احساس امنیت

احساس امنیت؛ آرامش ذهنی و اطمینان خاطر شهروندان نسبت به مصونیتِ حقوق، دارایی و حیات در برابر تهدیدات احتمالی.

احساس امنیت، باور و اطمینان خاطر افراد نسبت به مصونیت در برابر تهدیدات جانی، مالی و روانی است که لزوماً با امنیت فیزیکی و عینی یکسان نیست. این احساس چندبُعدی، متأثر از عوامل فردی مانند تاب‌آوری، نهادی مثل عملکرد خانواده، پلیس و دستگاه قضا و محیطی مانند ثبات اقتصادی و اجتماعی شکل می‌گیرد. در مقابل، بحران‌های اقتصادی، ناپایداری‌های اجتماعی و تهدیدات فضای مجازی از مهم‌ترین موانع تحقق و پایداری آن در جامعه شمرده شده است.

مفهوم‌شناسی

احساس امنیت، حالتی عاطفی و روانی است که از اطمینان خاطر شهروندان نسبت به مصونیت حقوق، دارایی و حیات در برابر تهدیدات احتمالی نشئت می‌گیرد. این مفهوم در نظریۀ سلسله‌مراتب نیازهای مازلو، جایگاهی بنیادین داشته و بلافاصله پس از نیازهای فیزیولوژیک قرار می‌گیرد که بر لزوم حفظ تمامیت جسمی و روانی دلالت دارد.

تفکیک ابعاد امنیت

امنیت در مطالعات تخصصی به سه سطح تقسیم شده است: امنیت عینی که ناظر بر فقدان ملموس تهدیدات در محیط است؛ امنیت ذهنی که بُعدی شناختی داشته و به ارزیابی و باور افراد از میزان مصونیت خود اطلاق می‌شود و احساس امنیت که لایه‌ای عاطفی است و لزوماً با محاسبات ذهنی یا واقعیات عینی انطباق ندارد. بر همین اساس، ممکن است علی‌رغم برقراری امنیت عینی، عواملی همچون بازنمایی‌های رسانه‌ای منجر به بروز اضطراب عاطفی (احساس ناامنی) شوند یا برعکس، در شرایط تهدید واقعی، افراد به‌دلیل فقدان آگاهی، از اطمینان خاطر و احساس امنیت برخوردار باشند.

طیف احساس امنیت واقعی و کاذب

تقابل میان واقعیت‌های محیطی و ادراک کنشگران، احساس امنیت را در پیوستاری میان دو وضعیت واقعی و کاذب قرار می‌دهد. احساس امنیت واقعی زمانی است که ادراک و حس فرد با واقعیت‌های عینی انطباق داشته باشد، اما در وضعیت کاذب، فرد به‌دلیل نارسایی در دریافت اطلاعات یا خطای شناختی، حسی مغایر با واقعیت را تجربه می‌کند؛ این وضعیت می‌تواند به شکل امنیت‌انگاری در محیط‌های ناامن یا احساس ناامنی در محیط‌های امن تظاهر یابد.

رویکردها در مورد احساس امنیت

1. منظر روان‌شناختی (نیازهای درونی): این رویکرد امنیت را حالتی فردی می‌داند که از تأمین شش نیاز بنیادین (بقا، پیوندجویی، پیشرفت، قدرت، آزادی و تفریح) نشئت می‌گیرد. در این نگاه، احساس امنیت روانی تابعی از کیفیت تعاملات بین‌فردی است؛ به‌گونه‌ای که احترام به استقلال و گفت‌وگو مایۀ تقویت آن و کنترل بیرونی یا رفتارهای پرخاشگرانه موجب تضعیف آن می‌شود.
2. منظر جامعه‌شناختی (امنیت وجودی): این رویکرد بر درک نظم، استمرار و توانایی معنا بخشیدن به زندگی تأکید دارد. بحران‌های مداوم و ناآرامی‌های اجتماعی منجر به بروز اضطراب جمعی شده و توانایی فرد در برنامه‌ریزی برای آینده را سلب می‌کنند. از این منظر، ثبات هویت ملی و زدودن دغدغه‌هایی نظیر خطر جنگ یا بی‌ثباتی اقتصادی، پیش‌شرط بازسازی احساس امنیت است.
3. رویکرد جمعیت‌شناختی: احساس امنیت را بر اساس ویژگی‌های ساختاری فرد مانند سن، جنسیت و توانمندی جسمی بررسی می‌کند. در این نگاه، احساس ناامنی زمانی رخ می‌دهد که فرد خود را در برابر محیط فاقد امکان دفاع مؤثر ببیند.
4. رویکرد تجربی- ارتباطی: بر این اصل استوار است که احساس امنیت محصول تجربه‌های ناامنی (مواجهۀ مستقیم با جرم) یا مطلع شدن از حوادث از طریق رسانه‌ها و شنیده‌ها است.
5. رویکرد بوم‌شناختی (اجتماعی): میان احساس فردی و متغیرهای زمینه‌ای مانند سطح شهرنشینی، میزان سرمایۀ اجتماعی و نظم مدنی در محیط زندگی ارتباط برقرار می‌کند.

ابعاد احساس امنیت

بعد اقتصادی

این بعد شامل برقراری نظم در روابط تأمین نیازهای مادی (تولید، توزیع و درآمد) است؛ به‌گونه‌ای که شهروندان در تأمین معیشت خود احساس خطر نکنند. احساس امنیت اقتصادی و ضریب بالای آن، از شاخص‌های توسعه‌یافتگی و رفاه اجتماعی بوده و شفاف‌سازی، ایجاد فضای رقابتی و فضای باثبات از عوامل مؤثر بر آن است. علاوه بر رفاه، وجود یک پارادایم اقتصادی مشخص و افق روشن برای آینده از عوامل کلیدی ثبات این احساس است. نبود شفافیت و گسترش فعالیت‌های واسطه‌گری، منجر به شکل‌گیری حس عدم قطعیت شده و برنامه‌ریزی‌های بلندمدت زندگی را مختل می‌کند.

بعد سیاسی

جهت‌گیری مثبت روانی نسبت به نبود تهدیدات علیه ثبات سیاسی، مشارکت و هویت ملی و نیز امنیت در برابر اقدامات سرکوبگرانه یا بی‌ثباتی‌های سیاسی است. این بعد با اعتماد به نهادهای حاکمیتی پیوند دارد.

بعد قضایی

بیانگر اطمینان شهروندان به محفوظ ماندن حقوق آنها و دادرسی عادلانه است.

بعد اجتماعی

باور و نگرش مثبت شهروندان مبنی بر مصونیت در برابر تهدیدات متوجه انسجام هویتی و تمامیت ارضی است. این بعد احساس امنیت، متأثر از عوامل فردی و نهادی متعددی ازجمله ویژگی‌های جمعیت‌شناختی شامل سن، جنسیت، قومیت، تحصیلات و درآمد، پایگاه اقتصادی-اجتماعی، شرایط سکونتگاهی، سطح اعتماد اجتماعی، میزان دینداری، حمایت‌های مدنی و ارزیابی عمومی از عملکرد نهادهای انتظامی است. در این میان، یافته‌های پژوهشی تأکید می‌کنند که تقویت هویت اجتماعی، معنویت و هوش فرهنگی با ارتقای همبستگی اجتماعی و توان سازگاری در تعاملات، به‌صورت مستقیم، منجر به کاهش احساس ناامنی و افزایش ثبات روانی در جامعه می‌شود.

عوامل تقویت‌کننده

تاب‌آوری و تغییر نگرش

تاب‌آوری به‌عنوان یکی از عوامل بنیادین در شکل‌گیری احساس امنیت، توانایی مواجهه مؤثر با فشارهای محیطی و بحران‌ها است. این ویژگی روانی با تقویت حس کنترل بر موقعیت، احساس ناامنی را به آرامش تبدیل کرده و بستری برای رشد فردی فراهم می‌کند. تقویت این مهارت از طریق پذیرش واقعیت‌های گریزناپذیر و تغییر نگرش نسبت به چالش‌ها (به عنوان فرصت‌های یادگیری) میسر است که به‌صورت مستقیم به حفظ احساس امنیت در شرایط دشوار می‌انجامد.

خودکنترلی و اقدامات مراقبتی

این اقدامات شامل مدیریت فعالانۀ سبک زندگی و بهره‌گیری از مشاوره‌های تخصصی در حوزه‌های شغلی، مالی و فردی است. اقدامات مراقبتی با ارتقای کیفیت زندگی، توان فرد را در مواجهه با عدم قطعیت‌های محیطی افزایش داده و منجر به تقویت احساس امنیت می‌شود.

تعاملات و حمایت‌های اجتماعی

وجود شبکه‌های حمایتی متشکل از خانواده، دوستان و همکاران، نقش کلیدی در کاهش ادراک تهدید دارد. گسترش تعاملات اجتماعی سازنده و تجربه‌های مثبت مشترک، زیرساخت‌های روانی احساس امنیت را در فرد و گروه مستحکم می‌کند.

دین‌داری و باورهای مذهبی

نقش دین در احساس امنیت از دو منظر قابل بررسی است؛

1. نخست از منظر آموزه‌های دینی که بر اساس متون وحیانی، یاد خدا (ذکر الله) را عامل اصلی آرامش، اطمینان قلب و تسکین اضطراب معرفی می‌کند، به‌گونه‌ای‌که روی‌گردانی از آن منشأ ناآرامی شمرده می‌شود.
2. دوم از منظر مطالعات جامعه‌شناختی که نشان می‌دهد تأثیر دین‌داری بر احساس امنیت، علاوه بر جنبه‌های درونی مانند توکل، به میزان هماهنگی ساختارهای اجتماعی با ارزش‌های مذهبی نیز وابسته است؛ به‌گونه‌ای که در صورت نبود ساختارهای مساعد (مانند حاشیۀ شهرها)، افراد پایبند به اصول شرعی ممکن است به‌دلیل حساسیت‌های هنجاری، بیش از دیگران نسبت به ناهنجاری‌های پیرامونی احساس ناامنی کنند.

احساس امنیت در گروه‌های خاص

سالمندان: احساس امنیت در سالمندان پیوند استواری با سلامت روان و حمایت‌های محیطی دارد. اضطراب، تنهایی و ترس از دست دادن استقلال، از عوامل اصلی تهدیدکنندۀ امنیت در این گروه است. برای ارتقای احساس امنیت در سالمندان، مؤلفه‌هایی نظیر تعاملات اجتماعی معنادار، حفظ استقلال در انجام امور شخصی و داشتن برنامۀ منظم و پیش‌بینی‌پذیر در زندگی روزمره ضرورت دارد. همچنین رعایت کرامت انسانی، گوش دادن فعال به نگرانی‌ها و ایجاد محیطی عاری از تبعیض سنی، زیربنای احساس امنیت آنها را تشکیل می‌دهد. متغیرهای جمعیت‌شناختی نظیر سن، وضعیت زناشویی و سطح توسعه‌یافتگی مناطق شهری نیز بر میزان اطمینان‌خاطر این گروه تأثیرگذار است.

کودکان: احساس امنیت در کودکان به‌معنای حفاظت در برابر تهدیدات جسمی و برخورداری از حمایت عاطفی مستمر است. این احساس که پیش‌شرط رشد روانی و اجتماعی به‌شمار می‌رود، از طریق رفتارهایی نظیر ابراز عشق، توجه به نیازهای عاطفی و ایجاد ثبات در محیط زندگی تقویت می‌شود. در مقابل، بی‌توجهی والدین، مواجهه با مشکلات مالی خانواده و خشونت‌های محیطی، منجر به شکل‌گیری ناامنی عمیق در کودک می‌شود. در شرایط بحرانی، ابزارهایی مانند قصه‌گویی با ارائۀ الگوهای مثبت و نمایش حل‌شدنی بودن مشکلات، به بازسازی امنیت ذهنی کودکان کمک می‌کنند.

زنان: احساس امنیت در زنان تحت تأثیر متغیرهای فردی و ساختاری متعددی است. در محیط خانواده، این احساس بر پایۀ حمایت عاطفی همسر و امنیت از آسیب‌های جسمی استوار است. برای زنان سرپرست خانوار، فقر مالی، بیکاری و فقدان حمایت‌های اجتماعی قوی‌ترین عوامل تهدیدکننده به‌شمار می‌روند. همچنین در فضای مجازی، آزار آنلاین و رفتارهای هنجارشکنانه، احساس امنیت زنان را به‌طور نامتناسبی کاهش می‌دهد. عزت‌نفس و سرمایۀ فرهنگی مانند مهارت‌ها و تحصیلات از ابزارهای درونی زنان برای مدیریت ترس و ارتقای احساس نظم در زندگی محسوب می‌شوند.

فعالان اقتصادی و سرمایه‌گذاران: برای این گروه، احساس امنیت به‌معنای پیش‌بینی‌پذیری آینده و ثبات در محیط اقتصاد کلان است. ثبات در قوانین و مقررات، شفافیت اداری، تضمین حقوق مالکیت و کنترل تورم، از الزامات اصلی جذب سرمایه‌گذاری است. در مقابل، تصمیمات خلق‌الساعه و مداخلات غیرمنطقی دولت در بازار، منجر به شکل‌گیری حس عدم قطعیت شده و با کاهش رغبت به سرمایه‌گذاری، موجب خروج سرمایه از بخش‌های مولد می‌شود.

نهادهای تأمین احساس امنیت

تحقق احساس امنیت محصول عملکرد هم‌افزای نهادهای اجتماعی و حاکمیتی در حوزه‌های مختلف زندگی اجتماعی است:

• خانواده: به‌عنوان بنیادی‌ترین کانون تأمین امنیت، وظیفۀ تربیت، جامعه‌پذیری و حفظ سلامت روانی اعضا را بر عهده دارد. خانواده از طریق ایجاد محیطی سرشار از عشق، مدیریت عاطفی و تقسیم وظایف میان والدین، مبانی قدرت و اعتمادبه‌نفس را در فرزندان شکل داده و با آموزش مهارت‌های تعاملی و اخلاق‌مداری، بار روانی ناشی از ناتوانی‌ها یا بحران‌های اجتماعی را کاهش می‌دهد.
• مدرسه و نهادهای آموزشی: این کانون‌ها با ایجاد محیطی عاری از خشونت و آزار، مسئولیت نهادینه کردن احساس امنیت جمعی، تربیت حواس و تخیل، و آموزش مهارت‌های سازگاری در تعاملات اجتماعی را بر عهده دارند.
• شهروندان: احساس امنیت به سطح اعتماد متقابل شهروندان در حوزه‌های جانی، مالی و عقیدتی بستگی دارد. مطالعات اجتماعی نشان می‌دهد که در مواجهه با تهدیدات خارجی، ملی‌گرایی به‌صورت تاریخی عاملی تقویت‌کننده برای همبستگی ملی و پشتوانه‌ای برای احساس امنیت جمعی بوده است. با این حال، ناتوانی در مدیریت مسائل اقتصادی و حل‌نشدن چالش‌های اجتماعی می‌تواند جامعه را از حالت همبستگی به سمت دوقطبی شدن حرکت داده و از این طریق، احساس امنیت را کاهش دهد.
• پلیس: نقش پلیس بر محور پیشگیری هوشمند و تعامل اجتماعی استوار است. این نهاد از طریق تسریع در حضور در صحنه، برخورد قاطع با جرائم خشن و پیوند مأموریت‌های انتظامی با پیوست‌های رسانه‌ای، تلاش می‌کند اقدامات عملیاتی را به رضایتمندی عمومی و حسِ آسایش تبدیل کند؛ زیرا تحقق واقعی امنیت در گروی ادراک ملموسِ شهروندان از کارآمدی نظام انتظامی در صیانت از حقوق و آرامش جمعی است.
• قوۀ قضائیه: از طریق پیگرد قانونی مخلان امنیت روانی و برخورد با شایعه‌پراکنی، از آرامش عمومی صیانت می‌کند.
• رسانه‌ها (صداوسیما): با مدیریت افکار عمومی و مقابله با یأس‌آفرینی، نقش مهمی در تقویت و ارتقای احساس امنیت جامعه ایفا می‌کنند.

تهدیدات و موانع احساس امنیت

موانع و تهدیداتِ احساس امنیت در جوامع، ابعاد سایبری، روانی و اقتصادی متعددی را در بر می‌گیرد. احساس امنیت در شبکه‌های اجتماعی به‌معنای توانایی ادامۀ فعالیت بدون مزاحمت و تهدید است. با وجود گسترش تبادلات مالی و ارتباطی، عواملی نظیر شایعه‌پراکنی، آزارهای آنلاین (به‌ویژه علیه زنان) و رفتارهای هنجارشکنانه، احساس امنیت کاربران را مختل می‌کنند. در سطح کلان، تهدیدات نرم و اقدامات سازمان‌یافتهٔ برون‌مرزی با هدف تخریب اعتماد عمومی، احساس امنیت در جامعه را هدف قرار می‌دهند. از منظر روان‌شناسی اجتماعی، بروز درماندگی آموخته‌شدهٔ جمعی به معنای باور عمومی به خارج از کنترل بودن رویدادها، با ایجاد بدبینی و حس بی‌قدرتی، رابطهٔ معکوسی با احساس امنیت دارد و عبور از آن نیازمند تقویت انگیزش و خودباوری ملی است.

علاوه بر این، متغیرهای اقتصادی شامل نوسانات ارزی، چالش‌های اشتغال و فشار بر زیرساخت‌ها، به بروز اضطراب اجتماعی منجر شده‌اند. کارشناسان معتقدند که دستیابی به احساس امنیت پایدار در کشورهایی ازجمله ایران، مستلزم پیوند میان ثبات اقتصادی و اقتدار نظامی، ترمیم پیوندهای اجتماعی و توسعهٔ مشارکت‌های عمومی است. در این دیدگاه، تجلی قدرت دفاعی و دیپلماتیک در تراز قدرت‌های جهانی، منجر به تقویت پِرِستیژ بین‌المللی و خودباوری ملی شده و به‌عنوان زیرساختی روانی برای عبور از یأس اجتماعی و تقویت احساس امنیت عمل می‌کند.

منابع

• قرآن کریم.
• «10 راه داشتن حس امنیت، در جهانی ناامن»، وب‌سایت سلامت پاد، تاریخ درج مطلب: 27 مهر 1401ش.
• «احساس امنیت روانی، مستلزم بهره‌مندی از 6 نیاز درونی»، خبرگزاری دفاع مقدس، تاریخ درج مطلب: 13 دی 1395ش.
• «اصل و اساس احساس امنیت چیست؟»، خبرگزاری عصر ایران، تاریخ درج مطلب: 23 تیر 1404ش.
• «افق احساس امنیت در شرایط پساتوافق»، خبرگزاری تجارت فردا، تاریخ درج مطلب: 17 اسفند 1394ش.
• «امنیت اصلی‌ترین نیاز مردم و کشور»، وب‌سایت آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: 18 مهر 1401ش.
• «امنیت و ایمنی کودکان؛ حق هر کودک برای زندگی بهتر»، خبرگزاری عصر ایران، تاریخ درج مطلب: 29 شهریور 1404ش.
• بوزان، باری، مردم، دولت‌ها، هراس، به‌ترجمۀ محمدعلی قاسمی، تهران، پژوهشکدۀ مطالعات راهبردی، 1387ش.
• بیات، بهرام، جامعه‌شناسی احساس امنیت، تهران، امیرکبیر، 1388ش.
• جهانبخش گنجه، صادق، «مطالعۀ کیفی احساس امنیت زنان در محیط خانواده مورد مطالعه: زنان مراجعه‌کننده به مراکز مشاوره در شهرستان کرج»، مطالعات زن و خانواده، دورۀ 8، شمارۀ 2، پیاپی 17، 1399ش.
• «حال و هوای مردم ایران زیر سایۀ جنگ/ جامعه چه احساسی دارد؟»، خبرگزاری فرارو، تاریخ درج مطلب: 24 فروردین 1405ش.
• حمیدی‌پور، رحیم و رجبی، فاطمه، «پیش‌بینی احساس امنیت اجتماعی براساس هویت اجتماعی، هوش فرهنگی و معنویت»، پژوهش‌های راهبردی مسائل اجتماعی، دورۀ 7، شمارۀ 1، پیاپی 20، 1397ش.
• رادفر، محمدرضا و حبیب‌زاده، اصحاب، «عوامل اجتماعی مؤثر بر احساس امنیت اجتماعی»، انتظام اجتماعی، دورۀ 10، شمارۀ 2، 1397ش.
• «راه‌هایی برای ایجاد حس امنیت در کودکان»، خبرگزاری بیتوته، تاریخ بازدید: 10 اردیبهشت 1405ش.
• شاطریان، محسن و دیگران، «نهاد دین و امنیت، بررسی و سنجش ارتباط میان میزان دینداری و احساس امنیت اجتماعی در میان ساکنین مناطق حاشیۀ شهرستان کاشان»، دو فصلنامۀ اجتماعی، دورۀ 3، شمارۀ 7، 1395ش، ص143.
• کرد زنگنه، جعفر و دیگران، «بررسی میزان احساس امنیت زنان و عوامل مؤثر در آن»، مطالعات راهبردی زنان، دورۀ 18، شمارۀ 71، 1395ش.
• گیدنز، آنتونی، پیامدهای مدرنیته، به ترجمۀ محسن ثلاثی، تهران، مرکز، 1377ش.
• فتحی، یوسف، «رابطۀ احساس امنیت و بهداشت روانی در قرآن کریم»، پژوهشنامۀ معارف قرآنی، دورۀ 3، شمارۀ 10، 1391ش.
• فرخی، علیرضا، «تحلیل جامعه‌شناختی احساس امنیت زنان و عوامل مؤثر بر آن در کلان‌شهر شیراز»، جامعه‌شناختی صنعتی، دورۀ 2، شمارۀ 1، پیاپی 3، 1404ش.
• «قدرت قصه‌گویی در ایجاد حس امنیت برای کودکان»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: 26 اسفند 1404ش.
• محمدی، فاطمه و نعمتی، فاطمه، «مطالعۀ راهکارهای افزایش احساس امنیت زنان در شبکه‌های اجتماعی براساس تجربۀ زیستۀ زنان فعال»، پژوهشنامۀ زنان، دورۀ 16، شمارۀ 51، 1404ش.
• مولائی، جابر، «نقش سرمایۀ فرهنگی در ارتقاء احساس امنیت اجتماعی زنان در شهر دره شهر»، فصلنامۀ مطالعات توسعه پایدار شهری و منطقه‌ای، دورۀ 6، شمارۀ 4، پیاپی 22، 1404ش.
• «نارضایتی 92 درصدی مردم از وضعیت فعلی ایران»، خبرگزاری هورگان، تاریخ درج مطلب: 23 شهریور 1403ش.
• «نزاع با افزایش احساس امنیت کم می‌شود/ فرهنگ عذرخواهی ضعیف است»، خبرگزاری دفاع مقدس، تاریخ درج مطلب: 14 اردیبهشت 1395ش.
• نویدنیا، منیژه، «درآمدی بر امنیت اجتماعی»، فصنامۀ مطالعات راهبردی، دورۀ 6، شمارۀ 19، 1382ش.
• ولایتی‌نژاد، مصطفی و دیگران، «تأثیر توسعۀ مشارکت عمومی بر احساس امنیت»، توسعۀ اجتماعی، دورۀ 19، شمارۀ 2، 1403ش.
• یاری، حامد و هزار جریبی، جعفر، «بررسی رابطۀ احساس امنیت و اعتماد اجتماعی در میان شهروندان»، پژوهش‌های راهبردی مسائل اجتماعی، دورۀ 1، شمارۀ 4، 1391ش.