دریای عمان

دریای عمان؛ آبراهی میان خلیج فارس و دریای عرب.

دریای عمان در شمال‌غرب دریای عرب قرار دارد و به اقیانوس هند و از سوی دیگر از طریق تنگه هرمز به خلیج فارس متصل می‌شود. این دریا میان ایران، عمان، امارات متحده عربی و پاکستان گسترده است و در دوره‌های مختلف تاریخی کانون تجارت و رقابت‌های ژئوپلیتیکی بوده است. امروزه به‌دلیل عبور بخش مهمی از ترانزیت جهانی انرژی و کالا، وجود بنادر مهم، تنوع زیستی بالا و در عین حال چالش‌هایی مثل آلودگی و مخاطرات امنیتی کشتیرانی اهمیت ویژه دارد. دریای عمان با دسترسی اقیانوسی و تسلط بر شاهراه‌های انرژی، فرصتی برای تبدیل ایران به یک قدرت ترانزیتی و نظامی در سطح جهانی فراهم کرده است.

معرفی

پیشینه زمین‌شناسی: دریای عمان در زبان‌های مختلف و در اسناد سازمان‌های بین‌المللی با عنوان خلیج عمان شناخته می‌شود. این دریا، بازماندهٔ اقیانوس باستانی نئوتتیس است که در پی برخورد ورقهٔ عربی با اوراسیا، مساحت آن کاهش یافته است.

مختصات و موقعیت جغرافیایی: از منظر مختصات جغرافیایی، دریای عمان در محدودهٔ طول‌های جغرافیایی ۵۶ تا ۶۲ درجهٔ شرقی و عرض‌های جغرافیایی ۲۲ درجه و ۳۰ دقیقه تا ۲۶ درجهٔ شمالی قرار دارد. بخش عمده‌ای از این دریا در شمال مدار رأس‌السرطان و بخشی از آن در جنوب این مدار واقع شده است. از نظر موقعیت نسبی، دریای عمان همچون بازویی در شمال غربی دریای عرب قرار گرفته که از این طریق به اقیانوس هند متصل می‌شود؛ همچنین تنگه هرمز در شمال غربی آن واقع شده و ارتباط دریای عمان با خلیج فارس را برقرار می‌سازد. مرزهای خشکی این دریا در شمال با کشور ایران، در غرب با بخش‌هایی از سواحل عمان و امارات متحده عربی و در جنوب و جنوب غربی با سواحل کشور عمان تعیین می‌شود.

ابعاد و مساحت: گسترهٔ عرضی دریای عمان در بخش‌های مختلف متفاوت است؛ به‌طوری که در پهن‌ترین قسمت آن، یعنی در ورودی دریا بین رأس جیوانی و رأس الحد، این پهنه به ۳۴۳ کیلومتر می‌رسد. در مقابل، کمترین عرض دریا در بخش انتهایی و در محل ورود به تنگه هرمز، یعنی میان دو نقطهٔ رأس الکوه و رأس لیمه، ۸۶ کیلومتر است. طول دریای عمان از تنگه هرمز تا محل باز شدن آن به دریای عرب، تقریباً ۵۶۰ کیلومتر است. مساحت این دریا ۱۱۲٬۷۶۰ کیلومتر مربع است.

مرزهای ساحلی: در میان کشورهای ساحلی دریای عمان، ایران، عمان و امارات متحده عربی از موقعیت مناسبی برای دسترسی به خلیج فارس و دریای عمان برخوردارند و به‌ترتیب بیشترین طول ساحلی را در این دریا دارند؛ در مقابل، پاکستان کمترین طول ساحلی را دارد.

شهرهای ساحلی و بنادر: در میان شهرهای ساحلی مهم دریای عمان می‌توان به چابهار و جاسک در ایران و مسقط و صحار در عمان اشاره کرد. همچنین بنادر استراتژیک حاضر در سواحل این دریا شامل بنادر شهید بهشتی، جاسک، بن‌پُر، کوچک و گواتر در ایران، بندر گوادر در پاکستان، بنادر مسقط، صحار، صور، خابوره و مطرح در عمان و بندر فجیره در امارات است.

نام‌گذاری

پیشینه نام: پیشینهٔ تاریخی نام‌گذاری این پهنهٔ آبی نشان می‌دهد که در منابع کهن، از عنوان دریای مکران برای اشاره به این منطقه استفاده می‌شده است. در زمان سلطنت ناصرالدین‌شاه قاجار بخش‌هایی از منطقهٔ مکران که پیش‌تر در قلمرو ایران قرار داشت، از ایران جدا شد و به‌عنوان «مکران هند» به هندوستان و سپس پاکستان امروزی ضمیمه شد. انگلستان با هدف تأمین منافع خود در هند و تسلط بر منابع آبی اقیانوس هند و دریاهای پیرامون، کوشید نام دریای مکران را به دریای عمان تغییر دهد. در همین راستا، نمایندگانی نیز به دربار ناصرالدین‌شاه فرستاد تا این نام جدید به رسمیت شناخته شود. هم‌زمان، در منابع و نقشه‌های اروپایی نام دریای عمان به‌تدریج برای بخش جنوبی آب‌های پیرامون ایران رواج یافت. پس از شکل‌گیری کشور عمان در قرن هجدهم توسط خاندان ابوسعید با همکاری مستقیم انگلیس و تحت سلطه قرار دادن آن، حضور و نفوذ بریتانیا در منطقه افزایش یافت و نام آن در برخی منابع جغرافیایی و رسانه‌ای اروپایی بیشتر به کار رفت. برخی دولت‌های عربی که این نام را بر دریای پارس ترجیح می‌دادند، خود نیز در گسترش آن کوشیدند. پژوهشگران و نویسندگان ایرانی این نام‌گذاری را نتیجهٔ مداخلات سیاسی و استعماری دانسته‌اند و بر نام تاریخی برای این پهنه آبی تأکید کرده‌اند.

واژه‌شناسی عمان: دیدگاه‌های مختلفی دربارهٔ واژه‌شناسی نام عمان وجود دارد. بر اساس برخی تحلیل‌ها، این نام از دو ریشه ساخته شده است؛ “ow” به‌معنای آب و “man” در زبان پهلوی به‌معنای ماندن یا خانه است.

پیشینه

دورهٔ ایران باستان: دریای عمان و سرزمین‌های پیرامون آن، در طول تاریخ از مهم‌ترین نواحی بندری به‌شمار می‌رفته‌اند. این منطقه در منابع جغرافیایی، بخشی از دریای پارس دانسته شده و از دیرباز نقش چشمگیری در تحولات اقتصادی و تجاری ایفا کرده است. نواحی جنوبی دریای پارس (سرزمین عمان و سواحل آن) در سال ۳۲۶م در زمان کورش کبیر به تصرف هخامنشیان درآمد. هخامنشیان با بهره‌گیری از موقعیت استراتژیک منطقه و ایجاد ناوگان، نخستین پایه‌های تسلط ایران بر دریای عمان را بنا نهادند. پس از یک دورهٔ افول طولانی،صفویان به‌ویژه در دورهٔ شاه‌عباس با اخراج پرتغالی‌ها و با کمک انگلیسی‌ها، حاکمیت ایران را احیا کردند. این روند در دورهٔ نادرشاه افشار با ایجاد یک نیروی دریایی متمرکز تداوم یافت. اهمیت اقتصادی و ژئوپلیتیک دریای عمان به‌عنوان گذرگاه تجاری شرق و غرب، توجه قدرت‌های استعماری به‌ویژه انگلیس را جلب کرد.

دورهٔ قاجار و پهلوی: در عصر قاجار، با وجود اهمیت راهبردی و تجاری بنادر و جزایر دریای عمان، ضعف نیروی دریایی، محدودیت‌های انگلیس، واگذاری برخی بنادر به بیگانگان و کمبود زیرساخت‌ها مانع رشد اقتصادی این منطقه شد. در دوره پهلوی اول، دولت ایران با وجود موانع داخلی و خارجی، تلاش‌هایی برای تقویت نقش اقتصادی سواحل جنوبی آغاز کرد و نسبت به اواخر قاجار پیشرفت بیشتری نشان داد. در دوره پهلوی دوم، به‌ویژه با تضعیف بریتانیا و شکل‌گیری دکترین نیکسون، ایران به‌عنوان ژاندارم منطقه‌ای در خلیج فارس و دریای عمان مطرح شد و نفوذ خود را در اقیانوس هند گسترش داد.

اهمیت

جایگاه ژئوپلیتیک و اهمیت جهانی دریای عمان: دریای عمان به‌عنوان پیوندگاه حیاتی میان خلیج فارس و اقیانوس هند، از منظر اقتصادی، نظامی و راهبردی برای کشورهای ساحلی و تجارت جهانی اهمیت فوق‌العاده‌ای دارد. این دریا در شمال غربی اقیانوس هند واقع شده و به‌دلیل این‌که نزدیک‌ترین مسیر برای خروج انرژی و کالای جهان از تنگه هرمز به مقصد اقیانوس هند، آسیای شرقی و اروپا است، به بخشی جدایی‌ناپذیر از امنیت انرژی جهان تبدیل شده است. علاوه بر ترانزیت، ذخایر انرژی در بستر دریا و ظرفیت‌های شیلاتی که از دیرباز مورد بهره‌برداری بوده‌اند، از مهم‌ترین منافع اقتصادی این دریا به‌شمار می‌آیند.

ظرفیت‌های ترانزیتی و اقتصادی برای ایران: ایران با برخورداری از کرانه‌های مکران، از موقعیت جغرافیایی ویژه‌ای برای بهره‌برداری از این ظرفیت‌های بین‌المللی برخوردار است. این دسترسی اقیانوسی، پیامدهای ژئواستراتژیک گسترده‌ای در زمینه‌های حمل‌ونقل، کشتیرانی و مدیریت منابع دریایی برای ایران دارد و این کشور را به عضوی مؤثر در سازمان همکاری‌های اقتصادی کشورهای اقیانوس هند بدل کرده است.

ایران با تکیه بر این مزیت و استفاده از کریدورهای حیاتی مانند «شمال-جنوب»، «مسیر ترانزیتی ایران» و «هند-ایران-افغانستان»، در پی تبدیل پتانسیل‌های بالقوه به امکاناتی بالفعل است. با توجه به تردد روزانه میلیون‌ها بشکه نفت و حجم عظیمی از کالا در این مسیر، حضور در آب‌های اقیانوسی می‌تواند حجم مبادلات تجاری، درآمدهای گمرکی و قدرت کشتیرانی ایران را افزایش دهد. بدین ترتیب، سواحل مکران نه تنها دروازه ارتباطی کشورهای محصور در خشکی آسیای مرکزی، قفقاز و اروپا است، بلکه می‌تواند پس از نفت و گاز، به یکی از ستون‌های اصلی درآمدی اقتصاد ایران بدل شود.

اهمیت امنیتی و نظامی: از دیدگاه سیاسی-امنیتی، موقعیت ایران در این کرانه‌ها، کنترل حیاتی بر مبادی ورودی خلیج فارس و اقیانوس هند را تضمین کرده و با ایجاد بازدارندگی، نفوذ بیگانگان را به حداقل می‌رساند. خط ساحلی ۲۳۱ کیلومتری و آب‌های کم‌عمق ساحلی، پدافندی طبیعی در برابر تهدیدات فراهم آورده و سیطره بر بخش شمالی دریای عمان و جغرافیای سیستان و بلوچستان، امنیت منطقه‌ای را ارتقا داده است.

همچنین، بر خلاف محدودیت‌های ساختاری خلیج فارس، دریای عمان و اقیانوس هند بستری مناسب برای تبدیل شدن ایران به یک قدرت نظامی میان‌اقیانوسی است. در همین راستا، توسعه پایگاه هوایی چابهار، گسترش رزمایش‌های دریایی فراتر از خلیج فارس و انعقاد قراردادهای دوجانبه با کشورهایی نظیر هند و چین، در مسیر احیای نقش راهبردی سواحل دریای عمان در ابعاد نظامی و اقتصادی صورت می‌گیرد.

محیط زیست دریای عمان

اکوسیستم دریایی: دریای عمان با بیش از ۵۳۰ گونه ماهی ثبت‌شده، از اکوسیستم‌های دریایی متنوع برخوردار است؛ از جمله ماهی تن، مارلین، پومفریت، ماهی شمشیر، ماکرل و سیل‌فیش، کوسه‌های آبی، کوسه‌های ابریشمی، کوسه‌های سرچکشی و کوسه‌های ترشر چشم‌بزرگ، همچنین گونه‌هایی از لاک‌پشت‌های دریایی، دلفین‌ها و انواع بی‌مهرگان. ماهیگیری سنتی همچنان برای جوامع ساحلی در عمان و ایران مهم است، اگرچه عملیات تجاری و فشارهای محیطی در دهه‌های اخیر بر ذخایر ماهی تأثیر گذاشته است.

تغییرات اقلیمی: دانشمندان در سال ۲۰۱۸م تأیید کردند که دریای عمان یکی از بزرگ‌ترین مناطق مرده دریایی جهان را در خود جای داده است؛ منطقه‌ای با کمبود شدید اکسیژن. شرایط کم‌اکسیژن ناشی از روان‌آب‌های کشاورزی است که نیتروژن و فسفر را از زمین‌های اطراف به دریای عمان منتقل می‌کنند. این مواد باعث رشد جلبکی می‌شوند که پس از مرگ و در حین تجزیه، اکسیژن محلول در آب را مصرف می‌کنند. تحقیقات منتشر شده در سال ۲۰۲۴م نشان می‌دهد که تغییرات اقلیمی و آلودگی‌های مداوم، همچنان در حال افزایش است. موجودات دریایی قادر به بقا در مناطقی با شدت آلودگی بالا نیستند که این امر پیامدهای اکولوژیکی در سراسر زنجیرهٔ غذایی ایجاد کرده و عملیات صید تجاری را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

ملاحظات امنیتی

تنش‌های منطقه‌ای بین ایران و کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس، همراه با اختلافات بین‌المللی، نگرانی‌های امنیتی برای کشتیرانی تجاری در این منطقه ایجاد می‌کند. اپراتورهای کشتی که از دریای عمان عبور می‌کنند باید توصیه‌های امنیتی را زیر نظر داشته باشند و اقدامات حفاظتی را در نظر بگیرند. این ملاحظات عبارت است از:

• تشدید رویه‌های نگهبانی با استفاده از دیدبان‌های اضافی؛
• رعایت کد ISPS در سطوح امنیتی بالاتر؛
• ارتباط با مقامات دولت صاحب پرچم؛
• اطلاع‌رسانی به بیمه در خصوص عبور از دریای عمان؛
• هماهنگی با نیروهای دریایی در صورت درخواست؛
• رویه‌های «کشتی خاموش» در صورت اقتضای عملیاتی.

درک الزامات کد ISPS و نگهداری مستندات به‌روزِ انطباق با دولت صاحب پرچم، به اپراتورهای شناور کمک می‌کند تا در شرایط متغیر امنیتی به دریانوردی ادامه دهند.

انتقال آب دریای عمان

بنا بر اظهارات مدیرکل صمت سیستان و بلوچستان طرح انتقال آب از دریای عمان با وجود گذر مسیر انتقال آب از مناطق کوهستانی و سخت‌، تا ‍پایان سال ۱۴۰۴ش به پیشرفت ۴۰درصدی رسید.

منابع

• ابوالقاسمی، محسن و همکاران، «دریای مکران در اسناد و منابع تاریخی»، پژوهش‌های تاریخی ایران و اسلام، شمارهٔ ۲۸، بهار و تابستان ۱۴۰۰ش.
• راستی، عمران و اشرفی، علی، «ببرسی فرایند قلمروسازی کشورهای ساحلی در دریای عمان و محاسبه قلمروهای دریایی»، پژوهش‌های جغرافیای سیاسی، شمارهٔ ۳، بهار ۱۳۹۵ش.
• معلومی، فاطمه‌السادات و علیخانی، حمیدرضا، «تأثیر جایگاه دریای عمان بر خط مشی‌های امنیتی و اقتصادی جمهوری اسلامی ایران»، نظریه‌پردازی راهبردی، سال سوم، شمارهٔ چهارم، زمستان ۱۴۰۳ش.
• میرشاهی، سینا، «اقتصاد تجاری سرزمین‌های پیرامون دریای عمان در قرون نخستین اسلامی مطالعه مورد بررسی: کرمان- مکران و عمان»، مطالعات ایرانی، شماره ۴۲، پاییز و زمستان ۱۴۰۱ش.
• "10 Key Facts About the Gulf of Oman” website amnautical,Date of upload: 10 Febuary 2026.