کارکردهای خانواده

کارکردهای خانواده؛ عملکرد خانواده در زمینه‌های مختلف.

آموزش و تربیت، جامعه‌پذیری و اوقات فراغت سه مورد از کارکردهای مهم تربیتی خانواده است. یکی از وظایف اساسی خانواده در مورد فرزندان، توجه به مسائل تربیتی آنهاست. خانواده با فراهم کردن محیط مساعد، امکانات و شرایط مناسب و نظارت بر تربیت و آموزش فرزندان نقش موثری در کارکرد تربیتی آنها ایفا می‌کند.جامعه پذیری امری است که از همان دوران کودکی به فرد آموزش داده می‌شود و همواره مورد استفاده قرار می‌گیرد. اوقات فراغت نیز اگر در راه صحیح خود قرار بگیرد تاثیر مثبتی در تربیت فرد دارد. بررسی این موضوع پاسخ به سوال‌های مهمی چون «چرا باید تشکیل خانواده داد؟» و «چرا از خانواده تقدیس شده است؟» را در بر خواهد داشت.

مفهوم‌شناسی

جامعه‌پذیری جنسیتی فرایندی است که در خلال آن، هنجارها، نقش‌ها، انتظارات و به‌طور کلی الگوهای رفتاری که در یک فرهنگ معین برای هریک از دو جنس معین شده، درونی می‌شوند. این فرایند بازنمود تفاوت‌های جنسیتی و موجب تقسیم کار جنسیتی در خانواده و جامعه است. والدین و کودکان در جامعه‌پذيري به کسب دانش‌ها، نگرش‌ها، مهارت‌ها، ارزش‌ها و انتظاراتي مي‌پردازند که به آن‌ها امکان يکپارچگي با روابط اجتماعي جديد را مي‌دهد. جامعه‌پذیری دارای ابعاد مختلف انگيزشي، آموزشي و پرورشي است.

نهاد خانواده و کارکردهای آن از دیرباز از سوی ادیان، مکاتب و فرهنگ‌های مختلف، مورد توجه قرار گرفته است. جامعه‌شناسان، چند کارکرد اساسی را برای خانواده شمرده‌اند که عبارتند از: تولیدمثل، تنظیم روابط جنسی، حمایت و مراقبت، عاطفه و همراهی و جامعه‌پذیری.

کارکردهای طبیعی

انسان، با توجه به برخورداری از میل جنسی نیرومند به‌طور طبیعی به سمت جنس مخالف کشیده می‌شود. ازدواج، بهترین و ایمن‌ترین راه مواجهه، تنظیم و مدیریت میل جنسی است تا علاوه بر نظم و قاعده‌بخشی به روابط جنسی، از هرج و مرج جنسی نیز جلوگیری شود. امروزه، تنظیم رفتار جنسی مشهورترین و عمومی‌ترین کارکرد ازدواج و تشکیل خانواده است. بر اساس باورهای جامعه‌شناسانه، بدون جذب متقابل جنسی و روابط جنسی مطلوب، زندگی زناشویی با سعادت و شیرینی همراه نخواهد بود. در دیدگاه اسلام، رفتارهای جنسی انسان، از قوانین رفتاری خاصی تبعیت می‌کنند تا هم به نیاز فطری او پاسخ گفته شود و هم‌چنین آن رفتار و روابط جنسی، زمینه‌ساز رشد معنوی فرد را فراهم کند و همسران، کامیابی کامل از یکدیگر داشته باشند. با ازدواج، چرخه تجدید و تداوم نسل بشر شروع می‌شود و در چنین شرایطی است که زوجینی که خانواده را شکل داده‌اند با زاد و ولد، در تجدید و تحقق نسل جدید نقش آفرینی می‌کنند. در اسلام، آیات و روایات بسیاری در این زمینه موجود است که در ابتدا غریزه جنسی را یک امر طبیعی و فطری می‌داند و آن را سبب‌ساز هماهنگی بین نظام هستی و نظام اخلاقی در محیط خانواده قرار داده است.

دين اسلام با سركوب نياز جنسی مخالف بوده و آن را مذمّت كرده است. از سوی ديگر، با رهابودن انسان از نظر جنسی و بی‌بند و باری نیز مخالفت كرده است. اسلام خواستار تعديل نياز جنسی و ارضای صحيح و مشروع آن است. بدين منظور، ازدواج را يگانه راه ارضای غريزه جنسی می‌داند، و البته به كسانی كه امكانات لازم را برای ازدواج ندارند توصيه می‌كند كه عفت پيشه نمايند تا زمانی كه خداوند گشايشی ايجاد نمايد: «وَلْيَسْتَعْفِفْ الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ نِكَاحًا حَتَّى يُغْنِيَهُمْ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ ...». بدین ترتیب، گزاف نیست اگر گفته شود: خانواده مهمترین عامل حفظ سلامت اخلاقی افراد و جوامع می‌باشد.

تداوم نسل

انسان بطور طبيعی و غريزی میل به بقاء دارد و بقای خود را در تداوم نسل می‌ببيند. ازدواج و تشكيل خانواده، به اين نياز انسان نیز پاسخ می‌دهد وآن را تامين می‌كند. در يك رابطه آزاد جنسی نيز زاد و ولد صورت خواهد گرفت، لكن نسل‌ها مشخص نخواهد بود. خانواده داشتن نسلی متمایز را برای اهلش تضمین می‌نماید. در آیه 72 سوره مبارکه نحل با تاکید بر این حقیقت چنین آمده است: «وَ اللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً وَ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْواجِكُمْ بَنينَ وَ حَفَدَةً...».

کارکردهای اقتصادی

تقسیم کار در خانواده عشایری

تقسیم کار در خانواده عشایری

کارکرد اقتصادی خانواده با دو هدف تأمین و مدیریت معیشت اعضای خانواده از یک‌سو و تأمین نیروی انسانی برای جامعهٔ مادر از سوی دیگر دو جنبه متفاوت اما هم‌راستا از کارکرد اقتصادی خانواده است. تأمین و مدیریت معیشت خانواده با اندک تفاوتی در فرهنگ‌ها بیشتر در دو مصداق تقسیم کار بین همسران و تأمین هزینه‌های فرزندان قابل شناسایی است. تربیت نیروی کار از جنبه‌های مهم ارتباط اقتصادی نهاد خانواده با جامعه است که در گذشته در قالب انتقال موروثی حرفه پدری به فرزندان جایگاه ویژه‌ای داشت که با رشد آموزش عمومی و توسعه صنعتی جوامع، اهمیت خود را از دست داده است و امروزه این مسئله بیشتر در قالب طرح‌های کلان دولت‌ها با ابزار نهادهای آموزشی اجرایی می‌شود.

خانواده، نظام حمایتی است که انسان تا آخر عمر به آن دسترسی خواهد داشت و همیشه و در هر شرایطی مانند بیماری، ناراحتی، بی‌پولی و دیگر مسائل می توان به حمایت خانواده چشم داشت. نقش خانواده در تأمین نیازهای اساسی انسان در زندگی بسیار مهم بوده تا آنجا که یک خانوادۀ متحد ، مراقبت و پشتیبانی لازم برای رشد جسمی، عاطفی و فکری هر یک از اعضا را فراهم می‌کند.

کارکردهای اجتماعی

جامعه‌پذیری فرایندی است که از طریق آن، افراد نگرش‌ها، ارزش‌ها، و کنش‌های مورد پذیرش جامعه خود را فرامی‌گیرند. خانواده یکی از عوامل مهم جامعه‌پذیر کردن افراد جامعه است. همه مکاتب و ادیان دربارهٔ جامعه‌پذیری، به خانواده‌ها توصیه‌هایی کرده‌اند. اسلام بر کارکرد جامعه‌پذیری و نقشی که در شکل‌دادن به هویت و شخصیت انسان‌ها دارد، بسیار تأکید کرده و با دقت خاصی دربارهٔ جزئی‌ترین مسائل جامعه پذیری و نیز آموزش و پرورش، دیدگاه‌هایی ارائه نموده است. زندگی خانوادگی، نوعی زندگی اجتماعی است که بر پایه تعاون و همبستگی و همکاری اعضای خانواده سامان می‌یابد. همان‌گونه که در زندگی اجتماعی، انسان‌ها بدون یاری همدیگر نمی‌توانند نیازهای زیستی و روانی خود را برآورده سازند، در زندگی خانوادگی نیز اعضا برای برآورده شدن نیازهایشان به یاری یکدیگر احتیاج دارند. وجود کودکان و خردسالانی که توانایی برآوردن نیازهای اولیه و مراقبت از خود را ندارند و نیز حضور سالمندان یا بیمارانی که از رفع نیاز خویش عاجزند، ضرورت کارکرد مراقبتی و حمایتی خانواده را روشن می‌کند.

بر اساس تحقیقات انجام شده، در کنار اعضای خانواده بودن حس امنیت را در فرد ایجاد می‌کند. این امنیت، با عشق و عاطفه در خانواده نسبت به فرزندان تامین می‌شود؛ انسان‌ها به‌طور طبیعی خواستار محبت هستند و مورد علاقه واقع‌شدن یک نیاز برای فرد است. تجربه عشق واقعی در خانواده باعث بهره‌مندی از شادی‌های حقیقی می‌شود که مانع از گرایش به سوی نیازهای کاذب می‌شود.

کارکردهای حمایتی-عاطفی

یکی دیگر از کارکردهای مهم نهاد خانواده، عاطفه و همراهی است. نیازهای عاطفی را می‌توان یکی از ضروری‌ترین نیازهایی دانست که از آغاز حیات تا پایان زندگی بشر، با انسان همراه است. نیاز به پیوندجویی و دوست داشتن و دوست داشته‌شدن از مهم‌ترین نیازهای فطری انسان به‌شمار می‌رود. این مسئله در پژوهش‌های اخیر روان‌شناختی مورد تأکید قرار گرفته است. خانواده بهترین و ایمن‌ترین بستر مهرورزی و محبت است. مدیریت روابط عاطفی و احساسی همسران، تأمین امنیت عاطفی فرزندان و روابط پایدار و سالم بین اقوام و خویشاوندان از مهم‌ترین جنبه‌های مهرورزی و محبت در خانواده است. تأمین و ارضاء عواطف زوجین، پیش‌نیاز ایجاد محیط سالم جهت رشد و پرورش فرزندان در همه جنبه‌ها به‌حساب می‌آید. حمایت عاطفی در اشکال گوناگون قلبی، ابزاری یا کلامی بین اعضای خانواده تبادل می‌شود، همچنین می‌تواند در قالب الگوها و عادت‌های رفتاری جریان داشته باشد. ایجاد انگیزه و امید به زندگی، جلوگیری از برخی انحرافات اخلاقی و رفتاری، افزایش حس اعتماد و رضایت درونی از مهم‌ترین نتایج کارکرد حمایت عاطفی خانواده به‌شمار می‌رود.

کودکان و سالمندان به‌لحاظ ویژگی‌های جسمی و روانی نیازمند توجه و مراقبت ویژه هستند که خانواده از گذشته‌های دور تاکنون این وظیفه را بر عهده داشته است. کودکان تا چندین سال پس از تولد و سالمندان به‌جهت مشکلات و ناتوانی‌های ناشی از بیماری به مراقبت زیادی نیاز دارند. علاوه بر مسئولیت اخلاقی و حقوقی خانواده در مراقبت از فرزندان و سالمندان، این مسئله در آموزه‌های ادیان مختلف مورد تأکید ویژه قرار گرفته است. در گذشته به‌جهت پررنگ بودن همین کارکرد و توجه بیشتر به برخی جنبه‌های مرتبط با احترام و رسیدگی به والدین، نسل گذشته در کنار نسل جدید در یک مکان زندگی می‌کردند و ساختار خانواه به‌شکل گسترده رواج داشت. آموزه‌های اسلامی نیز نگاه ویژه‌ای به کارکرد مراقبتی خانواده دارد. تکمیل دوره شیرخوارگی، تواضع و خاکساری در برابر پدر و مادر، سفارش ویژه به نیکی بی‌واسطه به والدین و حساسیت ویژه حتی در نوع سخن گفتن با والدین در سالمندی از مواردی است که در قرآن مورد اشاره قرار گرفته است.

در قرآن کریم، خانواده به اعتبار وجود همسر در آن، مایه سکون و آرامش معرفی گردیده است: «وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنفُسِكُمْ أَزْوَاجًا لِتَسْكُنُوا إِلَيْهَا...». واژه «أزواج» در این آیه کریمه، جمع «زوج» و به معنی «جفت» است و شامل زن و شوهر می‌شود. أزواج جمع «زوجات» نیست و ترجمه آن به زوجه نادرست است. تعبير «لِتسكنوا» در آيه فوق نیز مبيِّن علت خلقت همسر برای انسان است. در اين تعبير، حرف لام، تعليل را می‌رساند و «تسكنوا» علت آفرينش زن و مرد برای يكديگر است. بنابراين، آرامش انسان در كنار همسر است. در عرف محاوره‌ای نيز از منزل به «مَسكَن» تعبير می‌شود و اين كلمه به معنای محل آرامش و سكون است. روشن است که این خصوصیت نه از «خانه» بلکه از «خانواده» است. بنابراین، خانواده را بحق باید «فراموش‌خانه رنج‌های روزانه» نامید.

خانواده نياز انسان به دوست داشتن و محبوب واقع شدن را تامین و تضمین می‌نماید؛ زیرا خداوند میان زوجین مودت و محبت برقرار نموده است. تعبیر «وَجَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً» در آیه 21 سوره مبارکه روم، می‌فهماند که زن و شوهرها نيازی نيست پس از ازدواج برای ايجاد محبت تلاش كنند، زيرا خداوند آن را تأمین نموده است. آنان بايد اين نعمت را قدر بدانند و از آن مراقبت كنند و از هر چه كه ممكن است اين رابطه عاشقانه و عاطفی را تهديد نمايد اجتناب نمايند.

کارکردهای تربیتی-آموزشی

کارکرد تربیتی خانواده با عنوان جامعه‌پذیری یا فرهنگ پذیری از مهم‌ترین کارکردهای خانواده با رویکرد جامعه‌شناختی است. جامعه‌پذیری فرایندی است که افراد، نگرش‌ها، ارزش‌ها و کنش‌های متناسب با جامعه به‌عنوان عضوی از آن آموخته و نهادینه می‌شود. انتقال معارف و ارزش‌های دینی یکی از مهم‌ترین زیرمجموعه‌های جامعه‌پذیری است. علاوه بر این گاهی با اخلال در فرایند جامعه‌پذیری زمینه آسیب‌ها و نابهنجاری‌های اجتماعی فراهم می‌آید که متقابلاً کارکرد نظارتی و کنترلی خانواده به‌عنوان یک راهکار سازنده به ایفای نقش می‌پردازد. قدرت نظارتی و کنترلی خانواده به‌منظور پیشگیری و اصلاح آسیب‌های اجتماعی ارتباط مستقیمی با جایگاه و اهمیت خانواده دارد. آموزش و نهادینه‌سازی ارزش‌های فرهنگی، اجتماعی و مذهبی در قالب فرایند جامعه‌پذیری از مهم‌ترین کارکردهای خانواده به‌شمار می‌رود. فرزندان در خانواده به‌عنوان فردی از یک فرهنگ و مذهب خاص می‌آموزند چگونه عضوی فعال و اثرگذار در اجتماع باشند.

شخصیت سالم در فرزندان، با حفظ احترام در روابط خود با دیگران، ارزش قائل‌شدن برای شخصیت و نظر اطرافیان و استفاده از استعداد و توانایی خود برای تحقق خودباوری نمود پیدا می‌کند. ایجاد چنین شخصیت سالمی در بستر خانواده‌ای سالم امکان‌پذیر است. آموزش و انتقال ارزش‌های جنسیتی نیز از دیگر ابعاد جامعه‌پذیری خانواده محسوب می‌شود. نهاد خانواده از همان ابتدا با به‌کارگیری شیوه‌های متفاوت تربیت کودکان دختر و پسر، باعث شکل‌گیری شخصیت‌های متمایزی می‌شود که به تناسب نقش‌های آینده در خانواده، نگرش‌ها، احساسات و رفتارهای متفاوتی را در آن‌ها برمی‌انگیزد. بنیان‌ها و الگوهای نقش‌های جنسیتی با کاربست آموزش‌های مستقیم و الگوسازی به کودکان منتقل می‌شود. این مسئله زمینه اعتراض و بعدها شکل‌گیری جنبش‌های اعتراضی از جمله جنبش فمینیسم شده است. از دیدگاه آنها مدیریت انتظارات و پاداش‌ها با توجه به جنسیت دخترانه و پسرانه نابرابری جنسی را رقم می‌زند که باید کنار گذاشته شود. آنها به‌منظور دستیابی به جامعه‌ای فارغ از نابرابری جنسیتی خواستار تبدیل الگوی سنتی جامعه‌پذیری دختران و پسران به الگویی تحت عنوان یکسان‌سازی الگوی تربیتی دختران و پسران هستند. به اعتقاد آنان، جامعه‌پذیری باید در راستای تلفیق بهترین ویژگی‌های جنسیتی مردانه و زنانه در هر دو جنس باشد. دیدگاه فمینیست‌ها علاوه بر مخالفت طیف وسیعی از طرفداران الگوی تربیت سنتی و حامیان خانواده، از میان خودشان نیز مخالفان سرسختی داشته است. عملی نبودن آرمان‌های فمینیستی و وجود تفاوت‌های ریشه‌دار جنسیتی دو مانع مهمی است که منتقدین فمینیست در مورد اهداف و خواسته‌های خود مطرح کرده‌اند. از این‌رو امروزه بسیاری از فمینیست‌ها ضمن احترام به بخشی از ابعاد زنانگی، با اندیشه جهان عاری از تفاوت‌های جنسیتی مخالفت کرده‌اند.

همچنین گفته شده است که بالا بودن اعتماد به نفس فرد موجب بهبود زندگی و کاهش آن سبب ایجاد سرخوردگی می‌شود. والدین نقش اساسی در تربیت فرزندان دارند و اعتماد به نفس نیز هدفی تربیتی محسوب شده و انسان با کسب اعتماد به نفس در مسیر صحیح قرار می گیرد.

آموزش و تربیت از اهداف اصلی هر خانواده در قبال فرزندان محسوب می‌شود. از نظر اسلام، تعیم و تربیت کودک گام به گام انجام شده و نخستین گام در خانواده برداشته می‌شود. در سیره معصومین تربیت کودک پیش از تولد، یعنی از زمان انتخاب همسر و ازدواج آغاز می‌شود. خانواده، کانون و نهادی است که برای اعضای آن تربیت و پرورش‌ را‌ به همراه‌ دارد و می‌توان آن را در دو دسـته تربیت برای زوجین و تربیت کودکان تقسیم بندی کرد‌‌: تربیت اخلاقی‌ زوجین در خانواده: ازدواج از نظر اسلام وسیله‌ای برای پاکدامنی و پاک دامن زیستن و عاملی برای حفظ پاکدامنی و کسب اخلاق نیک است که در اسلام سفارش بسیاری به آن شده‌است. تربیت اخلاقی کودک و فرزندان در خانواده: خانواده اوّلین محیط برای تربیت کودک است. فضایل اخلاقی در این مـحیط رشد‌ می‌کند و سنگ بنای اخلاق انسان در خانواده نهاده می‌شود. در قرآن آیات بسیاری در مورد تربیت اخلاقی کودک ذکر شده‌ است که سوره لقمان بهترین نمونه آن است. در این سوره اهمیت صبر و انتقال آن‌ به‌ عنوان‌ عاملی در برخورد با مشکلات و مصائب زندگی و تربیت فرزندانی صبور، هم چنین ایمان داشتن به خدای بزرگ، برپایی نماز و برپایی‌ امر‌ به‌ معروف و نهی از منکر، برخورد‌ صحیح‌ و دوری از تکبر، معتدلانه راه رفتن، غرور نداشتن، به آرامی سخن گفتن و تقوا پیشه کردن، همگی‌ از‌ مواردی‌ است که لقمان به فرزندش آموزش داده‌ است. همچنین توصیه‌هایی در اسلام وجود دارد که می‌تواند ذیل عنوان "حقوق فرزند" بیان شود، مانند: انتخاب نام نیکو، سرزنده و گرامی داشتن مادر او، توجه به انتسابش به والدین، اهتمام به بهداشت و نظافت او، تعلیم و تربیت فرزند، تغذیه مناسب فرزند، محبت و مهروزی به کودک و...

آموزش تعالیم دینی

آموزش تعالیم و مفاهیم دینی توسط خانواده خصوصاً‌ والدین، در روایات نیز مورد تأکید قرار گرفته است. اهمیت‌ آموزش تعالیم دینی و انتقال این‌ مفاهیم‌ از سوی‌ خانواده به‌ فرزندان به آن میزان است، که‌ اگر‌ والدین و خانواده این آموزش را ترک کنند، کیفر خواهند دید. تعلیم‌ و تربیت در خانواده طی‌ مراحلی انجام می‌شود. همان طور که از پیامبر‌(ص) و ائمه‌ از مجموع روایات می‌توان دریافت که والدین باید‌ به‌ کودک‌ خود از سـه سالگی ذکر «لااله الا‌ الله‌» و از‌ چهار‌ سالگی‌ ذکر‌ «محمد رسول الله» را بیاموزند. هم چنین در پنج سالگی او را به قبله متوجه کنند و از شش سالگی سجده و رکوع را به او یاد دهند. از هفت‌ سالگی نیز شیوه وضو گرفتن به کودک نشان دهند و او را به نماز گزاردن امر کنند. البته نباید نقش زمان و مکان را در القای این آموزه‌های دینی نادیده گرفت.

جامعه‌پذیری

جامعه شناسان معمولا بحث کارکرد تربیتی را ذیل عنوان اجتماعی شدن یا جامعه پذیری مطرح می‌کنند. جامعه پذیری، فرایندی است که از راه آن، افراد نگرش‌ها، ارزش‌ها و کنش‌های مناسب هر فرد به عنوان عضوی از یک فرهنگ خاص را می‌آموزند. برخی جامعه شناسان، تعلیم و تربیت دینی را نیز که به معنای فرایند انتقال معارف و ارزش‌های یک مذهب خاص به فرد است، از کارکردهای خانواده به شمار آورده‌اند که با اندکی تسامح می‌تواند در ذیل عنوان جامعه پذیری گنجانده شود. کودکان با فراگیری داستان‌ها، اعتقادات و اعمال مذهبی خانواده، ابزار مورد نیاز برای شکل دادن به ذهنیت های خود راجع به پرسش‌های اساسی زندگی را به دست می‌آورند. جامعه پذیری کودک از نخستین روزهای زندگی آغاز می‌شود و حتی برنامه شیردهی به کودک - شیردهی منظم و طبق زمان‌بندی یا شیردهی در موقع درخواست کودک - بر روی شخصیت مطمئن یا غیر مطمئن او تأثیر می‌گذارد. با توجه به آموزه‌های اسلام تربیت در محیط خانواده نسبت به شیوه‌های دیگرجامعه پذیری کودکان اولویت ویژه دارد. از آنجا که خانواده نخستین و اصلی ترین عامل اجتماعی کردن فرزندان است ضروری است پدران و مادران بر اساس آموزه‌های دینی بتوانند روابط گرم و صمیمی در میان اعضای خانواده ایجاد ‌کند، تا از بروز‌ بسیاری‌ از مسائل منفی تربیتی جلوگیری به عمل آورد.

پرورش نسل

یکی از کارکردهای اساسی و مثبت تربیتی خانواده، اوقات فراغت است که در سیره معصومین هم به آن سفارش بسیاری شده‌است که با بررسی آنها در می‌یابیم که اوقات فراغت و بهره‌گیری مناسب از آن می‌تواند تاثیر بسیاری در تربیت فرد داشته‌ باشد.

خانواده كانون پرورش نسل آينده است. فرزندانی كه محصول پيوند زن و مرد هستند، برای پرورش سالم و صالح، نياز به يك كانون مناسب دارند؛ خانواده این بستر را بخوبی فراهم می‌نماید. خداوند والدین را نسبت به تربیت فرزندان مسئول شناخته و خطاب به آنان فرمود: «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَكُمْ وَ أَهْليكُمْ ناراً وَقُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجارَةُ عَلَيْها مَلائِكَةٌ غِلاظٌ شِدادٌ لا يَعْصُونَ اللَّهَ ما أَمَرَهُمْ وَ يَفْعَلُونَ ما يُؤْمَرُونَ».

روش‌های آموزش

الكسيس كارل معتقد است؛ نبايد پرورش روحي و نوع زندگي دختر و پسر را با يك روش انجام داد. اشخاصي كه تعليم و پرورش اطفال را برعهده دارند، بايد متوجه اين موضوع باشند كه وضع جسمي و روحي دختر و پسر با هم فرق دارد، پس در پرورش و طرز تغذيه آنها نيز بايد تفاوت قائل شد. آلبرت بان دورا معتقد است که کودك از دو راه عمده، رفتارهای اجتماعی و نقش‌های جنسيتی را می‌آموزد: نخست از راه آموزش مستقيم با عوامل تقویت کننده که طی آن کودك با پاداش و تنبيهی که دریافت می‌کند، رفتارهای جنسيتی را فرا می‌گيرد؛ دوم از راه تقليد و همانندسازی، رفتارهای جنسيتی توسط والدین و دیگر عوامل جامعه‌پذیری الگوسازی می‌شوند و کودك از این الگوها تقليد و پیروی می‌کند. این امور مورد تایید متون دینی هم است.

مراحل جامعه‌پذیری به مرحله قبل از تولد و سه دوره هفت ساله بعد از تولد که در سخن رسول اکرم از آنها به مراحل سروري، فرمانبرداري و وزيري تعبیر شده است، تقسیم می‌شود. مرحله سروری دارای ویژگی‌های سه‌گانه: مهلت دادن و رها کردن کودک برای بازی؛ نرمی و وقار در برخورد با کودک؛ سیادت در بازی و نافذ بودن حکم کودک، است. مرحله دوم از دو ویژگی مطیع و خاضع بودن؛ آموزش دیدن و ادب آموختن برخوردار است. مرحله سوم نیز سه ویژگی مهم دارد که عبارتند از همراهی با والدین، آموختن حلال و حرام یعنی قوانین حاکم بر زندگی و پذیرش مسئولیت و انجام دادن امور محّول شده.

مرحله قبل از تولد، در ظاهر ارتباط مستقیمی با جامعه‌پذیری جنسیتی ندارد؛ اما ویژگی‌های فردی والدین و تغذیه مادر در دوره بارداری، در هویت جنسیتی فرزندان نقش دارد و شقاوت و سعادت فرزند در شکم مادر پايه‌گذاري می‌شود. خوشبخت كسي است كه تولدش پاکیزه و مادرش داراي گوهر عفت و طهارت فكر باشد! استفاده زنان باردار از كندر، جنین پسر را پاكدل، دانشمند و دلير ساخته و جنین دختر را زيبا و خوش اخلاق می‌سازد.

سروری، تا سن هفت‌سالگی را شامل می‌شود. کودک در سن پنج و شش‌سالگی، نسخه کوچکی از جوانی است. کودکان در حدود دو سالگی وارد هویت جنسیتی شده و قادرند که به خود و دیگران برچسپ دختر یا پسر بزنند، در سن پنج‌سالگی به سازگاری جنسیتی رسیده و می‌فهمند که جنسیت جنبه تغییرناپذیر هویت او است. کودکان در این مرحله تحت مراقبت‌های مادرانه هستند. مراقبت از کودک تا پنج سالگی بر عهده مادر است. کودکان هر دو جنس در ابتدا با مادر همانندسازی شخصیتی می‌کنند ولی در ادامه، مادران پسران خود را تشویق می‌کنند، تا در همانندسازی با پدر، نقش‌های مردانه را بپذیرند. اگر در این سن پدر یا مردی دیگر به‌عنوان جانشین پدر حضور فیزیکی و معنوی در زندگی نداشته باشد، پسر ناخودآگاه با مادر همانندسازی می‌کند و ویژگی‌های زنانه در او تقویت می‌شود. اگر دختری در این مرحله از داشتن مادر محروم باشد با پدر همانندسازی کرده و تمایل به فعاليت‌های مردانه پیدا می‌کند. تاکید والدین بر هنجارهای اخلاق جنسی، مرزهای جنسیتی را برای نونهالان برجسته می‌کند. سوال‌های جنسی کودکان که بيشتر از سنين سه تا چهار سالگی آغاز می‌شود، باید به‌صورت مناسب پاسخ داده شود. آمیزش جنسی والدین، حتی در حضور فرزندی که خواب است، نکوهش شده است. کودکان نیز نباید بدون اجازه وارد اتاق خصوصی والدین شوند. والدین باید با فرزندان خود، رفتار عفیفانه داشته باشند، مرد نامحرم نباید دختر بچه شش‌ساله را بوسیده و یا در آغوش گیرد. حتی پسر بچه نیز نباید دختر بچه شش‌ساله را ببوسد.

مرحله فرمانبرداری از هفت‌سالگي تا چهارده‌سالگي را شامل شده و دوران فراگیری تادیب است. تادیب جنسیتی جدی‌تر از قبل صورت می‌گیرد تا هویت جنسیتی فرزندان رشد یابد. در این دوره جامعه‌پذیری افزون بر خانواده، گروه‌هاي دوستي، رسانه‌ها، آموزش و پرورش و سازمان‌های اجتماعی مؤثر هستند و مقطع مناسبی برای آموزش ارزش‌ها، احکام عبادی و آداب اجتماعی متناسب با جنسیت بچه‌ها است. حساسیت این مقطع برای دختران بیشتر است چون آنها از لحاظ جسمانی، سریع‌تر از پسران رشد کرده و علاقه خود را نسبت به جنس مخالف درک می‌کنند. در این مرحله باید حیا در وجود فرزندان به‌خصوص در دختران تقویت شود. حیا موجب احساس احترام و عفت در برخورد با جنس مخالف می‌شود. از موانع پیدایش حيا در ميان فرزندان شيوه نادرست معاشرت در خانه است. گفتار و کردارهای افرادی که در یک محل زندگی می‌کنند، نقش مهمی در تقویت یا تضعيف حيا در فرزندان دارد. محيط خانواده باید آرام و بدون علامت‌های جنسی باشد تا باعث بروز انحراف‌های جنسی، بلوغ زودرس و ناهنجاری در آنها نشود. از سن ده‌سالگی باید بستر خواب بچه‌ها از همدیگر جدا شود. دختران در التزام به حجب و حیای زنانه عمدتا مـتأثر از مادران خود هستند، مادری که به زن بودن خود افتخار کند و هویت زنانه خود را بپذیرد به بهترین شکل می‌تواند احساس زیبای زن بودن را به دختر خود منتقل کند. غيرت از ویژگی‌های محوری هویت مردانه است که عمدتا از طریق تعامل پسر با پدر و دیگر مردان خانواده، در او پرورش‌ می‌یابد. غيرت نقش جدی در آلوده نشدن نوجوانان و جوانان به رفتارهای نابهنجار جنسی دارد. در این دوره، دختران و پسران متناسب با سن و جنسیت‌شان باید به‌تدريج وادار به عبادت و کار شوند تا با الزامات بندگی مأنوس شده، سختی‌های روزگار را ببینند و به‌عنوان فردي مؤمن و کارآزموده وارد اجتماع شوند. همچنین در قبال انجام دادن مسئولیت‌ها تشویق شده و در صورت نافرمانی باید تنبیه شوند. پاداش‌ها باید هماهنگ با دستورالعمل‌های فرهنگی که رفتارهای مناسب را برای پسران و دختران در نظر می‌گیرد، ارائه ‌‌‌شوند.

وزیری، شامل دوره‌های نوجواني و اوائل جوانی و به‌دلیل رخداد بلوغ، حساس‌ترين سال‌هاي زندگی فرد است. نوجوان دوست دارد مستقل باشد. برای این‌که بزرگ شدن و استقلال خود را ثابت کند، بين خود و خانواده فاصله ايجاد کرده، به گروه همسالان خود نزديک مي‌شود. او از نظر رواني در شرايط ويژه‌اي زندگي مي‌کند؛ نه مانند کودکان نابالغ فکر مي‌کند، نه از تجربيات و افکار پخته بزرگسالان برخوردار است. احساسات تند، همراه با نيروي جسماني، او را به کارهاي تند عاطفي فرا مي‌خواند. لذا این دوره شعبه‌اي از جنون دانسته شده است. در این دوره سنی، برنامه‌هاي آموزشی و تربیتی مراحل پیشین بايد عميق‌تر و گسترده‌تر شده و به آموزش نقش‌های جنسیتي توجه جدي‌تری شود. آنها متناسب با جنسیت‌شان در انجام فعالیت‌های اجتماعی و اداره خانه، شریک و سهیم شوند. در مورد تربيت جنسی نوجوانان و جوانان، والدین دو وظيفه اساسی دارند. اول اینکه آنها را با حقایق صحيح جنسی بيولوژیک آشنا کنند تا فرزندان بدانند که دستگاه‌های جنسی چگونه کار می‌کنند و تأمين بهداشت آنها چگونه امکان‌پذیر است. دیگر اینکه به آنها آموزش دهند که ميل جنسی خود را صرفا در چارچوب اصل زناشویی تعریف کنند تا از انحراف و آسیب‌های روانی در امان باشند. والدین باید مراقب دوستان فرزندان خود باشند، به پسران یاد دهند که داشتن دوست‌دختر، نه تنها یک انحراف اخلاقی است که سرنوشت دختری را نابود می‌کند و دختران باید بفهمند که پسران جوان از دوستی با دختران، عمدتا در صدد کامروایی جنسی هستند و نباید در دام دوستی‌های خیابانی گرفتار شوند. والدین بايد در يافتن همسر مناسب برای فرزندان خود تلاش کنند؛ در ادبیات روایی تأکید شده است که دختران خود را (در مجالسی که نامحرم حضور ندارد)، به طلا و نقره بیارایید و جامه نيکو بر آن‌ها پوشانده تا خواستگار پيدا کنند. پسر و دختر در پایان این مرحله سنی باید به‌گونه‌ای تربیت شده باشند که آمادگی برای ازدواج را پیدا کرده و بتوانند نقش‌های پدری، مادری و همسری را در چارچوب تشکیل خانواده، ایفا کنند. چون همانگونه که پسری ناآگاه از نقش‌های مردانه از توان مدیریت زندگی خانوادگی خود عاجز است، اگر دختری برای نقش‌های مادری و همسری پرورش نیافته باشد، در آینده نمی‌تواند این نقش‌ها را به‌درستی ایفا کند.

انحصار کارکردها در خانواده

نقش خانواده در تامین نیازهای طبیعی زوجین به قدری اهميت دارد كه هيچ چيز نمی‌تواند جانشين آن گردد. اگر نیاز زن و مرد تنها وسیله‌ای برای ارضای غرائز جنسی باشد، این مقصود در روابط آزاد جنسی نیز تامین می‌شود و تشکیل خانواده و پذیرش مسئولیت‌های آن بیهوده می‌نماید. ارتباط غیرمشروع با جنس مخالف، میل جنسی انسان را برای لحظات کوتاهی برآورده می‌سازد ولی به هیچ‌وجه قادر به ایفای کارکردهای فراوان خانواده نمی‌باشد، بلکه زیان‌های جبران‌ناپذیری را نیز به دنبال دارد که پرداختن به آن مجال دیگری می‌طلبد. هم‌جنس‌گرایی نیز که امروزه در برخی کشورها صورت قانونی به خود گرفت، خود داستان دیگری دارد. قرآن کریم، این نوع رابطه را نیز با ذکر داستان قوم حضرت لوط نبی تقبیح نموده و آنان را به خاطر این عملشان، قومی نادان، مسرف، مفسد، و ستم‌پیشه« نامیده است. بدین ترتیب، آنان که در تلاشند «خانه» را جانشین «خانواده» سازند، بی‌گمان به بی‌راهه می‌روند و نقش خانواده در تأمین نیازهای زوجین بی‌بدیل است. نقش و کارکرد خانواده برای کودکان نیز بی‌بدیل است. اگر نياز كودك تنها خوراك، پوشاك، بازی، تر و خشك كردن و درس خواندن باشد، مراكز نگه‌داری و مهدكودك‌ها می‌توانند اين كار را انجام دهند. مهم‌ترين نياز كودك مهر و محبت است. آن هم مهر و محبتی كه از عمق وجود پدر و مادر بر می‌خيزد و به روح كودك تزريق می‌شود و بوسه‌های گرم و نوازش‌های مهربانانه‌ای که هيچ‌گاه از ياد كودك نمی‌رود.

رویکردها

اسلامی

در آموزه‌های اسلامی تربیت فرزندان تکلیف الزامی موقعیت پدری است. اما مادر به‌دلیل حضور بیشتر در منزل و ارتباط عاطفی با فرزندان، از بیشترین نقش الگویی برخوردار است و در قبال فرزندان خود مسئول دانسته می‌شود. از دیدگاه امام خمینی نقش مادر در نونهالان و پدر در نوجوانان، بسيار حساس است. اگر فرزندان در دامن مادران و با حمايت پدران متعهد به‏‌طور شايسته و با آموزش صحيح تربيت شده و به مدارس فرستاده شوند، كار دیگر کارگزاران بیرونی مثل معلمان نيز آسان‌تر خواهد بود. اصل مهم در جامعه‌پذیری جنسیتی، لزوم اجتناب والدین از تبعیض میان دختران و پسران خود است.

فمینستی

فمينيست‌ها، با تأکيد بر این اندیشه کلی که انسان، زن زاده نمی‌شود، به این مسئله پرداخته‌اند که نقش‌های جنسیتی، بخشی از ایدئولوژی هستند. آنها در صدد یکسان‌سازی نقش‌های زن‌ و مرد بوده و جامعه‌پذیری جنسیتی در خانواده را از علل اصلی نابرابری‌های جنسی در سطح خانواده و اجتماع تلقی می‌کنند. اما در نگرش اسلامی؛ زن و مرد مکمل یکدیگر هستند. آنها هرچند از ظرفیت‌های یکسانی برای رسیدن به سعادت برخوردار هستند، اما راه رسیدن به آن متفاوت دانسته می‌شود. خانواده در فرایند جامعه‌پذیری جنسیتی، تفاوت‌های زنانه و مردانه را در کودکان ایجاد نمی‌کند بلکه به تفاوت‌های طبیعی آنها پاسخ می‌دهد. متناسب با این تفاوت‌ها است که ایفای نقش‌های همسری، مادری و پدری، زن و مرد را به سعادت می‌رساند. جامعه‌پذیری جنسیتی فرایندی برای احراز این جایگاه‌ها است. چون پسر و دختر اگر متناسب با این موقعیت‌ها پرورش نیابند، در آینده نمی‌توانند نقش‌های محوله خود را به درستی ایفا کنند.

منابع

• قرآن کریم.
• ابراهیمی‌پور، قاسم و دیگران، راهبردهای تحکیم خانواده از منظر متون دینی، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، 1395ش.
• ابراهیمی‌پور، قاسم و دیگران، شاخص‌های خانواده مطلوب از دیدگاه اسلام، قم، موئسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، 1395ش.
• استافورد، لورا و بایر، چري، «تعامل والدين و كودكان»، ترجمه محمد دهگانپور و مهرداد خرازچى، تهران، رشد، 1377ش.
• احمدی، فاطمه و تشکری، زهرا، «تأثير خانواده در جامعه‌پذيری نقش‌های جنسيتی از دیدگاه اسلام و فمينيسم»، در مجله پژوهش‌های اسلامی جنسيت و خانواده، سال چهارم، شماره ششم، بهار و تابستان 1400ش.
• اميني، ابراهیم، اسلام و تعليم و تربيت، قم، بوستان کتاب، 1387ش.
• بستان، حسین، «جنسیت در خانواده از دیدگاه جامعه‌شناسی اسلامی»، در فصلنامه تحقیقات بنیادین علوم انسانی، شماره 13، 1397ش.
• پاينده‏، ابوالقاسم، نهج الفصاحة مجموعه كلمات قصار حضرت رسول، تهران،‏ دنياى دانش، ‏1382ش.
• پسندیده، عباس، «روایات «سبع سنین» در فرزندپروری، گونه‏ها و تحلیل درونی آنها»، در فصلنامه علوم حدیث، دوره 21، شماره 81، 1395ش.
• «جنسیت در تربیت اسلامی»، وب‌سایت مجمع جهانی شیعه‌شناسی، تاریخ بازدید: 22 بهمن 1402ش.
• حاجی‌اسماعیلی، سمیه، «بررسی تطبیقی جامعه‌پذیری جنسیتی از منظر اسلام و رویکردهای جامعه‌شناختی»، در مجله معرفت، شماره 294، خرداد 1402ش.
• حرعاملى، محمد بن حسن، وسائل الشيعه، قم، مؤسسه آل‌البيت، 1409ق.
• خمینی، روح‌الله، صحیفه امام، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1378ش.
• ری‌شهری، محمد و دیگران، دانشنامه قرآن و حدیث، قم، دارالحدیث، 1390ش.
• صدوق، محمّد‌، علل الشرائع، قم، كتابفروشى داورى، 1386ق.
• صدوق، محمّد، من لايحضره الفقيه، قم، دفتر انتشارات اسلامى، 1413ق.
• طبرسی، رضى‌الدين، مكارم الأخلاق‏، قم، رضى‏،1370ش.
• فاضلی، سميه‌سادات، «راهکارهای تربيت جنسی فرزندان در خانواده»، در پژوهش‌های اسلامی جنسيت و خانواده، سال چهارم، شماره ششم، بهار و تابستان 1400ش.
• فلسفى، ‏محمدتقى، الحديت، تهران، فرهنگ اسلامى‏، 1368ش.
• كلينى، ابوجعفر، الكافي، تهران، دارالكتب الإسلامية، 1407ق.
• محمدي، مسلم، «تحليل تفاوت‌هاي جنسيتي زن و مرد در علوم تجربي و آموزه‌هاي ديني»، در دوفصلنامه انسان‌پژوهي ديني، سال دهم، شماره 29، بهار و تابستان 1392ش.
• «مراحل تربیت کودک و نوجوان»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ بازدید: 25 بهمن 1402ش.
• «نقش مادر در خانواده»‌، وب‌سایت راسخون، تاریخ بازدید: 22 بهمن 1402ش.
• «نگاهی به مراحل تربیت کودک از منظر دین»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ بازدید: 25 بهمن 1402ش.
• نورى، ميرزاحسين، مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، بيروت، مؤسسه آل‌البيت، 1408ق.
• وجدانى‌فخر، قدرت‌الله، الجواهر الفخرية في شرح الروضة البهيه، قم، سماء قلم، 1426ق.
• هاشمی‌علی‌آبادی، سیداحمد و خسروی، جواد، «بررسی چرایی تفاوت شیوه‌های تربیتی دختران پسران در خانواده با تکیه بر آیات و روایات»، فصلنامه پژوهش‌های اعتقادی- کلامی، سال 12، شماره ‌48، زمستان 1401ش.
• شعیری، محمدبن محمد، جامع الاخبار، المطبعة الحيدرية، نجف اشرف، عراق، بی تا.
• صفورایی پاریزی، محمدمهدی، اثر بخشی رعایت آموزه های اخلاق اسلامی در کارآمدی خانواده، معرفت اخلاقی، 191-118، زمستان1388ش.
• شاهرودی، محمدرضا؛ فیضی، زهرا؛ باقری، زهرا؛ خانواده و کارکرد تربیتی آن در قران و روایات، پژوهش‌های میان رشته‌ای قرآن کریم، سال هشتم، شماره دوم، 1396ش.
• بستان، حسین، جامعه شناسی خانواده با نگاهی به منابع اسلامی، قم، پژوهشکده حوزه و دانشگاه، چاپ5، 1396ش.
• بهشتی، احمد، خانواده در قران، قم، موسسه بوستان کتاب، چاپ1، 1377ش.
• علینی، محمد، بررسی کارکردهای خانواده در شکل گیری سبک زندگی اسلامی، اسلام و مطالعات اجتماعی، سال اول، شماره چهارم، بهار1393ش.
• سید میرزایی، سیدداود؛ شاهرخی، سید علی؛ قطبی، هادی، آداب و آفات تربیت کودک و نوجوان، قم، انتشارات احمدیه، چاپ17، 1392ش.
• جوادی آملی، عبدالله، فلاح‌زاده، محمدحسین؛ مقدسی، یدالله؛ عمادی، سیدکمال‌الدین؛ لطیفی، محمود؛ آریانی، جعفر، مفاتیح الحیاه، قم، اسرا، چاپ212، 1396ش.