پیش‌نویس:تعیین زمان ظهور امام مهدی

تعیین زمان ظهور امام مهدی؛ بعد از غیبت کبرا و قبل از قیام برای برپایی قسط و حکومت عدل جهانی.

تعیین زمان ظهور امام مهدی از مباحث چالش‌برانگیز مهدویت است. در روایات، زمان ظهور به طور دقیق نامشخص دانسته شده و آموزه نهی از توقیت بر آن تأکید دارد. درباره تعیین زمان ظهور، دیدگاه‌های مختلفی وجود دارد. بر اساس دیدگاه برخی، منابع دینی از هرگونه تعیین وقت برای ظهور نهی کرده و تعیین‌کنندگان وقت را تکذیب نموده‌اند. در مقابل، موافقان تعیین حدودی زمان ظهور معتقدند این نوع تعیین وقت، از شمول آن روایات خارج است. مخالفان معتقدند واژه توقیت در روایات، معنایی عام دارد و هر نوع تعیین وقت حتی حدودی را در بر می‌گیرد. از آنجا که در روایات هیچ قرینه‌ای برای استثناء کردن تعیین حدودی وجود ندارد، حکم به حرمت آن داده شده است.

مفهوم‌شناسی

تعیین زمان ظهور امام مهدی در منابع اسلامی به توقیت معروف است. واژه توقیت از نظر لغوی، مصدر باب تفعیل و برگرفته از ریشه وقت است. از این ریشه، واژه وقت به معنای زمان معلوم و مشخص استخراج شده است. همچنین واژه موقوت به چیزی گفته می‌شود که محدود و معین گردیده باشد. از نظر اصطلاحی، در فرهنگ مهدویت، مقصور از توقیت، تعیین زمان ظهور امام مهدی چه با اشاره با جزئیات زمانی مانند ساعت، روز، ماه یا سال و چه به صورت اشاره‌ای کلی اما مقید به یک زمان معین است.

موعودباوری و تعیین زمان ظهور در ادیان

باور به ظهور منجی در آخرالزمان، مفهومی مشترک در میان پیروان بیشتر ادیان و مکاتب است که در سنت‌های مختلف با نام‌های گوناگونی شناخته می‌شود. در متون عهد عتیق و آیین یهودیت، از این موعود با عناوینی چون عبد یهوه، شاه عادل، شبان، پادشاه موعود، پسر انسان، مسیحا و ماشیح یاد شده است. زرتشتیان در انتظار سوشیانت، مسیحیان در انتظار بازگشت عیسی، هندوها در انتظار دهمین اَوَتاره با نام کَلْکی یا کَلکین و مسلمانان در انتظار ظهور مهدی هستند. در الهیات شیعه، برای اشاره به این رویداد از اصطلاحاتی نظیر ظهور و قیام استفاده می‌شود.

با این حال، در کتب مقدس یهود، مسیحیت و اسلام، از تعیین وقت برای ظهور موعود به شدت نهی شده است، هرچند در طول تاریخ از سوی مدعیان یا افراد خوش‌باور پیش‌گویی‌هایی صورت گرفته است.

یهود

در آیین یهود، برخی با تقسیم تاریخ جهان به شش هزاره و هزاره هفتم (دوران ماشیح) و نیز پس از ویرانی معبد اورشلیم، به محاسبه زمان ظهور پرداختند، اما تأکید علمای یهود بر پرهیز از تعیین وقت و انجام کارهای نیک بوده است، زیرا پیش‌گویی‌های نادرست باعث یأس و ناامیدی می‌شود. در مقابل، گروهی معتقدند زمان ظهور به توبه و اعمال نیک مردم بستگی دارد و خداوند در صورت شایستگی، ظهور را تسریع می‌کند.

مسیحیت

مسیحیان نخستین امیدوار بودند عیسی به زودی بازگردد، اما با گذشت زمان و نادرست درآمدن پیش‌گویی‌ها، رهبران دینی از تعیین وقت نهی کردند. در اناجیل، بازگشت مسیح ناگهانی و نامشخص دانسته شده (مانند برق، دزد در شب و ضرورت کمر بسته و چراغ افروخته) و نشانه‌هایی مانند جنگ، زلزله، ارتداد، تمسخر مؤمنان و ظهور مدعیان دروغین برای پیش از آن ذکر شده است.

اسلام

در متون اسلامی، روایات متعددی از پیامبر اسلام و امامان شیعه وجود دارد که در آن‌ها هرگونه تعیین وقت (دقیق یا حدودی) برای ظهور نادرست شمرده شده و بر انتظار دائمی و فرا رسیدن ناگهانی آن تأکید شده است. با این حال، در طول تاریخ اسلام، شخصیت‌هایی چون محیی‌الدین ابن عربی، خواجه نصیرالدین طوسی، شاه نعمت‌الله ولی، محمدباقر مجلسی، ابن‌حجر هیتمی و جلال‌الدین سیوطی به صورت اجمالی یا تفصیلی پیش‌بینی‌هایی درباره زمان ظهور ارائه کرده‌اند. برای نمونه، مجلسی با تطبیق روایات بر دولت صفوی، احتمالی برای زمان ظهور مطرح کرد و سیوطی وقوع آن را در قرن دوازدهم هجری دانست. در دوران معاصر نیز برخی از نویسندگان و مفسران با استناد به حوادث منطقه‌ای، گمانه‌زنی‌هایی درباره نزدیک بودن ظهور یا تعیین دهه‌های خاصی برای آن مطرح کرده‌اند.

گونه‌های تعیین وقت ظهور

تعیین زمان ظهور در متون اعتقادی از سه جنبه قابل دسته‌بندی است:

نخست از منظر «فاعل» که به سه گونه الهی، معصوم و غیرمعصوم تقسیم می‌شود؛ دوم از حیث «فعل و میزان استناد» که شامل توقیت باواسطه (مستند به روایات معصومان) و توقیت بی‌واسطه (بدون استناد) است و سوم از نظر «دقت زمان‌بندی» که سه سطح را در بر می‌گیرد:

1. توقیت حدودیِ قطعی، مانند پیش‌بینی وقوع در یک دهه خاص؛
2. توقیت تفصیلی، مانند تعیین دقیق روز، ماه و سال؛
3. توقیت اجمالی، ارجاع به زمان‌های کلی مانند سال‌های فرد و عاشورا، یا تقارن با نشانه‌هایی چون خروج سفیانی، صیحه آسمانی و کشته شدن نفس زکیه.

در رویکرد کلامی، سطح سوم عموماً مصداق توقیتِ اصطلاحی تلقی نمی‌شود.

مستندات تعیین وقت

مستندات و دلایل تعیین‌کنندگان وقت برای ظهور، عبارتند از:

1. روایات: مستند برخی از این وقت‌گذاری‌ها، تعدادی از روایات اهل‌سنت و شیعه است؛ ازجمله روایت ابولبید، روایت ابوحمزه و روایت اصبغ بن‌نباته اشاره کرد.
2. کشف و شهود: بیشتر توقیت‌ها به شکل شعر مانند شعر شاه نعمت‌الله ولی ماهانی کرمانی(م۸۳۲ یا ۸۳۴ق) بیان شده‌اند؛ زیرا در بسیاری از موارد منبع این اشعار را کشف و شهود یا الهام دانسته‌اند.
3. اشعار: برخی از اشعار درباره امام مهدی چنین به نظر می‌رسد که خود شاعران قصد تعیین زمان ظهور را نداشته‌اند، بلکه دیگران بعدها از همان اشعار برای اثبات توقیت‌های خود بهره برده‌اند. از نمونه‌های مشهور، شعر «تائیه» دعبل خزاعی است که نزد امام رضا خواند و در آن گفت: خروج امام لا محاله خارج / یقوم علی اسم الله و البرکات.
4. خواب و رؤیا: توقیت محمدشریف رازی (درگذشته ۱۳۷۹ش) از این نمونه است.

انگیزه‌های تعیین وقت

انگیزه‌های مختلفی در طول تاریخ برای تعیین وقت ظهور امام مهدی ذکر شده است و موافقان تعیین حدودی زمان ظهور، به دلایل زیر آن را جایز می‌دانند:

1. گفت‌وگوی روایی: عده‌ای با توجه به اینکه روایات و احادیثی در این مسئله به دست آوردند، انگیزه‌ای جز بحث و گفت‌وگوی روایی نداشته‌اند و سال ظهور را از آن روایات استخراج کرده‌اند.
2. بشارت ظهور: گروهی برای مژده نزدیک شدن ظهور، از ابزار تعیین وقت، برای اقناع مخاطب استفاده کرده‌اند.
3. حرام نبودن تعیین وقت: برخی، ضمن حرام ندانستن تعیین وقت، بیان زمان را امری نیکو می‌دانند.
4. تطبیق منجر به توقیت: برخی از اشخاص نشانه‌های ظهور را بر افراد یا رویدادهای زمان خود تطبیق می‌دهند و ناخودآگاه در دام تعیین محدوده زمانی ظهور گرفتار می‌شوند.

دلایل جایز نبودن تعیین وقت

مخالفان تعیین وقت برای ظهور، به دلایل زیر بر نادرستی آن تأکید کرده‌اند:

احادیث امامان

بسیاری از نویسندگان شیعه، روایاتی را که از تعیین وقت برای ظهور امام مهدی نهی می‌کند، در کتاب‌های خود آورده‌اند. ازجمله محمد بن‌یعقوب کلینی در کتاب الکافی، محمد بن‌ابراهیم در الغیبة، محمد بن‌حسن طوسی در الغیبة، ملامحسن فیض کاشانی در الوافی و محمدباقر مجلسی در دو کتاب بحارالانوار و عوالم العلوم، این احادیث را نقل کرده‌اند. در میان نویسندگان معاصر نیز، علی نهاوندی در کتاب العبقری الحسان، محمدحسن حائری یزدی در الزام الناصب و لطف‌الله صافی گلپایگانی در منتخب الاثر به جمع‌آوری این روایات پرداخته‌اند. همچنین سیدمحمدحسین موسوی اصفهانی در کتاب مکیال المکارم و سیدمحمد صدر در تاریخ پس از ظهور درباره مسئله تعیین وقت بحث کرده‌اند.

مضمون اصلی روایات نهی از تعیین وقت موارد زیر است:

• هرکس برای ظهور وقتی تعیین کند، دروغگو است؛ زیرا تنها خداوند از زمان آن آگاه است.
• در روایات اسلامی، زمان ظهور به طور دقیق بیان نشده و دانستن آن نیز برای مردم سودی ندارد.
• هیچ معصومی هرگز زمانی را برای ظهور خود تعیین نکرده و اگر هم خبری نقل شده، قابل اعتماد نیست.
• تعیین وقت باعث سرخوردگی مؤمنان، تضعیف باورهای مهدوی، سوءاستفاده فرصت‌طلبان و تعویق در زمان ظهور می‌شود.

منافات با بداء

در کلام شیعه، تعیین زمان دقیق برای ظهور با مفهوم بَداء منافات دارد. بداء در لغت به معنای آشکار شدن امری پس از پنهان بودن و در اصطلاح کلامی به معنای تغییر در تقدیرات غیرحتمی بر اساس شرایط و افعال اختیاری انسان است. بنابر این باور، زمان قطعی و حقیقی ظهور تنها در لوح محفوظ ثبت شده و منحصراً در علم خداوند است و حتی امامان نیز از آن آگاهی ندارند. در مقابل، آنچه در لوح محو و اثبات، ثبت شده و ممکن است در آگاهی معصومان قرار گیرد، مشمول بداء و تغییرپذیر است. بر همین اساس، پیشوایان شیعه همواره از تعیین وقت برای ظهور پرهیز کرده‌اند؛ زیرا هر زمان پیش‌بینی‌شده‌ای ممکن است دستخوش بداء گردیده و با زمان اصلی و قطعی مغایرت داشته باشد.

پیامدها

مشخص نبودن وقت ظهور مانند پنهانی بودن ساعت قیامت، دارای فلسفه و حکمت‌هایی مانند زنده نگه داشتن روح امید و انتظار در جامعه، امتحان مردم و غافلگیر کردن مخالفان و دشمنان است.

برخی از توقیت‌ها زمان خاصی را برای ظهور نام می‌برند که آسیب‌های متعددی مانند یأس و ناامیدی، زندگی در توهم، مسئولیت‌گریزی، بدبینی به اصل ظهور، امام و دین، برگشتن از دین، بستری برای مدعیان دروغین و تشکیل فرقه‌های انحرافی را برای اسلام و مسلمانان به همراه داشته است. همچنین یکی دیگر از آسیب‌های توقیت این است که در کنار پرداختن به روز جمعه، نباید از احتمال روز شنبه نیز غافل بود.

تطبیق برخی چهره‌های سیاسی و مذهبی با افرادی که در برخی روایات به‌عنوان بازیگران عصر ظهور  معرفی شدند که در تاریخ معاصر ایران فتنه بهایی و بابی براساس همین تطبیق‌ها شکل گرفت. در سال‌های اخیر مستندی به‌نام ظهور بسیار نزدیک است در شهرهای مختلف کشور و به صورت رایگان پخش شد که از چهره‌های معاصری به‌عنوان افرادی در روایات نام برده است. مراجع تقلید مانند ناصر مکارم شیرازی، سیدعلی حسینی سیستانی، جعفر سبحانی و عبدالله جوادی آملی و مراکز علمی مانند مرکز تخصصی مهدویت حوزه علمیه قم به انتقاد از این مستند پرداختند.

یکی از آسیب‌ها در آیین یهود، ظهور فرقه شبائیه یا دونمه بودند که در حال حاضر هرچند تعدادشان کم است اما هنوز در بعضی از شهرهای ترکیه فعالیت دارند. همچنین تشکیل فرقه‌هایی در مسیحیت مانند آناباپتیست‏، ایروینگیان، فرقه‌های هزاره‌گرا مثل انجمن شاهدان یهوه (سازمان یهودی-مسیحی) و ادونتیست‌های روز هفتم پیامدهایی برای مسیحیت داشته است.

آگاهی و بصیرت در مباحث دین در مقابل کج‌اندیشی‌ها و برداشت‌های غلط، نزدیک دانستن ظهور همراه با تسلیم، تکذیب و روشنگری اندیشمندان و علما در حوزه مسائل دینی، سیاسی و اجتماعی، پیروی از علمای راستین که مصداق نائبان امام مهدی هستند، و نیز به حاشیه راندن تفکراتی که بر ظواهر دین تأکید افراطی دارند و فاقد انعطاف پذیری در اجتهاد هستند، از مهم‌ترین و ضروری‌ترین راه‌های مقابله و مبارزه با توقیت به شمار می‌روند.

بر پایه متون حدیثی، وظیفه تمام شیعیان در برابر کسانی که برای ظهور امام مهدی وقت تعیین می‌کنند، تکذیب علنی و مبارزه فکری با آنها است.

منابع

• ابن‌طاووس، علی بن موسی، الملاحم و الفتن، قم، صاحب الأمر، ۱۴۱۶ق.
• اقلیدی‌نژاد، علی، «آخرین نبرد در آخرالزمان»، معرفت، سال۱۱، شماره۵۹، ۱۳۸۱ش.
• جمعی از نویسندگان، گونه‌شناسی اندیشه منجی موعود در ادیان، قم، دانشگاه ادیان و مذاهب، ۱۳۸۹ش.
• ربیع نتاج، سیدعلی‌اکبر و همکاران، «بررسی روایات تعیین روز ظهور»، حدیث‌پژوهی، سال۷، شماره۱۳، ۱۳۹۴ش.
• رضوی، سیدعباس، «بررسی تطبیقی و تحلیلی نشانه‌های ظهور حضرت مهدی(عج) در دیدگاه اهل‌سنت و امامیه شبه قاره(سده اخیر)»، پایان‌نامه سطح چهار حوزه علمیه، جامعه المصطفی العالمیه، مجتمع آموزش عالی فقه - مدرسه تخصصی فقه و معارف اسلامی، ۱۴۰۳ش.
• رنجبری حیدرباغی، احمد، «گزارشی از توقیت‌ها در گستره تاریخ»، پژوهش‌های مهدوی، سال۲، شماره۵، ۱۳۹۲ش.
• سبحانی‌نیا، محمد، «تحلیل حدیث‌شناسانۀ تعیین وقت ظهور»، حدیث‌پژوهی، سال۸، شماره۲، شماره پیاپی 16، ۱۳۹۵ش.
• سلیمیان، خدامراد، «تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی(ع) در منابع اسلامی»، مشرق موعود، سال۱۰، شماره۳۸، ۱۳۹۵ش.
• سلیمیان، خدامراد، «تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی علیه السّلام در منابع اسلامی»، همایش بین‌المللی دکترین مهدویت پیشگویی‌های آخرالزمان از دیدگاه ادیان ابراهیمی (مجموعه مقالات دوازدهمین همایش بین‌المللی دکترین مهدویت)، ۱۳۹۶ش.
• شاکری زواردهی، روح‌الله؛ فقیه خراسانی، فاطمه‌زهرا، «بررسی و اثبات یکی بودن مهدی و ماشیح با تطبیق پیشگویی‌های عصر ظهور در عهد عتیق و منابع اسلامی»، مشرق موعود، سال۱۲، شماره۴۲، ۱۳۹۶ش.
• شعبانی، مجید، «بررسی آثار و لوازم اعتقاد به آموزه بداء»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه اصفهان، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، ۱۳۸۹ش.
• صدوق، محمد بن علی بن حسین بن بابویه، کمال‌الدین و تمام النعمه، قم، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۹۵ق.
• صدوق، محمد بن علی بن حسین بن بابویه، خصال، قم، جامعه مدرسین، ۱۴۰۳ق.
• صفانور، ساعده، «بررسی مساله وقت گذاری (توقیت) ظهور (یا بازگشت) موعود در ادیان ابراهیمی»،پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه ادیان و مذاهب، دانشکده ادیان، ۱۳۹۸ش.
• صفری، عبدالخالق، «احکام فقهی مهدویت»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، جامعه المصطفی العالمیه، مجتمع آموزش عالی فقه - مدرسه عالی فقه و اصول، ۱۴۰۳ش.
• طباطبایی‌ستوده، سیداحمد، «آسیب‌شناسی توقیت با تاکید بر کلیسای ادونتیسم»، پژوهش‌های مهدوی، سال۷، شماره۲۷، ۱۳۹۷ش.
• فلاح یخدانی، جمال؛ لطفی، محمدمهدی، «واکاوی توقیت و آسیب‌های آن در ادیان ابراهیمی»، انتظار موعود، سال۱۵، شماره۴۸، ۱۳۹۴ش.
• قرائی، فیاض؛ کریم‌پور، سعید، «موعود آخرالزّمان در دين هندو»، تحقیقات کلامی، سال۶، شماره۲۱، ۱۳۹۷ش.
• کاظمی، شاهده پروین؛ موسوی، سیدفاطمه، «وضعیت شیعیان قبل از ظهور امام مهدی(عج)»، موعودپژوهی، سال۲، شماره۴، ۱۳۹۹ش.
• کیوانی، مرتضی، «مراد از نهی از توقیت ظهور امام زمان (عج)،معیارهای تطبیق علائم ظهور، گستره و آسیب‌شناسی آن»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه قم، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، ۱۳۹۲ش.
• گودرزی، مجتبی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، مشرق موعود، سال۱۳، شماره۴۹، ۱۳۹۸ش.
• مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، دار الاحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
• منتظرالقائم، اصغر، تاریخ امامت، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۹۶ش.
• ولی‌زاده، محمدجواد، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، انتظار موعود، سال۱۲، شماره۳۸، ۱۳۹۱ش.
• هاشمی، عبدالله، «بررسی امکان تعیین وقت ظهور»، مشرق موعود، سال ۱۳، شماره۵۰، ۱۳۹۸ش.
• یاری، سحر، «گستره بداء در نشانه‌های ظهور»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه قرآن و حدیث، پردیس تهران، ۱۳۹۵ش.