اعتیاد دختران

اعتیاد دختران؛ وابستگی روانی یا جسمی دختران به ماده مخدر.

اعتیاد دختران یک مسئله پیچیده در حوزه سلامت عمومی است که با الگوها، انگیزه‌ها و پیامدهای متفاوتی نسبت به مردان بروز می‌یابد. انگیزه‌های شایع شامل کاهش وزن، افزایش اعتماد به نفس، یا خوددرمانی برای مشکلات روانی مانند افسردگی و ترومای ناشی از خشونت است. عوامل مؤثر در گرایش به مواد، ترکیبی از عوامل فردی مانند اختلالات روانی همزمان، عوامل خانوادگی نظیر سابقه اعتیاد یا خشونت خانگی و عوامل اجتماعی-فرهنگی مانند فقر، تبعیض و فشار همسالان است. پیامدهای آن نیز گسترده بوده و شامل آسیب‌های شدید جسمانی، روانی، طرد اجتماعی و افزایش آسیب‌پذیری در برابر خشونت می‌شود. رویکرد مؤثر در مواجهه با این پدیده، نیازمند استراتژی‌های پیشگیری توانمندمحور، ارائه خدمات درمانی تخصصی و حمایت‌گر متناسب با نیازهای خاص دختران، و برنامه‌های پایدار بازتوانی و حمایت اجتماعی برای جلوگیری از عود است.

مفهوم‌شناسی اعتیاد دختران

اعتیاد یک بیماری مزمن مغزی است که با وسوسه شدید، از دست دادن کنترل مصرف و تداوم مصرف علیرغم پیامدهای مضر مشخص می‌شود. این اختلال منجر به وابستگی روانی و جسمانی می‌گردد، به‌طوری که قطع مصرف، علائم ترک را ایجاد می‌کند. دختران معتاد به دخترانی اشاره دارد که به‌طور مداوم یک یا چند ماده مخدر را مصرف می‌کنند و در صورت قطع، با مشکلات جدی رفتاری و جسمانی روبرو می‌شوند.

روند جهانی اعتیاد دختران

بر اساس گزارش‌های سازمان جهانی بهداشت، مصرف دخانیات در زنان و دختران جوان روندی افزایشی داشته است. میانگین سن شروع اعتیاد در جهان حدود ۱۹ سال و نرخ شیوع آن در دختران حدود ۷٪ برآورد شده است.

وضعیت در ایران

نرخ شیوع اعتیاد در دانش‌آموزان دختر مقطع متوسطه دوم و هنرستان‌ها در سال تحصیلی ۹۴–۱۳۹۳ش، ۲٫۱درصد بوده است. بر پایه آخرین شیوع‌شناسی رسمی در سال ۱۳۹۵ش، از مجموع حدود ۲٫۸ میلیون نفر مصرف‌کننده مستمر مواد مخدر در کشور در بازه سنی ۱۵ تا ۶۴ سال، ۱۵۶ هزار نفر یعنی معادل ۵٫۶درصد را زنان تشکیل می‌دادند. همچنین میانگین سن شروع اعتیاد در دختران ایرانی ۲۶ سال گزارش شده است.

الگوهای مصرف

الگوی گرایش و مصرف مواد در دختران اغلب با مردان متفاوت است:

• شروع مستقیم با مواد پرخطر: برخلاف الگوی پلکانی رایج در مردان (شروع از سیگار)، گاهی مصرف در دختران مستقیماً با مواد پرخطرتری مانند متامفتامین (شیشه) یا مشروبات الکلی آغاز می‌شود.
• انگیزه‌های متفاوت: انگیزه‌های رایج شامل کاهش وزن، افزایش اعتماد به نفس، مقابله با اضطراب اجتماعی یا خوددرمانی برای دردهای عاطفی، افسردگی و تروما (ناشی از تجاوز یا خشونت خانگی) است.
• مواد پر مصرف: مواد محرک (برای لاغری و انرژی)، مواد سستی‌زا (برای فرار از مشکلات) و همچنین سوءمصرف داروهای آرام‌بخش و مسکن، به دلیل دسترسی آسان‌تر و پنهان‌کاری، در میان دختران شیوع بیشتری دارد.

عوامل زمینه‌ساز

اعتیاد دختران محصول تعامل چندین عامل است:

عوامل فردی

• باورهای شناختی ناکارآمد مانند ناتوانی در تحمل پریشانی
• نگرش مثبت به مواد
• اختلالات روان‌پزشکی همزمان مثل افسردگی، اضطراب، اختلال استرس پس از سانحه (PTSD)
• عزت‌نفس پایین و ضعف در مهارت‌های حل مسئله

عوامل خانوادگی

• سابقه اعتیاد در خانواده: قوی‌ترین عامل خطرپذیر.
• سبک‌های فرزندپروری ناکارآمد (بی‌تفاوتی، سخت‌گیری افراطی)
• کمبود حمایت عاطفی و طلاق والدین.
• خشونت خانگی: تجربه کودک‌آزاری جسمی، جنسی یا عاطفی.

عوامل اجتماعی-فرهنگی

• بیکاری، فقر و بی‌عدالتی
• تبعیض جنسیتی
• دسترسی آسان به مواد
• فشار همسالان برای پذیرفته شدن در گروهref>صفری، «اعتیاد و زنان: تفاوت‌های جنسیتی در زمینه سوء مصرف مواد و درمان آن»، ۱۳۸۲ش، ص۱۲۶.</ref>
• عادی‌سازی مصرف مواد در برخی فضاها مثل مهمانی
• کودک‌همسری و ازدواج‌های اجباری
• تأثیر رسانه‌ها و ترویج سبک زندگی مصرف‌گرا یا عادی‌سازی مصرف در مهمانی‌ها

پیامدها و عوارض

پیامدهای اعتیاد در دختران به‌دلیل تفاوت‌های فیزیولوژیک و نقش‌های اجتماعی، ابعاد پیچیده‌تری نسبت به مردان دارد.

پیامدهای فردی

• تهدید سلامت جسمی: افزایش خطر سکته مغزی، بیماری‌های قلبی، سرطان‌ها، بیماری‌های آمیزشی (ایدز، هپاتیت) و مشکلات باروری (سقط، ناباروری، یائسگی زودرس).
• تهدید سلامت روان: تشدید اختلالات روانی، افزایش خطر خودکشی و مرگ‌ومیر.

پیامدهای خانوادگی و اجتماعی

در سطح خانوادگی، اعتیاد به‌عنوان مانعی در مسیر ازدواج و عامل طرد شدن دختران از سوی خانواده عمل می‌کند. در سطح اجتماعی، داغ ننگ ناشی از اعتیاد در زنان عمیق‌تر بوده و مسیر بازگشت به زندگی عادی را دشوار می‌سازد. این مسئله ارتباط مستقیمی با افزایش آسیب‌هایی نظیر تن‌فروشی، تجربه تجاوز و بارداری‌های ناخواسته دارد.

پیشگیری و درمان

برنامه‌های پیشگیری از اعتیاد دختران معمولاً در سطوح مختلفی طراحی می‌شوند:

• سطح عمومی: توانمندسازی دختران، تقویت مهارت‌های زندگی، ایجاد فضاهای امن ورزشی و فرهنگی، مقابله با کلیشه‌های جنسیتی.
• سطح انتخابی (برای گروه‌های در معرض خطر): غربالگری و شناسایی زودهنگام در مدارس، ارائه مشاوره و آموزش مهارت‌هایی مانند «نه گفتن» و مدیریت هیجان به دخترانی که در معرض خشونت یا ترک تحصیل هستند.
• سطح قضایی: رویکردهای سلامت‌محور به جای مجازات‌محور برای مصرف‌کنندگان.

درمان و بازتوانی

درمان موفق برای دختران نیازمند توجه به نیازهای خاص آنان است:

• محیط امن و حمایت‌گر: مراکز درمانی باید از رویکردهای تنبیهی پرهیز کرده و فضایی امن و مبتنی بر اعتماد ایجاد کنند.
• تیم تخصصی چندرشته‌ای: حضور روان‌شناس، روان‌پزشک و مددکار اجتماعی آموزش‌دیده در حوزه اعتیاد زنان ضروری است.
• درمان اختلالات همزمان: درمان همزمان اختلالات روانی (مانند افسردگی یا PTSD) همراه با اعتیاد.
• برنامه‌های توانمندسازی: ارائه حرفه‌آموزی، آموزش‌های تحصیلی و هنردرمانی برای بازسازی هویت و عزت‌نفس.
• حمایت‌های پس از ترخیص: ایجاد شبکه‌های حمایتی اجتماعی سالم و پیگیری مستمر برای جلوگیری از عود که بازگشت به محیط قبلی از علل اصلی آن است.

منابع

• آبادینسکی، هووارد، جامعه‌شناسی مواد مخدر، ترجمه محمدعلی زکرایی، تهران، آیینه کتاب، ۱۳۸۲ش.
• آقابخشی، حبیب، اعتیاد و آسیب‌شناسی خانواده رویکرد مددکاری اجتماعی به مسایل و آسیب‌های جامعه‌ای، تهران، دانشگاه علوم بهزیستی و توان بخشی، ۱۳۸۸ش.
• اسدی فرد، محمد، «الگوی مدیریت پیشگیری اجتماعی از اعتیاد بانوان به مواد مخدر»، اعتیاد پژوهی، دوره۱۸، شماره۷۲، ۱۴۰۳ش.
• پوررضوی، یلدا، «عوامل جرم‌شناسی مؤثر بر اعتیاد زنان و راهکارهای مقابله با آن»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشکده الهیات و معارف اسلامی هدی، جامعه الزهرا (س)، ۱۴۰۲ش.
• تکلوی، سمیه؛ رمضانی، مهسا، «مقایسه شکست عاطفی و صفات سه‌گانه تاریک شخصیت در زنان با و بدون آمادگی به اعتیاد»، اعتیاد پژوهی، سال۱۳، شماره۵۳، ۱۳۹۸ش.
• دانش، تاج زمان، مجرم کیست، تهران، امیرکبیر، ۱۳۸۲ش.
• ذوالفقاری، مریم‌السادات، «زنان و تفاوت‌های جنسیتی و فرهنگی در اعتیاد به مواد مخدر و درمان آن»، کنفرانس بین‌المللی فرهنگ آسیب‌شناسی روانی و تربیت، دوره برگزاری۱، ۱۳۹۶ش.
• رضایی، علی و صمدی‌اندزقی، علی، «بررسی علل گرایش زنان به مواد روان‌گردان در شهرستان مشگین‌شهر در فاصله زمانی بین ۱۳۹۹–۱۳۹۴ش»، تحقیقات حقوق قضایی، سال۱، شماره۲، ۱۳۹۹ش.
• سلیمانی، اسماعیل و همکاران، «بررسی عوامل گرایش زنان به اعتیاد استان آذربایجان غربی و ارائه راهکار»، اعتیادپژوهی، دوره۱۵، شماره۶۲، ۱۴۰۰ش.
• شهیدی، محمدحسن، مواد مخدر، امنیت اجتماعی و راه سوم، تهران، اطلاعات، ۱۳۷۵ش.
• صفری، فاطمه، «اعتیاد و زنان: تفاوت‌های جنسیتی در زمینه سوء مصرف مواد و درمان آن»، اعتیادپژوهی، سال۱، شماره۲، ۱۳۸۲ش.
• عبدالرسولی، رضا، «پیشگیری از اعتیاد از منظر رویکرد اجتماعی و نقش سرمایه اجتماعی»، سلامت اجتماعی و اعتیاد، دوره۵، شماره۱۸، ۱۳۹۷ش.
• علیوردی‌نیا، اکبر؛ ریاحی، محمداسماعیل؛ موسوی‌چاشمی، سیدملیحه، «مطالعه جامعه‌شناختی بزهکاری: آزمون تجربی نظریه فشار عمومی اگنیو»، جامعه‌شناسی ایران، سال۸، شماره۲، ۱۳۸۶ش.
• فرجاد، محمدحسین، آسیب‌شناسی اجتماعی و جامعه‌شناسی انحرافات، تهران، دفتر تحقیقات و انتشارات بدر، ۱۳۷۸ش.
• قادری، صلاح الدین؛ نوری، رویا؛ کریمی، جلیل، «سبب‌شناسی اعتیاد زنان (مقایسه دیدگاه‌های مصرف‌کنندگان، متخصصان و مردم)»، بررسی مسائل اجتماعی ایران، سال۸، شماره۱، ۱۳۹۶ش.
• قاسمی‌روشن، ابراهیم، «از اعتیاد زنان تا نابسامانی خانواده»، مطالعات راهبردی زنان، سال۶، شماره۲۲، ۱۳۸۲ش.
• قاسمی‌روشن، ابراهیم، «توانمندی خانواده در پیشگیری انحرافات اجتماعی»، کتاب زنان، سال۵، شماره۱۷، ۱۳۸۸ش.
• قربانی، ابراهیم؛ اکبری، کریم؛ آقازاده، رحیم، «بررسی تأثیر والدین در گرایش به اعتیاد و فرار از خانه فرزندان (مطالعه موردی: شهرستان ارومیه)»، مطالعات مبارزه با مواد مخدر، سال۶، شماره۲۳–۲۲، ۱۳۹۳ش.
• قربانی، ابراهیم؛ مجرد، یوسف؛ اکبری، یوسف، «بررسی عوامل مرتبط با گرایش به اعتیاد دانشجویان دانشگاه جامع علمی کاربردی نیروی انتظامی واحد ارومیه»، نشریه علمی دانش انتظامی دفتر تحقیقات کاربردی استان آذربایجان غربی، سال۸، شماره۲۶، ۱۳۹۴ش.
• قربانی، ابراهیم؛ ابراهیمی، علی، «بررسی عوامل فردی و اجتماعی مؤثر در گرایش به سوء مصرف موادمخدر در بین زنان و ارائه راهکارهای پیشگیرانه (موردمطالعه: زنان شهرستان ارومیه)»، مطالعات پیشگیری از جرم، سال۱۱، شماره۴۱، ۱۳۹۵ش.
• قنبرپور، فریبا، «نقش گروه همسالان و فشار جمعی در محیط‌های جوان»، چکیده مقالات سمینار اعتیاد جوانان، تهران، دانشگاه علم و صنعت، ۱۳۷۹ش.
• کی‌نیا، مهدی، مبانی جرم‌شناسی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۸۸ش.
• گل محمدی خامنه، علی، «اعتیاد به مواد مخدر، جرم انگاری یا جرم زدایی؟»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، تهران، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز، ۱۳۷۸ش.
• محمدی، کوروش، مواد مخدر و اعتیاد به آن: انواع، سبب‌شناسی و پیشگیری، هنرهای زیبا، ۱۳۸۷ش.
• محمدی‌اصل، عباس، اعتیاد زنان، تهران، افکار، ۱۳۹۷ش.
• محمدی کرکانکی، سمیرا، «بررسی کارکردهای اجتماعی مثبت و منفی کمپ‌های ترک اعتیاد زنان در شهر تهران از منظر مددجویان»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه تهران، دانشکده علوم اجتماعی، ۱۳۹۲ش.
• مرادی حسین‌آبادی، محمد، «اعتیاد زنان؛ زمینه‌ها و پیامدها»، ره توشه، دوره ۱۴۴۰، شماره۱۵۷، ۱۳۹۷ش.
• مصطفوی، سیدجواد، بهشت خانواده، قم، دار الکفر، ۱۳۸۵ش.
• نادری، نادر؛ کرمیان، فرانک؛ خسروی، احسان، «تدوین الگویی در جهت ساماندهی زنان وابسته به مواد بی‌خانمان و خیابانی شهر کرمانشاه: یک رویکرد کیفی با نظریه داده بنیاد»، اعتیاد پژوهی، دوره۱۵، شماره۵۹، ۱۴۰۰ش.
• نیازی، محسن؛ نوروزی، میلاد، «تحلیل تجارب زیسته زنان مصرف‌کننده مواد به‌واسطه سالن‌های زیبایی و ورزشی: پژوهش کیفی»، جامعه‌شناسی سبک زندگی، سال۳، دوره۱۰، ۱۳۹۶ش.
• یحیی‌زاده پیرسرائی، حسن؛ کیانی، مرجان، «تجربه‌ها و پیامدهای اجتماعی مصرف مواد مخدر در زنان»، مددکاری اجتماعی، سال۵، شماره۱۵، ۱۳۹۷ش.
• «رشد ۱۳۳ درصدی اعتیاد میان دختران ۱۲ تا ۱۵ سال»، وب‌سایت شرق، تاریخ درج مطلب: ۳ آبان ۱۴۰۲ش.
• «شیوع اعتیاد زنان در ایران پایین‌تر از نرخ جهانی است/ کشف ۷۰۰ تن مواد مخدر در کشور»، وب‌سایت خبربان، تاریخ درج مطلب: ۹ آذر ۱۴۰۴ش.
• «۱۵سالگی سن آغاز مصرف مواد مخدر»، وب‌سایت صاحب‌نیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۶ بهمن ۱۳۹۶ش.
• «میانگین سن شروع مصرف مواد مخدر در زنان کشور ۲۶ سال است»، وب‌سایت ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۷ آذر ۱۳۹۶ش.