عتبات، به دلیل تاسیس و حمایت مالی آنها از طرف آستان‌های مقدس است. حشد مرجعیت به لحاظ نظامی و اداری، زیر نظر مستقیم شخص نخست‌وزیر به‌عنوان فرماندهی کل نیروهای مسلح قرار دارد. دست بالای حشد ولایی در تصمیم‌گیری شورای حشد به نارضایتی جریان عتبات دامن زده است. به‌رغم اختلافات دیگر، حشد مرجعیت با ورود گروه‌های مورد حمایت ایران به جنگ داخلی سوریه مخالفت کرده و نسبت به تبدیل شدن عراق به میدان منازعه ایران و آمریکا ابراز نگرانی کرده است. از سویی عمده تلاش صدر معطوف به کسب قدرت و استقرار دولت تکنوکرات، هژمونی بر مسئله مرجعیت مذهبی (عربی) و نهادینه کردن روح ناسیونالیسم عربی و رهبری گفتمان ملی‌گرایی در عراق است.

جریان صدر به دلیل اقتدارگرایی مقتدی صدر، اختلاف نظر او با دیگر جریان‌های شیعی، تمایل به تعامل با آل سعود، همگرایی همه‌جانبه با اهل سنت به منظور جلب آراء آنها، ناسیونالیسم افراطی مقتدی صدر، شکاف ایدئولوژیکی عمیق صدر با حشدالشعبی در مسئله ولایت‌پذیری به بهانه غیر عراقی بودن مراجع اخیر عراق و نگاه انتقادی صدر به هم پیمانی حشدالشعبی با ایران، از جمله دلایل انتقادهای او است.

حشدالشعبی از سویی به دلیل دریافت حقوق کارکنان آن، دولتی تلقی می‌شود و از سوی دیگر به‌دلیل عدم پاسخگویی به دولت مرکزی و عدم هماهنگی فعالیت‌های خود با دولت، غیررسمی است. این وضعیت در بلند مدت چالش‌هایی را به دنبال خواهد داشت.

آینده حشدالشعبی

سه سناریوی ادغام در نیروهای مسلح، انحلال و تقویت و توسعه، پیش روی حشدالشعبی است. تا قبل از حمله آمریکا و اسرائیل به ایران در دیماه ۱۴۰۴ش، برخی، سناریوی ادغام را به دلیل برخورداری از بیشترین مدافع، محتمل‌ترین سناریو می‌شمردند

دولت عراق، حزب الدعوه که از سال ۲۰۰۵ تا ۲۰۱۸م، محور تشکیل دولت در عراق بود، نوری المالکی در دور اول نخست‌وزیری خود(۲۰۱۰–۲۰۰۶)، برخی از گروه‌های سنی که خود بخشی از حشدالشعبی هستند، جریان صدریون، برخی از دولتمردان که خود در حشدالشعبی نماینده ندارند، آمریکایی‌ها و برخی از کشورهای منطقه، با انگیزه‌های متفاوتی مثل برقراری موازنه قدرت و تقلیل قدرت شیعه و نه لزوماً مخالفت با اصل حشدالشعبی، خواهان محدود کردن حشدالشعبی هستند. اما نگاه رایج در داخل عراق به حشدالشعبی تفصیلی است و به رغم انتقاد به برخی از شاخه‌های آن، حشدالشعبی به‌طور کل یک سازمان مقدس و قابل اعتماد و اتکا شمرده می‌شود. حشدالشعبی در اوج محبوبیت خود در سال ۲۰۱۶م، از حمایت ۹۶درصدی مردمی برخوردار بود.

به باور برخی هرگونه تقلیل جایگاه حشدالشعبی در شرایط امنیتی و پرتنش منطقه و ضعف و فساد در ارتش عراق، این کشور را از ظرفیت جهادی بسیج مردمی محروم می‌کند. همچنین ادغام حشدالشعبی در نیروهای مسلح عراق علاوه بر از بین بردن ابتکار و آزادی عمل در میدان توسط یک نیروی مردمی، تهدیدی برای محور مقاومت نیز محسوب می‌شود.

منابع

• آزاد، امیرحامد، «الگوی تشکیل و تحدید حشد الشعبی در عراق»، فصلنامه سیاست جهانی، ۱۳۹۹ش.
• آزاد، امیرحامد، سایه روشن حشدالشعبی، تهران، مؤسسه مطالعات اندیشه سازان نور، ۱۳۹۵ش.
• آزاد، امیرحامد، «الگوی مطلوب در عراق حشدالشعبی و آسیب‌پذیری‌های آن»، نشریه مطالعات راهبردی جهان اسلام، ش۱۶، ۱۳۹۴ش.
• احمدی، ژیلا، «موافقان و مخالفان حشدالشعبی در عراق و آینده آن»، وبسایت مرکز بین‌المللی مطالعات صلح، ۱۳ شهریور ۱۳۹۷ش.
• اخلاصی، ابراهیم، «اهداف پنهان ترکیه در شمال عراق»، وبسایت مطالعات بین‌المللی صلح، ۷ آبان ۱۴۰۰ش
• افشون، تورج، «کالبدشکافی عملکرد جمهوری اسلامی ایران در عراق با تاکید بر شکل‌گیری مقاومت مردم پایه»، نشریه پژوهش‌نامه ایرانی سیاست بین‌الملل، شماره 26، بهار و تابستان 1404ش.
• بیوک، محسن، سناریوهای پیش روی آینده حشد الشعبی در عراق بر اساس ساختار و راهبرد بازیگران، نشریه مطالعات بین رشته‌ای دانش راهبردی، ش۵۶، پاییز ۱۴۰۳ش.
• حسن‌زاده، سیدمجید، «ابومهدی المهندس و تاسیس حشد الشعبی عراق»، نشریه فرهنگ زیارت، شماره 41، زمستان 1398ش.
• زارعان، احمد، «رابطه دولت عراق و گروه‌های شبه نظامی پس از ۲۰۱۴، مطالعه موردی حشدالشعبی»، فصلنامه دولت‌پژوهی، ش۳۳، بهار ۱۴۰۲ش.
• ستوده، محمد، بدرآبادی، همت، «بررسی ابعاد بی‌ثباتی سیاسی در عراق جدید»، فصلنامه علوم سیاسی، ش۲۱، ۱۳۹۸ش.
• عباسی کریم و همکاران، «تاثیر قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران در جنبش‌های اسلامی منطقه خاورمیانه مطالعه موردی حشد الشعبی»، فصلنامه تخصصی علوم سیاسی، شماره 59، تابستان 1401ش.
• عالیشاهی، عبدالرضا و همکاران، «ویژگی‌های پان‌شیعیسم جریان صدر در عراق پساداعش»، پژوهش‌نامه ایرانی سیاست بین‌الملل، ش۷، ۱۳۹۸ش.
• گوهری مقدم و عرب، «جایگاه حشد الشعبی در امنیت ملی عراق و نحوه بازنمایی رسانه‌های سعودی از آن»، پژوهشنامه رسانه بین‌الملل، ۱۳۹۷ش.
• نجات، سیدعلی، «ادغام حشد الشعبی در نیروهای مسلح عراق؛ دلایل و پیامدها»، وبسایت پژوهشکده مطالعات راهبردی، ۲۰ اسفند ۱۴۰۴ش.
• نیاکویی سیدامیر و پیرمحمدی سعید، «روند بازیگری و کنش عملیاتی حشدالشعبی در عراق»، فصلنامه روابط خارجی، ش51، ۱۴۰۰ش.
• وبسایت خبرگزاری مهر، ۲۰ اسفند ۱۴۰۴ش
• وبسایت مشرق، ۲۰ اسفند ۱۴۰۴ش.
• وبسایت خبرگزاری بین‌المللی شفقنا، 12 اردیبهشت 1405ش.
• وبسایت پژوهشکده مطالعات راهبردی، 20 اسفند 1404ش.