روز ملی خلیج فارس

روز ملی خلیج فارس؛ دهم اردیبهشت مصادف با سالروز اخراج پرتغالی‌ها از تنگه هرمز.

معرفی

پیشنهاد نامگذاری روز ملی خلیج‌فارس نخستین بار در دی‌ماه ۱۳۸۳ش توسط جعفری مرادی شهدادی، روزنامه‌نگار و پژوهشگر هرمزگانی، به استاندار وقت هرمزگان ارائه شد. این پیشنهاد در سال ۱۳۸۴ش در شورای فرهنگ عمومی کشور به تصویب رسید و دهم اردیبهشت به‌عنوان روز ملی خلیج‌فارس در تقویم رسمی ایران ثبت شد.

هرساله به مناسبت این روز، برنامه‌های گسترده‌ای در سراسر کشور و به‌ویژه در استان‌های ساحلی جنوب ایران برگزار می‌شود. یکی از مهم‌ترین این برنامه‌ها، «جشنواره خلیج‌فارس» که دبیرخانه دائمی آن در استان هرمزگان مستقر است.

هدف

این نام‌گذاری با دو هدف صورت گرفته است:

۱. تأکید و پاسداری از هویت تاریخی و ملی این پهنه آبی به‌عنوان بخشی جدایی‌ناپذیر از تمدن و جغرافیای ایران.

۲. مقابله فعال با تحریفات تاریخی و رد ادعاهای بی‌اساس و جدید برخی کشورها در مورد نام جعلی خلیج عربی.

به‌مثابه یک اقدام ملی و پدافند غیرعامل در برابر نفوذ فرهنگی بیگانگان.

تاریخچه نام‌گذاری

در آغاز سده شانزدهم میلادی و همزمان با اوج‌گیری استعمار اروپایی، پرتغال به آب‌های جنوب ایران وارد شد. اشغال جزیره هرمز و کنترل مسیرهای تجاری، بخشی از برنامه کلان این کشور برای تسلط بر بازرگانی شرق و غرب بود. این اشغالگری بیش از صد سال ادامه یافت و به چالشی جدی برای حاکمیت ایران در منطقه خلیج فارس تبدیل شد.

دگرگونی اساسی این وضعیت در دوره پادشاهی شاه‌عباس اول صفوی رخ داد. وی با درک عمیق اهمیت راهبردی خلیج فارس، طرحی جامع برای اخراج اشغالگران ریخت. سرانجام در سال ۱۶۲۲م نیروهای ایرانی به فرماندهی امامقلی‌خان موفق شدند جزیره هرمز را آزاد کنند. بر پایه اسناد تاریخی، خروج نهایی پرتغالی‌ها از سواحل ایران در بازه‌ای ۹ روزه، از ۲۱ تا ۳۰ آوریل ۱۶۲۲م (مصادف با اول تا دهم اردیبهشت) صورت پذیرفت. اگرچه برخی منابع تنها به یک تاریخ اشاره دارند، اما شواهد حاکی از یک عقب‌نشینی تدریجی در این بازه زمانی است. این رویداد، مبدأ بازتثبیت حاکمیت کامل ایران بر خلیج فارس شد. به پاس این پیروزی تاریخی دهم اردیبهشت به‌عنوان نماد پایان اشغال پرتغال و روز ملی خلیج فارس گرامی داشته می‌شود.

زمینه‌های نام‌گذاری

انتتخاب روز ملی خلیج‌فارس، پاسخی نمادین به جنجال‌های مکرر بر سر نام این دریا است. جنجالی که طی دهه‌ها، بارها از سوی رسانه‌ها و سیاستمداران برخی کشورهای عرب‌زبان مانند امارات متحده عربی، کویت و عربستان سعودی دامن زده شده است. آنان با انگیزه‌های سیاسی و برای مقابله با ایران یا تأکید بر اختلافات موجود بر سر جزایر سه‌گانه، از نام جعلی خلیج عربی استفاده می‌کنند. این جریان، ریشه در دهه‌ها قبل دارد و بخشی از رویکرد سیاسی بلندمدت این کشورها محسوب می‌شود. ریشه‌های جعل نام، به دهۀ ۱۳۳۰ش و تحریک مستقیم استعمار انگلیس بازمی‌گردد. پس از ملی شدن صنعت نفت ایران و قطع روابط تهران و لندن، نماینده سیاسی انگلیس در بحرین از سال ۱۳۲۹ اصطلاح ساحل عربی را برای مناطق تحت‌الحمایه جنوب خلیج‌فارس رواج داد. به‌تدریج و با اهداف سیاسی، این عبارت به خلیج عربی تغییر یافت و سپس به کل این آبراه تعمیم داده شد. اصطلاح خلیج عربی برای نخستین‌بار به‌صورت مکتوب، توسط رودریک اوون، نماینده سیاسی انگلیس در خلیج‌فارس، در کتابی به همین نام در سال ۱۹۵۸م ارائه شد. او خود اعتراف کرده که در تمام کتاب‌ها و نقشه‌ها تنها نام «خلیج‌فارس» را دیده، اما ادعا کرده که چون ساکنان سواحل عرب‌زبان هستند، ادب حکم می‌کند نام آن تغییر کند. تا آن زمان هیچ اختلافی درباره نام خلیج‌فارس وجود نداشت و تمامی منابع معتبر جهانی، نقشه‌ها و دانشنامه‌ها در اروپا، آمریکا و آسیا، از این نام استفاده می‌کردند.

این اقدام از سوی برخی کشورهای عربی برای تغییر نام خلیج فارس، اقدامی مغایر با قوانین و حقوق بین‌الملل دانسته می‌شود.

اصالت نام خلیج فارس

خلیج فارس نامی است که ریشه در متون کهن، نقشه‌های تاریخی و آثار معتبر جهانی دارد و قرن‌ها از سوی مورخان، جغرافی‌دانان و نهادهای بین‌المللی چون سازمان ملل متحد به رسمیت شناخته شده‌است. هرگونه اقدام برای تغییر یا تحریف این نام، افزون بر نادیده گرفتن اسناد و شواهد تاریخی، بی‌احترامی به میراث مشترک ملت‌ها و نقض اصل راست‌گویی در روایت تاریخ به شمار می‌آید.

دلایل جعل نام خلیج فارس

دلایل طرف‌های عربی برای این جعل نام بر دو پایه استوار است: ۱. تمرکز بر ترکیب قومیتی کنونی ساکنان سواحل که عرب‌زبان هستند و نادیده گرفتن پیشینۀ تاریخی و تمدنی منطقه.

۲. استناد به عدم تبعیت سیاسی برخی سواحل از دولت مرکزی ایران در دوره‌هایی خاص.

کارکرد

این روز، فرصتی برای بیان نقش ایران در برقراری امنیت دریانوردی، ترویج همزیستی مسالمت‌آمیز در منطقه و ارتقای سطح گفت‌وگو و همکاری در حوزه خلیج فارس است. نکوداشت روز ملی خلیج‌فارس، فرصتی است برایمعرفی پیشینه غنی تاریخی و تمدنی مردم این منطقه به جهانیان، نمایش جاذبه‌های گردشگری کرانه‌های خلیج‌فارس، تقویت تعامل سازنده و همکاری‌های بین‌المللی برای توسعه و آبادانی این منطقه ژئوپلیتیک و اقتصادی است.

جایگاه در فرهنگ عمومی ایران

نامگذاری روزی به نام خلیج فارس ریشه در فرهنگ، هویت و حافظه جمعی ایرانیان دارد که خلیج فارس از یک نام فراتر رفته و به نماد ملی یا ناموس ملی تبدیل شده است و ستونی استوار در سامان‌بخشی به وحدت و انسجام ایرانیان به شمار می‌رود. خلیج فارس نامی است که در روح و باورهای مردم ایران جای گرفته است. این پهنه آبی، هم‌زمان جغرافیا، تاریخ، فرهنگ و تمدن ایران است.

منابع

• «استاد دانشگاه: روز ملی خلیج فارس، نمادی از مقاومت و پایداری ایرانیان است»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: 10 اردیبهشت 1404ش.
• «جایگاه نام خلیج فارس در فرهنگ عمومی»، نورنیوز، تاریخ درج مطلب: 10 اردیبهشت 1404ش.
• «چرا امروز 10 اردیبهشت را روز ملی خلیج‌فارس نامگذاری کردند؟»، وب‌سایت اعتمادآنلاین، تاریخ درج مطلب: 10 اردیبهشت 1404ش.
• «چرا ۱۰ اردیبهشت روز ملی خلیج فارس است؟»، خبرگزاری دانشجو، تاریخ درج مطلب: 10 اردیبهشت 1404ش.
• «خلیج فارس، گهوارۀ تمدن‌های بزرگ بشری/ در پاس‌داشتِ روز ملی خلیج فارس»، وب‌سایت تحلیلی خبری عصر ایران، تاریخ درج مطلب: 10 اردیبهشت 1399ش.
• «روز ملی خلیج فارس؛ تجلی تاریخ، هویت و همبستگی منطقه‌ای»، وب‌سایت سفارت جمهوری اسلامی ایران لاهه، تاریخ درج مطلب: 10 اردیبهشت 1404ش.
• «روز ملی خلیج فارس؛ تلاقی تاریخ، هویت و حاکمیت»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 5 اردیبهشت 1405ش.
• سیف افجه‌ای، معصومه، «رویدادها: گزارش روز ملی خلیج فارس»، رویدادها و تحلیل‌ها، شماره 244، خرداد 1389ش.