پریرخ دادستان

پریرخ دادستان؛ از بنیان‌گذاران روان‌شناسی نوین ایران و مادر روان‌شناسی ایران.

پریرخ دادستان از چهره‌های ماندگار ایران است که بسیاری او را به‌عنوان مادر روان‌شناسی ایران می‌شناسند. او تألیفات فراوانی در عرصۀ روان‌شناسی رشد و بالینی دارد. دکتر دادستان سال‌ها تدریس در زمینه‌های گوناگون روان‌شناسی همچون روان‌شناسی رشد (تحولی)، بالینی کودک، مرضی، ارزشیابی شخصیت، تشخیص و جنایی در سطوح مقدماتی و پیشرفته را بر عهده داشته است.

تولد

پریرخ دادسِتان دختر جلال‌الدین دادستان و نوۀ شاهزاده مهدی‌قلی میرزا، در اول فروردین‌ سال 1312ش در تهران متولد شد.

تحصیلات

پریرخ در سال 1317ش (در چهار سالگی) مقطع ابتدایی را در دبستان خورشید آغاز کرد و از همان دوران کودکی به یادگیری زبان فرانسه پرداخت. سپس در سال 1328ش (در پانزده سالگی) دیپلم علمی خود را از دبیرستان ناموس تهران و در 1329ش دیپلم ادبی را از دبیرستان شاهدخت دریافت کرد. در سال 1329ش در آزمون اعزام به خارج از کشور شرکت کرد و به‌عنوان تنها زن پذیرفته شده در آزمون، یک سال بعد عازم ژنو، پایتخت سوئیس شد و تحصیلات عالی را تا مقطع دکترا در رشتۀ روان‌شناسی ادامه داد. دکتر دادستان در دانشگاه ژنو علاوه بر تحصیل در رشتۀ روان‌شناسیِ تحولی، به‌دلیل علاقۀ شخصی‌اش کار بالینی را هم دنبال کرد و در سال 1952م گواهینامۀ علوم تربیتی در رشتۀ روان‌شناسی را از دانشگاه ژنو دریافت کرد و در سال 1953م موفق به اخذ دانشنامۀ تخصصی روان‌شناسی بالینی کودک از این دانشگاه شد. وی همچنین موفق به دریافت دانشنامۀ عمومی روان‌شناسی کاربردی و دانشنامۀ لیسانس، کارشناسی‌ارشد و دکتری روان‌شناسی از دانشگاه ژنو شد.

عشق به میهن

ژان پیاژه (1896-1980م) استاد بنام روان‌شناسی و رئیس دانشگاه ژنو، راهنمای پایان‌نامۀ دکترای پریرخ بود. پیاژه به‌حدی توانایی‌های پریرخ را باور داشت که به او پیشنهاد داد، مسئولیت مرکز شناختی نیویورک را بر عهده بگیرد؛ اما عشق به میهن موجب نپذیرفتن این پیشنهاد شد و او در سال 1339ش پس از اخذ مدرک دکتری در سن 26 سالگی به ایران بازگشت.

تدریس

قلمرو کاری و تدریس دکتر دادستان به دو بخش تقسیم می‌شود؛ بخش اول، روان‌شناسی تحولی است که مبانی شناخت‌شناسی پیاژه، فلسفۀ پیاژه و کاربردهای نظام پیاژه در آموزش‌وپرورش در همین قلمرو از کار دادستان می‌گنجد و قلمرو دیگرش، به کار روی روان‌شناسی مَرضی و بالینی برمی‌گردد که در همین رابطه سه جلد کتاب تألیف کرده است که یکی از آنها برندۀ جایزه کتاب سال شد و دو جلد دیگر جوایزی از وزارت فرهنگ و ارشاد و دانشگاه آزاد اسلامی به‌دست آورد. او در سال 1381ش درحالی که به‌تازگی یکی از پرکارترین استادان دانشگاه تهران شناخته شده بود و تدریس بیش از هفده واحد درسی را بر عهده داشت به‌اجبار بازنشسته شد.

ازدواج و خانواده

پریرخ در خاطرات خود از ازدواج عقلانی و منطقی خود با انوشیروان بهنام حکایت کرده است که حاصل این ازدواج، دو فرزند به‌ نام‌های رویا و آرش بود.

سیرۀ اخلاقی

• دادستان را علاوه بر دانش عميق و گسترده در روان‌شناسي، به دلسوزي و عشق نسبت به دانشجويان و دانش‌آموختگان، توصیف کرده‌‌اند؛ خانۀ او همواره به‌منزلۀ دانشگاهی، میزبان دانشجویانی بود که حتی در روزهای تعطیل هم تشنۀ علم‌آموزی بودند. همین منش ایشان سبب می‌شد تا دانشجویان خود را نه‌تنها در علم بلکه در «دگردیسی سبک زندگی» وامدار او بدانند.
• دادستان به‌دنبال جاه و مقام نبود؛ او سعی داشت تا دانشجویان را برای خدمت به مردم پرورش دهد و هیچ‌گاه برای خود شأن معلمی قائل نبود.
• ادب، تواضع، باورهاي بالاي ديني، مقاومت در برابرمشكلات زندگي، پركاري و پر تلاشي، اهميت ندادن به مسائل مادي، نظم، دقت، ژرف‌اندیشی و صراحت لهجه نیز از دیگر ویژگی‌های بارز دکتر پریرخ دادستان بود.

مسئولیت‌ها

پریرخ دادستان پس از بازگشت از سوئیس، مدتی به‌عنوان کارشناس فرهنگی تربیتی ادارۀ کل تربیت‌معلم وزارت آموزش‌وپرورش فعال بود. او در فاصلۀ سال‌های 1341ش تا 1344ش ریاست مرکز تحقیقات روان‌شناسی پلی‌تکنیک تهران و طی سال‌های 1344ش تا 1354ش مدیریت مجتمع آموزشی رویا وزارت آموزش‌وپرورش را برعهده داشت و پس از آن در سال 1354ش عضو هیئت‌علمی دانشگاه تهران شد و تا مرحلۀ استادی نیز ارتقا یافت. وی از سال 1372ش مدیر دفتر مطالعات و تحقیقات علوم انسانی معاونت پژوهشی و برنامه‌ریزی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران جنوب و از 1375ش مدیرگروه روان‌شناسی سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی (سمت) و از سال 1381ش استاد گروه روان‌شناسی دانشگاه شهید بهشتی بود. استاد دادستان از سال 1382ش مدیرمسئول و سردبیر فصلنامۀ روان‌شناسان ایرانی و از سال 1383ش عضو شورای راهبری سند ملی آموزش‌وپرورش و از 1384ش عضو گروه علمی- تخصصی رشته روان‌شناسی منطقۀ هشت دانشگاه آزاد اسلامی و شورای مرکزی انتشارات دانشگاه آزاد اسلامی بود.

آثار

از دکتر دادستان بیش از پانزده کتاب و پنجاه مقاله باقی مانده است. تألیفات او در روان‌شناسی رشد (روان‌شناسی تحولی) و بالینی، تأثیر زیادی بر زبان روان‌شناسی نوین ایران گذاشته است که در ذیل به برخی از آنها اشاره خواهد شد:

• «عرضه اختلال‌های زبان»؛
• «روش‌های تشخیص و بازپروری»؛
• «گفت‌وگوهای آزاد با ژان پیاژه»؛
• «ارزشیابی شخصیت کودکان بر اساس آزمون‌های ترسیمی»؛
• «روانشناسی بالینی».

افتخارات و جوایز

• برندۀ طرح برگزیدۀ «میزان اضطراب دانش‌آموزان در جلسات امتحانی و راه‌های کاهش آن» در سال1375ش؛
• برگزیدۀ طرح «روش‌های تشویق و تنبیه در مدارس راهنمایی از دیدگاه معلمان و دانش‌آموزان» در سال 1377ش؛
• برنده در پانزدهمین جشنوارۀ بین‌المللی خوارزمی با طرح «بررسی توان ذهنی دانش‌آموزان دوره ابتدایی به‌منظور تعیین استانداردهای آموزشی» در سال 1376ش؛
• برندۀ طرح «بررسی توانایی‌های کودکان غیر فارسی‌زبان در زبان فارسی در بدو ورود به نظام آموزشی» در سال 1379ش؛
• او برگزیدۀ دورۀ دهم کتاب سال جمهوری اسلامی ایران با کتاب «روان‌شناسی مرضی تحولی: از کودکی تا نوجوانی»؛
• لوح تقدیر از همایش علل و عوامل تقدم مسائل جمعی بر منافع فردی از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در سال 1380ش؛
• پژوهشگر برگزیدۀ جامعه اسلامی پژوهشگران در سال 1380ش؛
• به‌عنوان چهرۀ ماندگار در عرصة روان‌شناسی در سال 1381ش؛
• برنده جایزۀ بخش تحقیقات بنیادی علوم انسانی در پانزدهمین جشنوارۀ بین‌المللی خوارزمی در سال 1383ش؛
• تقدیر و ستایش به‌عنوان یکی از بهترین مؤلفان سازمان و به‌عنوان یکی از فعال‌ترین مدیران گروه، از سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم ‌انسانی.

درگذشت

دکتر پریرخ دادستان، 22 آبان 1389ش در سن 77 سالگی بر اثر سرطان ریه در منزل شخصی خود درگذشت و در امامزاده پنج‌تن لویزان به خاک سپرده شد.

مستند دادستان

پس از درگذشت دادستان، فیلم مستندی از آثار و زندگانی او با عنوان «پرواز ژنو- تهران» به تهیه‌کنندگی محمد فاتحی و کارگردانی مهران فیروزبخت ساخته شد که در دومین سالگرد یادبود وی به نمایش درآمد.

منابع

• «استاد پريرخ دادستان، چهره ماندگار روان‌شناسي ايران درگذشت»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: 22 آبان 1389ش.
• «پروفسور پریرخ دادستان»، وب‌سایت نگاه، تاریخ درج مطلب: 17 بهمن 1396ش.
• «پریرخ دادستان»، وب‌سایت دانشگاه تهران، تاریخ بازدید: 16 مرداد 1401ش.
• «پریرخ دادستان»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: 26 آبان 1400ش.
• «درگذشت پروفسور پریرخ دادستان؛ بانوی روان‌شناسی ایران»، تارنمای خبری زرتشتیان، 22 آبان 1389ش.
• «دکتر پریرخ دادستان مادر علم روان‌شناسی ایران کیست»، وب‌سایت امین سرچ، تاریخ بازدید: 9 شهریور 1401ش.
• «دکتر پریرخ دادستان»، وب‌سایت‌دانشکدۀ روان‌شناسی و علوم تربیتی دانشگاه تهران، تاریخ بازدید: 26 مرداد 1401ش.
• «روایتی از زندگی پریرخ دادستان، مادر روانشناسی نوین ایران در مستند فرهنگ»، رادیو فرهنگ، تاریخ درج مطلب: 14 مهر 1400ش.
• «زندگی‌نامۀ دکتر پریرخ دادستان»، وب‌سایت پدیدۀ حمایت، تاریخ درج مطلب: 9 بهمن 1399ش.
• «سالروز درگذشت دکتر پریرخ دادستان؛ چهرۀ ماندگار روان‌شناسی»، تارنمای خبری زرتشتیان، تاریخ درج مطلب: 22 آبان 1400ش.
• «گفت و شنودی با دکتر پریرخ دادستان، استاد روان‌شناس»، جام‌جم آنلاین، تاریخ درج مطلب: 11 تیر 1382ش.
• «مراسم نكوداشت «دكتر پريرخ دادستان» از چهره‌هاي ماندگار و پايه‌گذاران روان‌شناسي تحولي در ايران انتقاد «دادستان» روان‌شناسي ايران از بازنشستگي خود»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: 14 اردیبهشت 1386ش.
• «نقطۀ پایانی بر یک آغاز، نگاهی به زندگی پریرخ دادستان، چهرۀ ماندگار روان‌شناسی ایران قسمت اول»، وب‌سایت سرند، تاریخ درج مطلب: 29 اسفند 1396ش.
• جمعی از مؤلفان، روان‌شناسی: عرصه ها و دیدگاهها، تهران، سمت، 1388ش.