عاقبت‌به‌خیری

عاقبت‌به‌خیری؛ اصطلاحی که به رسیدن به پایان نیک و رستگاری در دنیا و آخرت با حفظ ایمان و عمل صالح اشاره دارد.

اصطلاح «عاقبت‌به‌خیری» از عمیق‌ترین و رایج‌ترین دعاها و تکه‌کلام‌ها در فرهنگ ایرانی و ادبیات عامه است. این عبارت فراتر از یک تعارف ساده، ریشه در باورهای مذهبی، فرهنگی و روانشناختی ایرانیان دارد و نه‌تنها موفقیت دنیوی، بلکه پیروزی معنوی و اخروی را نیز در بر می‌گیرد؛ آرزویی نهایی برای مسلمانان فارسی‌زبان که زندگی با ایمان، توبه و رضایت الهی به پایان رسد. همچنین عاقبت‌به‌خیری یا حسن عاقبت، از مهم‌ترین آموزه‌های دینی به‌شمار می‌رود که در آیات قرآن، روایات معصومین و دعاهای آنان بر آن تأکید فراوان شده است.

مفهوم‌شناسی

از نظر لغوی عاقبت به معنی پایان و سرانجام و خیر در مقابل شر به معنی نیکی و رستگاری است و عاقبت‌به‌خیری یعنی آرزو و دعا کردن برای این‌که پایان کار، زندگی یا یک مسیر مشخص، به نیکی، سعادت و آرامش ختم شود.

• در فرهنگ عامه: این باور وجود دارد که شروع خوب مهم است، اما پایان خوب از آن هم مهم‌تر است. این‌که انسان در طول مسیر زندگی دچار لغزش نشود و در نهایت با سربلندی دنیوی و اخروی زندگی را ترک کند.
• در نگاه دینی: «عاقبت‌به‌خیری» به‌معنای ختم زندگی با ایمان و شرافت انسانی است و نقطهٔ مقابل «بدعاقبتی» یا «سوء عاقبت» محسوب می‌شود.

ریشه دینی عاقبت‌به‌خیری

عاقبت‌به‌خیری که در زبان دین به حُسن عاقبت مشهور است به‌معنی پایان‌یافتن زندگی با ایمان، طاعت و رضایت الهی اطلاق می‌شود؛ به‌گونه‌ای که فرد در لحظۀ مرگ، بر اسلام و ایمان، ثابت قدم باشد و با نشانه‌های نیک مانند گفتن شهادتین، توبۀ نصوح و رضایت از قضای خدا از دنیا برود. همچنین در ادبیات دینی این اصطلاح در مقابل سوء عاقبت یا سوء خاتمه قرار دارد که به پایان بد و دوری از ایمان اشاره می‌کند.

کاربرد

اصطلاح «عاقبت‌به‌خیری» در موقعیت‌های مختلفی استفاده می‌شود که هر کدام بار معنایی خاصی دارند:

• به‌عنوان تشکر و قدردانی: که بسیار رایج هم است. وقتی کسی به‌ویژه جوان‌ترها کاری برای بزرگ‌تری انجام می‌دهند، بزرگترها معمولاً به‌جای تشکر کردن یا گفتن ممنون، می‌گویند: «پیر شی الهی، عاقبت‌به‌خیر بشی.» یا عبارت «دستت درد نکنه، عاقبتت‌به‌خیر.» در اینجا گوینده احساس می‌کند کاری که برایش انجام شده ارزشمند است و می‌خواهد با دعایی که تضمین‌کنندهٔ آینده فرد است، آن را جبران کند.
• ابراز نگرانی برای آیندهٔ کسی: وقتی شخصی مثل فرزند یا جوانی، در مسیری قدم گذاشته که پرخطر یا اشتباه به‌نظر می‌رسد، اطرافیان با نگرانی می‌گویند: «خدا عاقبت این بچه رو بخیر کنه.» در اینجا عاقبت‌به‌خیری به‌معنای نجات یافتن از سرنوشت شوم یا بازگشت به راه درست است.
• دعای والدین برای فرزندان: یکی از دعاهای همیشگی پدر و مادرها سر سجاده یا در لحظات احساسی: «عاقبت‌به‌خیر بشی مادر/پدر.» و این بالاترین سطح دعای خیر در فرهنگ خانواده‌ ایرانی است.
• آرزوی رستگاری: در مکالمات روزمره، وقتی کسی به دیگری می‌گوید «عاقبت‌به‌خیر بشی»، در واقع برای شخص مقابل خود آرزو می‌کند که مسیر زندگی‌اش طوری باشد که وقتی به گذشته نگاه می‌کند پشیمان نبوده و پایان زندگی‌اش همراه با آرامش، آبرو و رستگاری و رضایت الهی باشد.

عاقبت‌به‌خیری در ادبیات فارسی و فرهنگ عامه

در ادبیات فارسی، عبارات مشابه «عاقبت‌به‌خیر» با الفاظی مانند «نیک‌فرجام» یا «خوش‌عاقبت» به‌کار رفته‌اند که بر پایان نیک، نجات نهایی یا رستگاری تأکید دارند و اغلب در اشعار عرفانی، اخلاقی و مذهبی مورد استفاده قرار گرفته‌اند. شعر معروف:

خدایا چنان کن سرانجام کار تو خشنود باشی و ما رستگار

از ابیات مشهوری است که در قالب یک نیایش، در مکالمات و ادبیات عامیانه به فراوانی استفاده می‌شود تا آرزوی پایان خوش و موفقیت نهایی را بیان کند. این بیت از دیدگاه عوام به‌نوعی به فلسفهٔ «عاقبت‌به‌خیری» اشاره دارد؛ یعنی تمام تلاش‌های انسان در طول زندگی باید به‌گونه‌ای باشد که در پایان، خداوند از او خشنود باشد و او به سعادت ابدی نائل شود. در فرهنگ ایرانی-اسلامی، این نیایش نمادی از امید و توسل به خدا برای داشتن زندگی‌ای است که پایان نیک و رضایت الهی در آن جاری باشد و انسان در برابر مشکلات و چالش‌های زندگی، با اطمینان خاطر قدم بردارد.

پانویس

دیدگاه‌های ارزیابان

منابع

• قرآن کریم.
• انوری، حسن، فرهنگ بزرگ سخن، تهران، سخن، ۱۳۸۱ش.
• «اهمیت و جایگاه عاقبت‌به‌خیری در آیات و روایات و ادعیه»، وب‌سایت بلاغ، تاریخ درج مطلب: ۱۲ فروردین ۱۴۰۱ش.
• «برای عاقبت‌به‌خیری والدین و فرزندان‌مان چه دعایی بخوانیم؟»، خبرگزاری برنا، تاریخ درج مطلب: ۲۵ آبان ۱۴۰۰ش.
• «حُر انقلاب ره صد ساله را یک شبه پیمود»، وب‌سایت فاش‌نیوز، تاریخ بازدید: ۲۴ آذر ۱۴۰۴ش.
• حسینی، سیدحسین، عاقبت‌به‌خیری، قم، مرکز پژوهش‌های اسلامی صدا و سیما، ۱۳۸۴ش.
• «در جواب عاقبت‌به‌خیر بشی چه بگوییم؟»، وب‌سایت مجله اینترنتی ماگرتا، تاریخ بازدید: ۱۲ آذر ۱۴۰۴ش.
• دانیاری، محسن، «اهمیت و جایگاه عاقبت‌به‌خیری در آیات و روایات و ادعیه»، فصلنامه علمی تخصصی ویژه مبلغان: ره‌توشه، شماره ۱۳۷، ۱۴۰۱ش.
• دعای یازدهم صحیفه سجادیه.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۹ آذر ۱۴۰۴ش.
• شیخ طوسی، محمد بن حسن، الامالی، قم، دارالثقافه، ۱۴۱۴ق.
• طاهری، محمد، «عاقبت‌به‌خیری و چهار عامل بدست آوردن آن»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۲۳ دی ۱۳۹۸ش.
• «عاقبت‌به‌خیری به معنای حقیقی یعنی چه؟»، باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۲۰ مرداد ۱۴۰۰ش.
• عالی، مسعود، «شاه‌کلید عاقبت بخیری چیست؟»، خبرگزاری بین‌المللی قرآن: ایکنا، تاریخ درج مطلب: ۲۵ فروردین ۱۴۰۲ش.
• «عواملی که انسان را عاقبت‌به‌خیر می‌کند»، وب‌سایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۱۶ اسفند ۱۳۹۰ش.
• فلاحی، رامین، «نقش والدین در عاقبت‌به‌خیری فرزند»، مجله علوم انسانی و اسلامی در هزاره سوم، دوره ۷، شماره ۴، ۱۴۰۲ش.
• قرائتی، محسن، «خوش عاقبتی و بد عاقبتی»، وب‌سایت مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن، تاریخ درج مطلب: ۵ بهمن ۱۳۸۵ش.
• قرائتی، محسن، «عاقبت‌به‌خیری»، وب‌سایت مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، تاریخ درج مطلب: ۲۲ مرداد ۱۳۹۶ش.
• کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
• «مجموعه اشعار ضرب‌المثل»، وب‌سایت روزانه، تاریخ بازدید: ۲۲ آذر ۱۴۰۴ش.
• «معنا و سند دعای اللهم افتح لنا بالخیر و اجعل عواقب امورنا الی الخیر برحمتک یا ارحم الراحمین»، پایگاه علوم اسلامی ثقلین، تاریخ بازدید: ۲۲ آذر ۱۴۰۴ش.
• «معنی شعر نیایش فارسی ششم»، وب‌سایت ماگرتا، تاریخ بازدید: ۲۲ آذر ۱۴۰۴ش.
• مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۷۴ش.
• منتظمی، قربان، «پایان‌های ناخوشایند: تأملی در سرنوشت بدعاقبتان و عوامل آن»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۲۸ بهمن ۱۴۰۳ش.
• منتظمی، قربان، «نصوح کیست؟ و توبه نصوح چیست؟»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: 24 اسفند 1402ش.
• «نقش والدین در تربیت فرزندان»، وب‌سایت بلاغ، تاریخ درج مطلب: ۹ بهمن ۱۳۹۹ش.