پیشنویس:تعیین زمان ظهور امام مهدی
تعیین زمان ظهور امام مهدی؛ بعد از غیبت کبرا و قبل از قیام برای برپایی قسط و حکومت عدل جهانی.
تعیین زمان ظهور امام مهدی که در اصطلاح دینی توقیت نامیده میشود، به معنای مشخص کردن زمان دقیق یا حدودی برای پایان غیبت و قیام منجی موعود در باورهای شیعه است. بر اساس منابع کلامی و روایات قطعی امامان شیعه، تعیین زمان برای این رویداد بهشدت نهی شده و علم به آن را منحصراً در اختیار و ارادهٔ خداوند میدانند. در منابع مرتبط با مهدویت، مدعیان تعیین وقت صریحاً دروغگو خوانده شده و تکذیب آنان واجب شمرده شده است؛ چرا که تعیین وقت میتواند به پیامدهای مخربی چون ناامیدی و سرخوردگی مؤمنان در صورت عدم تحقق، سستی در اعتقادات، تطبیقهای اشتباه و پیدایش فرقههای انحرافی و مدعیان دروغین بینجامد. از اینرو، حفظ روحیهٔ انتظار دائمی و آمادگی مستمر، بدون وابستگی به زمانبندیهای خاص، از اصول بنیادین باور به موعود در اسلام بهشمار میرود.
مفهومشناسی
تعیین زمان ظهور امام مهدی در منابع اسلامی به توقیت معروف است. واژه توقیت از نظر لغوی، مصدر باب تفعیل و برگرفته از ریشه وقت است. از این ریشه، واژه وقت به معنای زمان معلوم و مشخص استخراج شده است. همچنین واژه موقوت به چیزی گفته میشود که محدود و معین گردیده باشد. از نظر اصطلاحی، در فرهنگ مهدویت، مقصور از توقیت، تعیین زمان ظهور امام مهدی چه با اشاره با جزئیات زمانی مانند ساعت، روز، ماه یا سال و چه به صورت اشارهای کلی اما مقید به یک زمان معین است.[۱]
موعودباوری و تعیین زمان ظهور در ادیان
باور به ظهور منجی در آخرالزمان، مفهومی مشترک در میان پیروان بیشتر ادیان و مکاتب است که در سنتهای مختلف با نامهای گوناگونی شناخته میشود.[۲] در متون عهد عتیق و آیین یهودیت، از این موعود با عناوینی چون عبد یهوه، شاه عادل، شبان، پادشاه موعود، پسر انسان، مسیحا و ماشیح یاد شده است.[۳] زرتشتیان در انتظار سوشیانت،[۴] مسیحیان در انتظار بازگشت عیسی،[۵] هندوها در انتظار دهمین اَوَتاره با نام کَلْکی یا کَلکین[۶] و مسلمانان در انتظار ظهور مهدی هستند.[۷] در الهیات شیعه، برای اشاره به این رویداد از اصطلاحاتی نظیر ظهور و[۸] قیام استفاده میشود.[۹]
با این حال، در کتب مقدس یهود، مسیحیت و اسلام، از تعیین وقت برای ظهور موعود به شدت نهی شده است، هرچند در طول تاریخ از سوی مدعیان یا افراد خوشباور پیشگوییهایی صورت گرفته است.[۱۰]
یهود
در آیین یهود، برخی با تقسیم تاریخ جهان به شش هزاره و هزاره هفتم و نیز پس از ویرانی معبد اورشلیم، به محاسبه زمان ظهور پرداختند، اما تأکید علمای یهود بر پرهیز از تعیین وقت و انجام کارهای نیک بوده است، زیرا پیشگوییهای نادرست باعث یأس و ناامیدی میشود. در مقابل، گروهی معتقدند زمان ظهور به توبه و اعمال نیک مردم بستگی دارد و خداوند در صورت شایستگی، ظهور را تسریع میکند.[۱۱]
مسیحیت
مسیحیان نخستین امیدوار بودند عیسی به زودی بازگردد، اما با گذشت زمان و نادرست درآمدن پیشگوییها، رهبران دینی از تعیین وقت نهی کردند. در اناجیل، بازگشت مسیح ناگهانی و نامشخص دانسته شده (مانند برق، دزد در شب و ضرورت کمر بسته و چراغ افروخته) و نشانههایی مانند جنگ، زلزله، ارتداد، تمسخر مؤمنان و ظهور مدعیان دروغین برای پیش از آن ذکر شده است.[۱۲]
اسلام
در متون اسلامی، روایات متعددی از پیامبر اسلام و امامان شیعه وجود دارد که در آنها هرگونه تعیین وقت (دقیق یا حدودی) برای ظهور نادرست شمرده شده و بر انتظار دائمی و فرا رسیدن ناگهانی آن تأکید شده است.[۱۳] با این حال، در طول تاریخ اسلام، شخصیتهایی چون محییالدین ابن عربی، خواجه نصیرالدین طوسی، شاه نعمتالله ولی، محمدباقر مجلسی، ابنحجر هیتمی و جلالالدین سیوطی به صورت اجمالی یا تفصیلی پیشبینیهایی دربارهٔ زمان ظهور ارائه کردهاند. برای نمونه، مجلسی با تطبیق روایات بر دولت صفوی، احتمالی برای زمان ظهور مطرح کرد و سیوطی وقوع آن را در قرن دوازدهم هجری دانست. در دوران معاصر نیز برخی از نویسندگان و مفسران با استناد به حوادث منطقهای، گمانهزنیهایی دربارهٔ نزدیک بودن ظهور یا تعیین دهههای خاصی برای آن مطرح کردهاند.[۱۴]
گونههای تعیین وقت ظهور
تعیین زمان ظهور در متون اعتقادی از سه جنبه قابل دستهبندی است:
نخست از منظر «فاعل» که به سه گونه الهی، معصوم و غیرمعصوم تقسیم میشود؛ دوم از حیث «فعل و میزان استناد» که شامل توقیت باواسطه (مستند به روایات معصومان) و توقیت بیواسطه (بدون استناد) است[۱۵] و سوم از نظر «دقت زمانبندی» که سه سطح را در بر میگیرد:
- توقیت حدودیِ قطعی، مانند پیشبینی وقوع در یک دهه خاص؛[۱۶]
- توقیت تفصیلی، مانند تعیین دقیق روز، ماه و سال؛[۱۷]
- توقیت اجمالی، ارجاع به زمانهای کلی مانند سالهای فرد و عاشورا،[۱۸] یا تقارن با نشانههایی چون خروج سفیانی، صیحه آسمانی و کشته شدن نفس زکیه.[۱۹]
در رویکرد کلامی، سطح سوم عموماً مصداق توقیتِ اصطلاحی تلقی نمیشود.[۲۰]
مستندات تعیین وقت
مستندات و دلایل تعیینکنندگان وقت برای ظهور، عبارتند از:
- روایات: مستند برخی از این وقتگذاریها، تعدادی از روایات اهلسنت و شیعه است؛ ازجمله روایت ابولبید، روایت ابوحمزه و روایت اصبغ بننباته اشاره کرد.[۲۱]
- کشف و شهود: بیشتر توقیتها به شکل شعر مانند شعر شاه نعمتالله ولی ماهانی کرمانی (م۸۳۲ یا ۸۳۴ق) بیان شدهاند؛ زیرا در بسیاری از موارد منبع این اشعار را کشف و شهود یا الهام دانستهاند.
- اشعار: برخی از اشعار دربارهٔ امام مهدی چنین به نظر میرسد که خود شاعران قصد تعیین زمان ظهور را نداشتهاند، بلکه دیگران بعدها از همان اشعار برای اثبات توقیتهای خود بهره بردهاند. از نمونههای مشهور، شعر «تائیه» دعبل خزاعی است که نزد امام رضا خواند و در آن گفت: خروج امام لا محاله خارج / یقوم علی اسمالله و البرکات.
- خواب و رؤیا: توقیت محمدشریف رازی (درگذشته ۱۳۷۹ش) از این نمونه است.[۲۲]
انگیزههای تعیین وقت
انگیزههای مختلفی در طول تاریخ برای تعیین وقت ظهور امام مهدی ذکر شده است و موافقان تعیین حدودی زمان ظهور، به دلایل زیر آن را جایز میدانند:
- گفتوگوی روایی: عدهای با توجه به اینکه روایات و احادیثی در این مسئله به دست آوردند، انگیزهای جز بحث و گفتوگوی روایی نداشتهاند و سال ظهور را از آن روایات استخراج کردهاند.
- بشارت ظهور: گروهی برای مژده نزدیک شدن ظهور، از ابزار تعیین وقت، برای اقناع مخاطب استفاده کردهاند.
- حرام نبودن تعیین وقت: برخی، ضمن حرام ندانستن تعیین وقت، بیان زمان را امری نیکو میدانند.
- تطبیق منجر به توقیت: برخی از اشخاص نشانههای ظهور را بر افراد یا رویدادهای زمان خود تطبیق میدهند و ناخودآگاه در دام تعیین محدوده زمانی ظهور گرفتار میشوند.[۲۳]
دلایل جایز نبودن تعیین وقت
مخالفان تعیین وقت برای ظهور، به دلایل زیر بر نادرستی آن تأکید کردهاند:
احادیث امامان
بسیاری از نویسندگان شیعه، روایاتی را که از تعیین وقت برای ظهور امام مهدی نهی میکند، در کتابهای خود آوردهاند. ازجمله محمد بنیعقوب کلینی در کتاب الکافی، محمد بنابراهیم در الغیبة، محمد بنحسن طوسی در الغیبة، ملامحسن فیض کاشانی در الوافی و محمدباقر مجلسی در دو کتاب بحارالانوار و عوالم العلوم، این احادیث را نقل کردهاند.[۲۴] در میان نویسندگان معاصر نیز، علی نهاوندی در کتاب العبقری الحسان، محمدحسن حائری یزدی در الزام الناصب و لطفالله صافی گلپایگانی در منتخب الاثر به جمعآوری این روایات پرداختهاند. همچنین سیدمحمدحسین موسوی اصفهانی در کتاب مکیال المکارم و سیدمحمد صدر در تاریخ پس از ظهور دربارهٔ مسئله تعیین وقت بحث کردهاند.[۲۵]
مضمون اصلی روایات نهی از تعیین وقت موارد زیر است:
- هرکس برای ظهور وقتی تعیین کند، دروغگو است؛ زیرا تنها خداوند از زمان آن آگاه است.[۲۶]
- در روایات اسلامی، زمان ظهور بهطور دقیق بیان نشده و دانستن آن نیز برای مردم سودی ندارد.
- هیچ معصومی هرگز زمانی را برای ظهور خود تعیین نکرده و اگر هم خبری نقل شده، قابل اعتماد نیست.[۲۷]
- تعیین وقت باعث سرخوردگی مؤمنان، تضعیف باورهای مهدوی، سوءاستفاده فرصتطلبان و[۲۸] تعویق در زمان ظهور میشود.[۲۹]
منافات با بداء
در دیدگاههای کلامی شیعه، تعیین زمان دقیق برای ظهور با مفهوم بَداء منافات دارد.[۳۰] بداء در لغت به معنای آشکار شدن امری پس از پنهان بودن[۳۱] و در اصطلاح کلامی به معنای تغییر در تقدیرات غیرحتمی بر اساس شرایط و افعال اختیاری انسان است. بنابر این باور، زمان قطعی و حقیقی ظهور تنها در لوح محفوظ ثبت شده و منحصراً در علم خداوند است و حتی امامان نیز از آن آگاهی ندارند. در مقابل، آنچه در لوح محو و اثبات، ثبت شده و ممکن است در آگاهی معصومان قرار گیرد، مشمول بداء و تغییرپذیر است. بر همین اساس، پیشوایان شیعه همواره از تعیین وقت برای ظهور پرهیز کردهاند؛ زیرا هر زمان پیشبینیشدهای ممکن است دستخوش بداء گردیده و با زمان اصلی و قطعی مغایرت داشته باشد.[۳۲]
پیامدها و چالشها
در باورهای مهدویت، پنهان بودن زمان ظهور کارکردهایی چون حفظ امید، آزمون عمومی و غافلگیری مخالفان دارد.[۳۳] در مقابل، تعیین زمان، آسیبهای متعددی به همراه دارد که شامل رواج یأس، توهمگرایی، مسئولیتگریزی،[۳۴] بدبینی به دین و ایجاد بستر مناسب برای مدعیان دروغین و فرقههای انحرافی میشود.[۳۵] یکی از آسیبهای رایج توقیت، تطبیق نشانهها و شخصیتهای آخرالزمانی با افراد معاصر است؛ رویکردی که در تاریخ معاصر ایران به شکلگیری جریانهایی چون بابیت و بهائیت انجامید. در سالهای اخیر نیز انتشار مستندهایی با رویکرد مشابه، مانند مستند «ظهور بسیار نزدیک است» با انتقاد صریح مراجع تقلید و مراکز تخصصی حوزوی مواجه شد.[۳۶] پیامدهای تعیین زمان ظهور موعود، محدود به اسلام نبوده و در یهودیت، مانند فرقه شبائیه یا دونمه[۳۷] آناباپتیست، ایروینگیان، فرقههای هزارهگرا مثل انجمن شاهدان یهوه (سازمان یهودی-مسیحی)[۳۸] و ادونتیستهای روز هفتم نیز موجب انشعاب و شکلگیری گروههای جدید شده است.[۳۹]
بر پایه متون حدیثی و دیدگاه اندیشمندان اسلامی، تکذیب علنی مدعیان تعیین وقت و مقابله فکری با آنان، وظیفهای دینی برای معتقدان تلقی میشود.[۴۰] در این راستا، ارتقای بصیرت و آگاهی جامعه برای جلوگیری از کجاندیشی، روشنگری عالمان دینی، به حاشیه راندن تفکرات سطحی و ظاهرگرا که فاقد انعطاف در اجتهاد هستند و حفظ روحیه انتظارِ نزدیک همراه با تسلیم در برابر اراده خداوند، از مهمترین راهکارهای پیشگیری از پیامدهای توقیت بهشمار میروند.[۴۱]
پانویس
- ↑ سلیمیان، «تحلیل مفهومی توقیت ظهور حضرت مهدی عجلالله تعالی فرجه الشریف و کارکرد آن در تعیین مصداق»، ۱۴۰۴ش، ص۱۷۴-۱۷۳.
- ↑ منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۱۳۹۶ش، ص۲۷۲؛ شاکری زواردهی و فقیه خراسانی، «بررسی و اثبات یکی بودن مهدی و ماشیح با تطبیق پیشگوییهای عصر ظهور در عهد عتیق و منابع اسلامی»، ۱۳۹۶ش، ص۲۳۲.
- ↑ شاکری زواردهی و فقیه خراسانی، «بررسی و اثبات یکی بودن مهدی و ماشیح با تطبیق پیشگوییهای عصر ظهور در عهد عتیق و منابع اسلامی»، ۱۳۹۶ش، ص۲۳۲.
- ↑ جمعی از نویسندگان، گونهشناسی اندیشه منجی موعود در ادیان، ۱۳۸۹ش، ص۳۶–۴۴.
- ↑ اقلیدینژاد، «آخرین نبرد در آخرالزمان»، ۱۳۸۱ش، ص۷۴.
- ↑ قرائی و کریمپور، «موعود آخرالزّمان در دین هندو»، ۱۳۹۷ش، ص۳۰-۲۸.
- ↑ منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۱۳۹۶ش، ص۲۷۲.
- ↑ سلیمیان، «تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی علیه السّلام در منابع اسلامی»، ۱۳۹۶ش، ج۲، ص۱۵۱-۱۵۰؛کاظمی و موسوی، «وضعیت شیعیان قبل از ظهور امام مهدی(عج)»، ۱۳۹۹ش، ص۶۶.
- ↑ سلیمیان، «تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی(ع) در منابع اسلامی»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰.
- ↑ صفانور، «بررسی مسئله وقت گذاری (توقیت) ظهور (یا بازگشت) موعود در ادیان ابراهیمی»، ۱۳۹۸ش، بدون صفحه.
- ↑ صفانور، «بررسی مسئله وقت گذاری (توقیت) ظهور (یا بازگشت) موعود در ادیان ابراهیمی»، ۱۳۹۸ش، ص۷۸–۷۳.
- ↑ صفانور، «بررسی مسئله وقت گذاری (توقیت) ظهور (یا بازگشت) موعود در ادیان ابراهیمی»، ۱۳۹۸ش، ص۸۴–۷۹.
- ↑ صفانور، «بررسی مسئله وقت گذاری (توقیت) ظهور (یا بازگشت) موعود در ادیان ابراهیمی»، ۱۳۹۸ش، ص۹۵–۸۴.
- ↑ سبحانینیا، «تحلیل حدیثشناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۳-۱۰۱.
- ↑ صفری، «احکام فقهی مهدویت»، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۰.
- ↑ ولیزاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۷۰.
- ↑ صفری، «احکام فقهی مهدویت»، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۱–۱۶۰.
- ↑ صفری، «احکام فقهی مهدویت»، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۱–۱۶۰.
- ↑ گودرزی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، ۱۳۹۸ش، ص۴۹-۴۸.
- ↑ گودرزی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، ۱۳۹۸ش، ص۴۹-۴۸.
- ↑ سبحانینیا، «تحلیل حدیثشناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۱۰-۱۰۶.
- ↑ رنجبری حیدرباغی، «گزارشی از توقیتها در گستره تاریخ»، ۱۳۹۲ش، ص۴۳-۴۲.
- ↑ رنجبری حیدرباغی، «گزارشی از توقیتها در گستره تاریخ»، ۱۳۹۲ش، ص۴۴-۴۳.
- ↑ صفری، «احکام فقهی مهدویت»، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۲–۱۶۱.
- ↑ رنجبری حیدرباغی، «گزارشی از توقیتها در گستره تاریخ»، ۱۳۹۲ش، ص۲۵-۲۴.
- ↑ هاشمی، «بررسی امکان تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۸ش، ص۵۳؛ ولیزاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۸۶-۸۵.
- ↑ صفری، «احکام فقهی مهدویت»، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۶–۱۶۲؛ ولیزاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۸۶-۸۵.
- ↑ ولیزاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۷۸-۷۵.
- ↑ ولیزاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۸۶-۸۵.
- ↑ ولیزاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۸۶-۸۵.
- ↑ شعبانی، «بررسی آثار و لوازم اعتقاد به آموزه بداء»، ۱۳۸۹ش، ص۲.
- ↑ گودرزی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، ۱۳۹۸ش، ص۶۲-۶۱.
- ↑ سبحانینیا، «تحلیل حدیثشناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۲۱-۱۲۰.
- ↑ سبحانینیا، «تحلیل حدیثشناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۵.
- ↑ گودرزی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، ۱۳۹۸ش، ص۶۴.
- ↑ سبحانینیا، «تحلیل حدیثشناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۵.
- ↑ فلاح یخدانی و لطفی، «واکاوی توقیت و آسیبهای آن در ادیان ابراهیمی»، ۱۳۹۴ش، ص۷۸.
- ↑ فلاح یخدانی و لطفی، «واکاوی توقیت و آسیبهای آن در ادیان ابراهیمی»، ۱۳۹۴ش، ص۸۳-۸۱.
- ↑ طباطباییستوده، «آسیبشناسی توقیت با تأکید بر کلیسای ادونتیسم»، ۱۳۹۷ش، ص۲۷.
- ↑ ولیزاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۸۶-۸۵.
- ↑ گودرزی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، ۱۳۹۸ش، ص۵۴ و ۶۵.
منابع
- اقلیدینژاد، علی، «آخرین نبرد در آخرالزمان»، معرفت، سال۱۱، شماره۵۹، ۱۳۸۱ش.
- جمعی از نویسندگان، گونهشناسی اندیشه منجی موعود در ادیان، قم، دانشگاه ادیان و مذاهب، ۱۳۸۹ش.
- رنجبری حیدرباغی، احمد، «گزارشی از توقیتها در گستره تاریخ»، پژوهشهای مهدوی، سال۲، شماره۵، ۱۳۹۲ش.
- سبحانینیا، محمد، «تحلیل حدیثشناسانهٔ تعیین وقت ظهور»، حدیثپژوهی، سال۸، شماره۲، شماره پیاپی ۱۶، ۱۳۹۵ش.
- سلیمیان، خدامراد، «تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی (ع) در منابع اسلامی»، مشرق موعود، سال۱۰، شماره۳۸، ۱۳۹۵ش.
- سلیمیان، خدامراد، «تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی علیه السّلام در منابع اسلامی»، همایش بینالمللی دکترین مهدویت پیشگوییهای آخرالزمان از دیدگاه ادیان ابراهیمی (مجموعه مقالات دوازدهمین همایش بینالمللی دکترین مهدویت)، ۱۳۹۶ش.
- سلیمیان، خدامراد، «تحلیل مفهومی توقیت ظهور حضرت مهدی عجلالله تعالی فرجه الشریف و کارکرد آن در تعیین مصداق»، مجله جامعه مهدوی، شماره پیاپی 11، بهار و تابستان ۱۴۰۴ش.
- شاکری زواردهی، روحالله؛ فقیه خراسانی، فاطمهزهرا، «بررسی و اثبات یکی بودن مهدی و ماشیح با تطبیق پیشگوییهای عصر ظهور در عهد عتیق و منابع اسلامی»، مشرق موعود، سال۱۲، شماره۴۲، ۱۳۹۶ش.
- شعبانی، مجید، «بررسی آثار و لوازم اعتقاد به آموزه بداء»، پایاننامه کارشناسیارشد، دانشگاه اصفهان، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، ۱۳۸۹ش.
- صفانور، ساعده، «بررسی مسئله وقت گذاری (توقیت) ظهور (یا بازگشت) موعود در ادیان ابراهیمی»، پایاننامه کارشناسیارشد، دانشگاه ادیان و مذاهب، دانشکده ادیان، ۱۳۹۸ش.
- صفری، عبدالخالق، «احکام فقهی مهدویت»، پایاننامه کارشناسیارشد، جامعه المصطفی العالمیه، مجتمع آموزش عالی فقه - مدرسه عالی فقه و اصول، ۱۴۰۳ش.
- طباطباییستوده، سیداحمد، «آسیبشناسی توقیت با تأکید بر کلیسای ادونتیسم»، پژوهشهای مهدوی، سال۷، شماره۲۷، ۱۳۹۷ش.
- فلاح یخدانی، جمال؛ لطفی، محمدمهدی، «واکاوی توقیت و آسیبهای آن در ادیان ابراهیمی»، انتظار موعود، سال۱۵، شماره۴۸، ۱۳۹۴ش.
- قرائی، فیاض؛ کریمپور، سعید، «موعود آخرالزّمان در دین هندو»، تحقیقات کلامی، سال۶، شماره۲۱، ۱۳۹۷ش.
- کاظمی، شاهده پروین؛ موسوی، سیدفاطمه، «وضعیت شیعیان قبل از ظهور امام مهدی (عج)»، موعودپژوهی، سال۲، شماره۴، ۱۳۹۹ش.
- گودرزی، مجتبی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، مشرق موعود، سال۱۳، شماره۴۹، ۱۳۹۸ش.
- منتظرالقائم، اصغر، تاریخ امامت، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۹۶ش.
- ولیزاده، محمدجواد، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، انتظار موعود، سال۱۲، شماره۳۸، ۱۳۹۱ش.
- هاشمی، عبدالله، «بررسی امکان تعیین وقت ظهور»، مشرق موعود، سال ۱۳، شماره۵۰، ۱۳۹۸ش.