جزیره ابوموسی

جزیره ابوموسی؛ جنوبی‌ترین جزیره ایرانی در آب‌های خلیج‌فارس.

جزیره ابوموسی جنوبی‌ترین جزیره ایران در خلیج فارس، نزدیک به خط استوا و بین بندر لنگه و دبی واقع شده است. ابوموسی بزرگترین و مهم‌ترین جزیره سه‌گانه ایرانی است. این جزیره از نظر راهبردی اهمیت بسیاری دارد؛ زیرا کنترل آن امکان نظارت بر تنگه هرمز و مسیر نفتکش‌ها را فراهم می‌کند و به‌عنوان خط مقدم دفاعی ایران عمل می‌کند. جمعیت آن ترکیبی از ایرانیان بومی و غیربومی و اقلیتی اماراتی است و معیشت اصلی ساکنان بومی ماهی‌گیری است. جزیره دارای ذخایر معدنی خاک سرخ و نفت مرغوب بوده و از پایگاه‌های مهم نظامی ایران محسوب می‌شود.

موقعیت جغرافیایی

جزیره ابوموسی دنباله‌ای از چین‌خوردگی‌های زاگرس در آب‌های ساحلی ایران به شمار می‌رود. این جزیره یکی از چهارده جزیره استان هرمزگان است و نزدیک‌ترین بخش خشکی ایران به خط استوا محسوب می‌شود. بین بندر لنگه در ایران و دبی در امارات واقع شده است و جنوبی‌ترین جزیره ایرانی در آب‌های خلیج‌فارس است.

این جزیره در فاصله ۲۲۲ کیلومتری بندرعباس و ۷۵ کیلومتری بندرلنگه قرار دارد و در ۶۰ کیلومتری شمال امارت شارجه (امارات متحده عربی) واقع شده است. فاصله آن تا تنگه هرمز ۱۶۰ کیلومتر است. همچنین در فاصلۀ ۴۵ کیلومتری تا جزیرهٔ سیری، ۴۶ کیلومتر تا تنب بزرگ و ۴۴ کیلومتر تا تنب کوچک قرار گرفته است. همچنین موقعیت ابوموسی پایین‌تر از خط منصف خلیج فارس قرار دارد. مرکز این جزیره، شهرستان ابوموسی است و بین طول جغرافیایی ۵۵/۰۱ تا ۵۵/۰۴ درجۀ شرقی و عرض جغرافیایی ۲۵/۵۱ تا ۲۵/۵۴ درجۀ شمالی واقع شده است. کوه حلوا با ارتفاع ۱۱۰ متر، بلندترین قله در این منطقه به شمار می‌رود.

تاریخچه

از هزاره پیش از میلاد، جزیره ابوموسی مانند سایر جزایر دریای پارس تحت مدیریت ایرانیان قرار داشت و جزو قلمرو این سرزمین محسوب می‌شد. در سال‌های 1151-1165 قبل از میلاد ابوموسی تحت کنترل عیلامیان بود. در دورۀ ماد، این جزیره به‌همراه دیگر جزایر، بخشی از یکی از ایالت‌های جنوب غربی و بخش‌هایی از کرمان به حساب می‌آمد. در زمان اشکانیان و دوره سلطنت مهرداد اول، ابوموسی در اختیار این سلسله بود. در دوران ساسانیان، این جزایر جزو قلمرو ایرانیان بودند و در زمان خلافت امویان و عباسیان، کرانه‌ها و جزایر خلیج فارس تحت نظارت نمایندگان آن‌ها اداره می‌شدند. در سال ۳۲۳ق، عثمان‌الدوله دیلمی، بنادر و جزایر خلیج فارس، از جمله ابوموسی را تصرف کرد. در دوران آل بویه، تمام بنادر و جزایر خلیج فارس تحت حاکمیت این خاندان قرار داشت. ابوموسی تا سال ۵۳۸ق که حکومت سلجوقیان در کرمان برقرار بود، جزو قلمرو آنان به شمار می‌رفت و تحت ادارۀ حکومتی محلی به نام بنی قیصر بود. تیمور گورکانی در یورش‌های خود، بندر و جزایر خلیج فارس، از جمله ابوموسی را به متصرفاتش افزود. در دورۀ شاه‌عباس صفوی، پرتغالی‌ها این جزایر را تصرف کردند. در سال ۱۱۷۹ق کریم‌خان زند بر جزایر خلیج فارس از جمله ابوموسی حکومت داشت و آقا محمدخان قاجار نیز بر تمام جزایر، از جمله ابوموسی تسلط داشت. در اواخر قرن نوزدهم، با ورود نیروی دریایی و نمایندگان سیاسی انگلستان به آب‌های خلیج فارس به بهانۀ مبارزه با دزدی دریایی و جلوگیری از برده‌فروشی و تأمین امنیت هندوستان، نیروی دریایی این کشور مانع از عملیات دریایی نیروی نظامی ایران می‌شد. پس از مدتی، شیخ شارجه زیر نظر انگلستان ادعای مالکیت جزیره را مطرح کرد و در سال ۱۹۷۱م، پس از توافق دولت ایران و بریتانیا دربارۀ تأسیس کشور امارات متحده عربی، این جزایر به‌طور رسمی به خاک ایران بازگردانده شدند.

اعمال حاکمیت ایران بر ابوموسی از ۱۹۷۱م تاکنون

از زمان استقرار نیروهای نظامی ایران در ابوموسی در سال ۱۹۷۱م، حاکمیت ایران بر این جزیره و مناطق اطراف آن تثبیت شد. این حاکمیت شامل تقسیم‌بندی اداری جزیره به‌عنوان بخشی از کشور ایران و سفر مقامات ارشد از جمله محمود احمدی‌نژاد، رئیس‌جمهور وقت در سال 1391ش، به جزایر سه‌گانه می‌شود. همچنین، دستگیری و اخراج سه آمریکایی از ابوموسی توسط مأموران ایرانی، صدور مجوز فرود بالگردهای شارجه و اماراتی در این جزیره، و مخالفت ایران با برافراشته شدن پرچم امارات در ابوموسی از جمله اقدامات مهم در این زمینه هستند. ایران همچنین بر حوزه نفتی مبارک در ابوموسی حاکمیت دارد و نظارت بر رفت و آمد کشتی‌های مسافری، سوخت‌رسان و باری شارجه به این جزیره را اعمال می‌کند.

اهمیت

جزیره ابوموسی از نظر سیاسی و راهبردی در منطقه اهمیت ویژه‌ای دارد و همچنین نقش به‌سزایی در گسترش حاکمیت ایران بر فلات قاره داشته است. به همین دلیل، حفظ و تحکیم موقعیت ایران در این جزیره برای پاسداری از حاکمیت ملی ضروری است.

ابوموسی به‌عنوان آخرین حلقۀ زنجیره دفاعی ایران در دهانۀ خلیج فارس شناخته می‌شود. بلندترین نقطهٔ این جزیره یعنی کوه حلوا با ارتفاع حدود ۱۱۰ متر، به‌عنوان یک راهنمای طبیعی برای دریانوردان مورد استفاده قرار می‌گیرد. تسلط بر ابوموسی به‌معنای امکان کنترل و نظارت مؤثر بر تنگهٔ هرمز و مسیر تردد نفتکش‌ها است. این جزیره در عمل به‌عنوان خط مقدم دفاعی ایران در جنوب کشور عمل می‌کند. این جزیره به‌عنوان پایگاهی برای نیروهای دریایی ارتش و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در جنگ ایران و عراق عمل می‌کرد و با استفاده از آن تحولات و تحرکات منطقه را زیر نظر داشت. در دورۀ جنگ نفتکش‌ها (۱۹۸۸–۱۹۸۴م)، ایران با استفاده از قایق‌ها و هواپیماهای مستقر در ابوموسی، حملات خود را برای مختل کردن صادرات نفت عراق از طریق دریا، در منطقه متمرکز کرد.

نام‌های جزیره

نام اصلی جزیره ابوموسی، بوموسو است که از دو بخش بوم به‌معنای سرزمین و سو به‌معنای سبز تشکیل شده است که معنای آن سرزمین سبز یا بوم سبز است. این جزیره در گذشته با نام‌هایی مانند گپ سبزو (سبزه‌زار بزرگ) در میان مردم منطقه شناخته می‌شد. در اسناد تاریخی نیز با نام‌هایی مانند بوموو (ترکیب بوم و اوو به‌معنای آب) ذکر شده است. نام ابوموسی نامی جدید است که سابقه آن به حدود صد سال پیش بازمی‌گردد. این نام توسط یکی از ساکنان جزیره به نام ابوموسی رایج و جایگزین نام اصلی بوموسو شد. غضنفر، بوم موسى، بوموف، باباموسى نیز از دیگر نام های این جزیره است.

بخش‌های جزیره و امکانات آن

از نظر قلمروی سرزمینی، جزیره به دو بخش تقسیم می‌شود:  

بخش اصلی که تحت کنترل ایران است و شهر ابوموسی در آن قرار دارد. در این بخش ساختمان‌ها و تأسیسات متعددی با کاربری‌های اداری، نظامی، خدماتی، اقتصادی و آموزشی احداث شده که بزرگ‌ترین آنها دو شهرک مسکونی فرمانداری و صیادان هستند. بسیاری از این سازه‌ها در دهه هفتاد شمسی ساخته شده‌اند و بیشتر جنبه نمادین و سیاسی دارند تا کاربری عملی.  

بخش دوم، منطقه کوچکی است که در اختیار امارات متحده عربی قرار دارد و امکانات محدودی دارد. ساکنان این بخش پیش‌تر تبعۀ شارجه بودند و امروز شهروند امارات محسوب می‌شوند.  

نیروهای نظامی و امنیتی ایران کنترل کامل جزیره را در دست دارند و اتباع امارات مجاز به تردد در دیگر نقاط جزیره نیستند. ارتباط بین دو بخش بسیار اندک است و تنها به موارد اضطراری محدود می‌شود.

شکل و مساحت

بسیاری از منابع، شکل جزیره را مربع و مساحت آن را حدود ۴ کیلومترمربع ذکر کرده‌اند؛ اما بر اساس نقشه‌برداری‌های جدید، شکل آن ذوزنقه‌ای است که قاعده بزرگ آن در سمت شرق قرار دارد. در این حالت طول هر ساق حدود ۴۵۰۰ متر و مساحت آن ۱۲ کیلومترمربع برآورد می‌شود.

جمعیت‌شناسی

بر پایۀ سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال 1395ش، جمعیت کل جزیرۀ ابوموسی 4213 نفر، شامل 857 خانوار گزارش شده است. جمعیت ساکن در این جزیره ترکیبی از ایرانیان با اصالت بندر لنگه و عرب‌های عضو قبیله سودان در شارجه هستند. ایرانیان غیربومی اغلب برای ارائهٔ خدمات نظامی، عمرانی و دولتی به این جزیره اعزام شده‌اند و در آن ساکن هستند. ساکنان بومی در جنوب غربی جزیره سکونت دارند که اصالتی ایرانی دارند. هرچند اکثر ساکنان ایرانی‌اند، اقلیتی از شهروندان امارات متحده عربی نیز در این جزیره زندگی می‌کنند. مقامات شارجه در سال 2013م اعلام کرده بودند که حدود 300 اماراتی در این جزیره سکونت دارند؛ اما بر اساس سرشماری سال 2015م امارت، تعداد اماراتی‌های ساکن ابوموسی 41 نفر گزارش شده است.

شرایط طبیعی و زیستی

جزیره ابوموسی با آب‌وهوایی گرم و مرطوب، در بخش‌های مرکزی و جنوبی نسبتاً هموار و شنی است و گیاهان سازگار با خشکی در آن می‌رویند که برای چرای دام‌های محلی استفاده می‌شود. پستی‌وبلندی‌ها به سمت شمال افزایش یافته و به بلندترین نقطه جزیره، کوه حلوا، می‌رسد. این جزیره فاقد منابع آب شیرین و اراضی مناسب برای کشاورزی گسترده است. به همین دلیل کشاورزی و دامداری در آن رونق چندانی ندارد و تنها به نخلستان‌های کوچک و کشت محدود اکتفا می‌شود. پوشش گیاهی اغلب شامل درختان نخل و کنار در حاشیه شمالی و درختچه‌هایی مانند سمر، چیرخ و تاغ در نقاط مختلف است. از جانوران خشکی نیز تنها خزندگانی مانند بزمجه، مار و انواع مارمولک در جزیره زندگی می‌کنند. در گذشته کمبود آب آشامیدنی مشکل اصلی ساکنان بود که از طریق چاه‌ها و گاهی تانکر تأمین می‌شد.

فرهنگ مردم جزیره

گویش مردم محلی جزیرۀ ابوموسی لهجۀ بندری است. بیشتر مردم این شهر شیعه هستند و مراسم ملی و مذهبی را باشکوه برگزار می‌کنند. غذای محلی مردم انواع خوراک‌های دریایی است. پوشاک محلی مردم منطقه نیز به‌دلایل اقلیمی لباس‌های خنک و بلند به سبک مردم مناطق ساحل‌نشین ایران است. معیشت بیشتر مردم بومی جزیره از راه ماهی‌گیری و فعالیت‌های دریایی تأمین می‌شود و ابزارهای سنتی مانند تورهای ماهی‌گیری و قایق‌های چوبی کوچک، به‌عنوان نمادهایی از هویت و فرهنگ آنان حفظ شده‌اند. با توجه به تنوع قومی و حضور اقوام مختلف، فضای چندفرهنگی در جزیره شکل گرفته است.

معماری جزیره

معماری جزیره از سبک موسوم به بوشهری پیروی می‌کند که با بناهای سفیدرنگ و استفاده از چوب شناخته می‌شود. تمامی ساختمان‌های موجود در آن پس از انقلاب اسلامی ایران احداث شده‌اند.

جاذبه‌های گردشگری

طبق گزارش‌ها، ابوموسی جزیره‌ای نظامی نبوده و ورود به آن تنها از طریق تماس با فرمانداری امکان‌پذیر است. ساحل‌گردی، بازار محلی صنایع‌دستی و محصولات دریایی، بناهای تاریخی کوچک در مرکز جزیره و تفریحات آبی مانند قایق‌سواری، ماهی‌گیری و کایاک در آب‌های خلیج فارس از جاذبه‌های گردشگری جزیره ابوموسی است.

منابع طبیعی و نظامی

جزیره ابوموسی اغلب به‌دلیل داشتن معادن اکسید آهن از اهمیت برخوردار بوده است. نفت استخراج‌شده از ابوموسی که به میدان مبارک در بخش دریایی شرقی جزیره محدود می‌شود، از نظر کیفیت و نوع، بهترین نفت در خلیج فارس شناخته می‌شود. ایران در جزیرهٔ ابوموسی تعداد قابل‌توجهی از سلاح‌های شیمیایی اغلب گلوله‌های توپ ۱۵۵ میلی‌متری و نیز برخی تسلیحات بیولوژیک نگه‌داری می‌کند. همچنین این جزیره به‌‌عنوان پایگاه استقرار موشک‌های ضدکشتی کرم ابریشم و سامانه‌های SAM HAWK و HY-2 شناخته شده است. تأسیسات موجود در جزیره شامل یک فرودگاه، یک موج‌شکن و اسکله‌ای کوچک برای پهلوگیری شناورهای سبک با آبخور محدود و یک جادۀ کمربندی آسفالته است.

شهر ابوموسی

شهر ابوموسی پس از تحولات سال 1971م و بازگشت مجدد ایران به جزیره شکل گرفت. تا آن زمان، سکونت دائم در ابوموسی به‌صورت متمرکز کمتر بود و فقط تعدادی از اعضای نیروی دریایی ایران در پایگاه این نیرو در انتهای غربی جزیره زندگی می‌کردند. شهر ابوموسی به‌تدریج در اطراف همین پایگاه توسعه یافته است.

شهر دارای یک خیابان اصلی شمالی-جنوبی و چند خیابان و میدان است که دو بخش مسکونی و اداری را به یکدیگر متصل می‌کند. بخش اداری که در نیمه غربی و اطراف پایگاه نیروی دریایی واقع شده، شامل مراکزی مانند فرمانداری، بخشداری، اداره هواشناسی، گمرک، جهاد سازندگی، نیروی دریایی، بانک ملی، بهداری، مخابرات و مهمانسرا است. علاوه بر این، تأسیسات دیگری مانند اسکله، پمپ بنزین، مسجد، کتابخانه، مدارس پسرانه و دخترانه، پاسگاه، درمانگاه، داروخانه، استخر، زمین ورزشی و واحد تبدیل آب شور به شیرین، نقاط مهم شهر ابوموسی را تشکیل می‌دهند. همچنین، ابوموسی دارای یک باند فرودگاهی به طول ۷۰۰ متر نیز هست. از جمله اقدامات مربوط به توسعه شهر ابوموسی می‌توان به ایجاد ۱۰۰ واحد مسکونی در شهرک مروارید اشاره کرد که در سال ۱۳۷۰ش افتتاح شد.

منابع

• «ابوموسي را بهتر بشناسيم»، وب‌سایت تحلیلی خبری عصر ایران، تاریخ درج مطلب: 30 فروردین 1391ش.
• «ابوموسی قابلیت تبدیل شدن به جزیره گردشگری دارد/ اسناد تاریخی گواه بر ایرانی بودن جزایر سه‌گانه است»، خبرگزاری ایلنا، تاریخ درج مطلب: 5 دی 1401ش.
• امیری، علی و نادری، حجت، «نقش جزایر سه‌گانه در سیادت دریایی ایران در خلیج فارس»، تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، شمارهٔ ۵۶، بهار ۱۳۹۹ش.
• ایامی، محمد و دیگران، «بررسی الگوهای توسعه شهری و اسکان در جزایر ایران (مورد مطالعه: جزیره بوموسی)»، همایش ملی توسعه پایدار از پنجره جزایر ایرانی خلیج فارس، 1404ش.
• «بوموسو بهشتی در ایران»، نامه اتاق بازرگانی، شماره 529، اردیبهشت 1391ش.
• «بوموسو؛ نام اصلی جزیره ایرانی موسوم به ابوموسی است»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 8 اردیبهشت 1391ش.
• «به این منطقه "جزایر آکواریومی" گفته می شود»، وب‌سایت تحلیلی خبری عصر ایران، تاریخ درج مطلب: 30 فروردین 1391ش.
• جالینوسی، احمد و رستمی، طیبه، «بررسی دلایل سیاسی و تاریخی ادعاهای امارات متحده عربی و استدلال ایران در مورد مالکیت ایران بر جزایر سه‌گانة تنب بزرگ، تنب کوچک و ابوموسی»، فصلنامهٔ تخصصی مطالعات خلیج‌فارس، سال دوم، شمارهٔ سوم، پاییز ۱۳۹۵ش.
• «جزیره ابوموسی؛ گوهری ناشناخته در قلب خلیج فارس»، وب‌سایت اعتماد آنلاین، تاریخ درج مطلب: 7 بهمن 1403ش.
• حیدری موصلو، طهمورث و کاویانی‌راد، مراد، «تأثیر چالش ژئوپلیتیک بر همبستگی ملی (مطالعه موردی: جزایر سه‌گانه)»، تحقیقات سیاسی و بین‌المللی، شمارهٔ ۲۱، زمستان ۱۳۹۳ش.
• رضايي‌سرچقا، مجتبی، «دلايل متقن و محکم در مورد حقانيت حاکميت ايران بر جزاير سه‌گانه خليج‌فارس»، فصلنامه مطالعات خلیج فارس، سال سوم، شمارۀ چهارم، زمستان 1395ش و بهار 1396ش.
• فرهمندزاده، زینب، «مروری بر حاکمیت بر جزایر سه‌گانه، ابوموسی، تنب بزرگ و تنب کوچک از منظر حقوق بین‌الملل»، دوفصلنامه حقوق بشر و شهروندی، سال 7، شمارۀ 2، پاییز و زمستان 1401ش.
• قالیباف، محمدباقر و میرزاده کوهشاهی، مهدی، «علل و موانع توسعه جزیره ابوموسی»، انجمن جغرافیای ایران، سال هفتم، شمارۀ 20 و 21، بهار و تابستان 1388ش.
• گنجی، محمدحسن،«جزیره ابوموسی»، وب‌سایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: 18 اردیبهشت 1399ش.
• مجتهدزاده، پیروز، «تاریخ و جغرافیای سیاسی جزایر «تنب» و «ابوموسی»»، اطلاعات سیاسی-اقتصادی، شمارهٔ ۵۹ و ۶۰، مرداد و شهریور ۱۳۷۱ش.
• میرسنجری، «روزی که تنب‌ها و ابوموسی دوباره ایرانی شد»، وب‌سایت دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: 13 آذر 1395ش.
• «نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن-نتایج سال ۱۳۹۵ش»، وب‌سایت مرکز آمار ایران، تاریخ بازدید: ۱۵ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.