حرمت تن

حرمت تن

امتناع الهه منصوریان ووشوکار ایرانی از دست دادن با مرد کره‌ای در زمان توزیع مدال

پادکست مقاله | 🡇 noicon

حرمت تن؛ حفظ ارزش و احترام بدن در برابر دیگران در راستای زیست عفیفانه.

در بینش اسلامی، انسان از کرامت ذاتی و احترام ویژه‌ای برخوردار است و برای تک‌تک اعضای او، حقوق ویژه در منابع دینی ذکر شده که رعایت آن می‌تواند سبک زندگی عفیفانه را به نمایش بگذارد؛ از جمله حقوق بدن این است که در روابط اجتماعی، حریم آن در برابر دیگران حفظ شود و از نمایش تن در فضای حقیقی و مجازی بدون رعایت حدود شرعی، اجتناب صورت گیرد.

مفهوم‌شناسی

حرمت در لغت به معنای آبرو، ارجمندی و هر چیزی است که نگهداری و محترم داشتن آن لازم است. «تن» در ادبیات دین و جامعه‌شناسی فرهنگ، فراتر از مفهوم زیست‌شناختی (جسم) بوده و به‌عنوان نماد و محصول فرهنگی نظم و ترتیبات اجتماعی و تاریخی مطرح می‌شود. از این جهت، حرمت تن، با حفظ عزت و ارزش اندام انسان در جامعه و تعاملات اجتماعی، ارتباط می‌یابد و شامل آبروداری در ارتباط با اندام خود و محترم‌داشتن بدن می‌شود. به باور برخی محققان در دنیای مدرن، بدن افراد محملی برای ابراز هویت و نمادی از شخصیت فرد محسوب می‌شود وکنترل بدن و توجه به ترکیب، تزیین و هیبت ظاهری و بیرونی آن، ابزاری است که به افراد امکان می‌دهد تا روایت مشخصی از هویت خود را حفظ کنند و آن را در معرض تماشای دیگران قرار دهند.

حرمت بدن به‌معنای احترام‌داشتن بدن و حرام‌بودن برخی رفتارهای نامناسب با بدن است. دربارهٔ حرمت بدن انسان، فلسفه‌های مدافع برهنگی پاسخ منفی می‌دهند و فرهنگ‌های دینی علاوه بر روح برای بدن نیز احترام قائل هستند. از این‌رو بدن فردی که از دنیا رفته را نیز محترم می‌شمارند. گفته شده که حرمت تن، حفظ ارزش و اعتبار بدن در همهٔ سطوح جامعه اعم از فضای حقیقی و مجازی است.

تاریخچه

حرمت تن و عوامل اثرگذار بر ارزشمندی آن از آغاز زندگی انسان وجود داشته و در کنش‌های فردی و اجتماعی او در طول تاریخ تجلی پیدا کرده است. از حوزه‌های مهم تجلی احترام به بدن، عیب‌پوشی بوده و برای مثال، رفتار و روش گذشتهٔ انسان‌ها نشان می‌دهد که آنها راضی به آشکاربودن عورت خود در نظر دیگران نبودند و از آن حیا می‌ورزیدند. در داستان آدم و حوا نیز آمده است که وقتی آنها از میوهٔ ممنوع خوردند، لباس آنها فروریخته و عورت آنها نمایان و باعث شرم آنان شد. ویل دورانت در بیان شیوهٔ لباس و پوشش یونانیان در هزارهٔ دوم پیش از میلاد این واقعیت را یادآور شده و می‌نویسد که مردان بالاتنه را نمی‌پوشانند و فقط دامن یا پاچین کوتاهی به کمر می‌بستند و از روی حیا، پارچه‌ای روی آن می‌کشیدند؛ اما زنان بیش از مردان به این امر توجه داشته و به‌منظور تأمین آبرو و پوشاندن عورت، لباس می‌پوشیدند. ارزش بدن و سلامت آن در اسلام نیز از همان ابتدا مطرح بود و این ارزشمندی به حدی است که بعضی دانشمندان مسلمان معتقدند پیامبران الهی در آغاز رسالت خود، باید سالم و از نقص بدنی دور و بر کنار باشند و نیز سلامت تن، از شرایط قابلیت شخص برای تصدی مقام نبوت و امامت به‌شمار می‌آید.

تاریخچهٔ حفظ حرمت بدن، همزاد پیدایش انسان در روی زمین است. قرآن کریم یک نمونه از آن را در پوشاندن حضرت آدم و حوا اندام‌های خود را با برگ‌های درختان بهشتی، به تصویر کشیده است. به گواهی تاریخ پوشاندن بدن که نوعی ارج نهادن به آن است، در اکثر ملت‌ها رایج بوده است. به‌عنوان مثال در یونان پوشش تن وجود داشته و نویسندگان قدیم یونانی گزارش داده‌اند که زنان سر خود را می‌پوشاندند و صورت خود را باز می‌گذاشتند؛ اما وقتی به بازار می‌رفتند صورت خود را نیز می‌پوشاندند. در دایرهٔ المعارف لاروس از پوشش زنان در یونان باستان سخن به میان آمده و گفته شده که زنان صورت و اندام‌شان را تا روی پا می‌پوشاندند.

در بین ساکنان آسیای صغیر، زنان سیبری و زنان شهر ماد نیز از روی حیا خود را می‌پوشاندند و در این بین، زنان رومانی از پوشش کامل‌تری برخوردار بوده‌اند. گزارش شده آنان هنگامی که از خانه بیرون می‌رفتند با چادر بلند تمام اعضای بدن را تا روی پا می‌پوشاندند و اجازه نمی‌دادند برآمدگی‌های بدن مشخص شود.

در نقاشی‌های به‌جامانده از مصر باستان که قدمت آن به ۳۰۰۰ سال قبل از میلاد می‌رسد، دختران تمام بدن خود را پوشانده‌اند. در تصاویر باقی‌مانده از دوران ایران باستان نیز صورت زن دیده نمی‌شود و پوشیدگی یکی از ویژگی‌های شاخص پوشاک زنان در دوران ساسانیان به‌شمار می‌رفت. در ایران دوران ساسانی نیز که اسلام وارد آن شد، پوشیدگی تن شکوه بیشتری یافت. در یکی از نقش‌های باقی‌مانده از زنی در عراق که سابقه آن به ۴۰۰۰ سال قبل از میلاد بر می‌گردد، پوشاندن سر با تکه‌ای از پارچه به تصویر کشیده شده است.

حرمت بدن در اسلام

از دیدگاه امام خمینی بدن با آن که بعد جسمانی انسان را تشکیل می‌دهد؛ از قداست و جایگاه ویژه برخوردار است؛ زیرا متأثر از دو نعمت رحمانی و رحیمی خداوند است. در آموزه‌های دینی، اعضا و جوراح بدن امانت الهی به حساب می‌آید و انسان موظف است تا در جهت حفظ و سلامتی آن تلاش نماید. نبود اعتقاد به یک امر قدسی و غیبی در این دورهٔ مدرن، آدمی را حاکم مطلقِ بدن خود ساخته و حق هرگونه تغییر و دستکاری در آن را به او داده است. از منظر آموزه‌های دینی انسان حاکم مطلق بدن خود نیست و ملکیت واقعی از آنِ خداوند است و اگر ملکیتی برای انسان نسبت به بدنش ثابت است، یک ملکیت اعتباری است و مشروط است به این که از آن استفاده نامشروع ننماید. دین اسلام برای ایجاد تغییر در بدن دو معیار دارد: یکی این که این عملی که بر روی بدن صورت می‌گیرد کارکرد عقلایی داشته باشد مثل ایجاد زیبایی که یک کارکرد عقلایی است و معیار دوم این است که هر گونه عمل بر روی چهره و بدن منجر به وارد شدن آسیب بر بدن نشود و دارای یک ضرر برای بدن نباشد. خداوند انسان را در بهترین صورت و نظام آفریده و او را گرامی داشته است. مخلوقی که مورد تکریم خداوند است، نمی‌تواند از سوی آفریدهٔ او مورد بی‌حرمتی قرار گیرد. در شرایع آسمانی نیز از آسیب رساندن به بدن و خوردنی‌های مضر به آن، منع شده است.

در اسلام فرد، مالک تام‌الاختیار بدن خود نیست و مکلف به نگهداری از آن است. بدن در آموزه‌های دینی احترام دارد و هر کاری که برای بدن ضرر داشته باشد، حتی اعمال عبادی، منع شده است. اسکات کگل در پژوهشی با بررسی شش عارف بزرگ مسلمان نظر اسلام راجع به بدن را استخراج کرده است؛ از نظر او عرفای بزرگ مسلمان بدن را منبع نمادین ایجاد معنای دینی، انسجام اجتماعی و تجربهٔ قدسی می‌دانستند؛ یعنی بدن در عین حال که جسمش احترام دارد؛ دارای جنبه‌های معنوی قابل احترام نیز هست. گسترهٔ حرمت تن شامل پوشش، مدیریت بدن، شیوهٔ آراستن تن، تغذیه، بهداشت و سلامت، چگونگی حالت‌های بدنی و حتی نوع سخن گفتن نیز می‌شود.

مبانی دینیِ حرمت تن

بر اساس آموزه‌های دینی، بدن انسان امانت الهی است. در آیات متعدد قرآن، خداوند صاحب‌اختیار اعضای بدن انسان دانسته شده است. به‌همین دلیل در دانش فقه، بدن انسان از حرمت ویژه برخوردار بوده و امام خمینی آسیب‌رساندن به بدن و حتی خوردنی‌های مضر را حرام می‌داند. همچنین وی اعضا و جوارح بدن را امانت الهی تلقی می‌کند و معتقد است که انسان در سلامتی و حفظ آن باید تلاش کند. بر اساس آموزه‌های اسلامی، انسان دارای دو بعد مادی (بدن) و معنوی (روح) بوده و در هر دو بعد و در تمامی مراحل و مراتب آن، دارای ارزش، شأن و احترام ویژه است؛ اما توجیه‌گر کرامت ذاتی و ارجمندی بدن انسان، بعد معنوی انسان است. در این نگاه، آنچه انسان را از سایر حیوانات به‌طور اساسی تمایز می‌بخشد و به او ارزش و کرامت ویژه می‌بخشد، ساختار روحی او است.

به باور اندیشمندان مسلمان، از مبانی مهم حرمت تن، ارزشمندی حیات اجتماعی انسان است که با ارزش‌گذاری به تن همهٔ افراد انسانی تحقق می‌یابد. به‌همین دلیل، دین اسلام برای حفظ حیات انسان و جلوگیری از خودکشی و آسیب‌رسانی، راهکارهای مناسبی اندیشیده است. همچنین با وضع قوانین مناسب مانند قصاص و دیه، سعی کرده است از بروز دگرکشی و آسیب‌رسانی به دیگران پیشگیری کند. قرآن کریم، «قصاص» را موجب حفظ حیات اجتماعی می‌داند.

در قرآن کریم حرمت بدن انسان مورد تأکید قرار گرفته و از هر نوع آسیب‌زدن به آن نهی شده است. همچنین مصادیق مختلف حرمت تن مانند تغذیه، پرورش، پوشش و بهداشت تن، مورد توجه قرار گرفته است. قرآن، واژهٔ «لباس» را در مورد پوشش بدن نیز به کار برده و فوائد آن را مانند «حفظ آبرو» و حرمت بدن یاد کرده است؛ زیرا انسان از دیده شدن عورت خود راضی نیست وپوشاندن آن از نگاه دیگران را بخشی از آبرومندی خود تلقی می‌کند. در آیه ۳۱ سورهٔ نور که به آیه «ابداء الزینة» شهرت یافته، از نشان‌دادن زینت‌های زن به نامحرم نهی شده است. به فتوای فقیهان شیعه و با استدلال به آیهٔ ابداء الزینه، پوشاندن آرایش در برابر نامحرم واجب است. در کتاب‌های فقهی از نشان دادن زینت به مردان نامحرم با واژه تَبَرُّج یاد شده است. همچنین در روایات، نشان‌دادن آرایش زن به نامحرم نکوهش شده است.

در سیره پیامبر اهتمام جدی به بدن و بهداشت ظاهری تن دیده می‌شود. براساس منابع روایی، پیامبر به آرایش مو و لباس اهمیت زیاد می‌داد. برای مثال وی خودش را پیرایش می‌کرد و اگر آینه نداشت به ظرف آب زلال می‌نگریست. همچنین جهت حفظ بهداشت بدن و لباس، هفته‌ای یک بار شست‌وشو می‌کرد. او به خوشبویی بدن نیز توجه فراوان داشت و به‌وسیله بوی عطر خود شناخته می‌شد. پیامبر اسلام، مردم را به رعایت بهداشت سفارش می‌کرد و آن را نماد مسلمانی و جزئی از ایمان به خداوند معرفی می‌کرد. او بهداشت دندان را مایهٔ نظافت و نظافت را عامل واردشدن انسان در بهشت دانسته است. دربارهٔ لباس نیز پیامبر اسلام به‌صورت مکرر به پوشیدن لباس سفید سفارش کرده است زیرا زودتر و بهتر آلودگی‌ها را نشان می‌دهد و انسان نسبت به پاکیزگی آن زودتر اقدام می‌کند.

توصیه‌های دینی در خصوص حرمت بدن

استفاده ابزاری از زنان به‌مثابه حیوانات دست‌آموز در غرب

حفظ کرامت

بر اساس آموزه‌های قرآن، انسان مورد تکریم خداوند و حفظ کرامت او بر خودش لازم است و در این راستا از انسان خواسته است تا نیروی عقل خود را در جهت تفکر، تدبر و تأمل به کار گیرد و در جهت انجام کارهای نیک تلاش کند و از هر چیزی که او را آلوده می‌نماید؛ همانند زنا، هم‌جنس بازی، خوردن مسکرات دوری گزیند. در برخی روایات، حفظ دامن و شکم از گناه در زمرهٔ عبادت خداوند به حساب آمده و آلوده نمودن آن به گناه، یکی از اسباب جهنمی شدن معرفی شده است.

بهداشت فردی

برخی آموزه‌های دینی بر بهداشت فردی تأکید دارند. به‌عنوان نمونه بر حفظ بهداشت فردی در ایام مقدس نظیر اعیاد اسلامی قربان، فطر و غدیر خم و روزهای مقدس نظیر روزهای جمعه بیشتر از ایام معمولی تأکید دارند. همچنین پاکی بدن در مکان‌های مقدس نظیر مساجد مورد تأکید ویژه است.

پوشش بدن

اسلام دلالت‌های نمادین مصرفی پوشش را با رعایت حرمت بدن می‌پذیرد و بر حرمت بدن زنان بیشتر از مردان تأکید کرده است. به همین دلیل به زنان توصیه شده که از مزایای جسمانی به‌صورت صحیح استفاده کنند و برای حل مسائلی نظیر بهبود روابط همسران مورد بهره‌برداری قرار دهند. اگر مدیریت بدن در راستای تقویت خانواده و تقویت علقهٔ خانوادگی باشد، نه‌تنها مضر نیست، بلکه توصیه نیز شده است. اسلام با مدیریت بدن با هدف سیراب‌کردن افراد چشم‌چران مخالف است، چون بدن را مقدس‌تر از این مسائل می‌داند.

آرایش بدن

در اسلام زینت بدن زنان و مردان از جمله عوامل تقویت ارتباط انسان با خدا شمرده شده است و کسانی که آراستگی را مغایر با بندگی خدا می‌دانند، سرزنش می‌کند و امور تزئینی را برای بندگان خوب خدا می‌داند تا هیچ شبهه‌ای در ضرورت تزئین بدن برای مسلمانان باقی نماند. اسلام به‌دلیل حرمت‌داشتن بدن، برای آرایش بدنی در عرصه‌های عمومی محدودیت‌هایی نیز قائل شده است، اما روابط میان اعضای خانواده را کمتر مقید کرده است، تا برقراری ارتباط میان اعضای خانواده‌ها آسان‌تر امکان‌پذیر شود.

سلامت بدن

تلاش برای حفظ سلامتی بدن یکی از وجوه مهم مدیریت بدن است؛ اسلام برای سلامت بدن اهمیت فراوانی قائل است و در قرآن آیات فراوانی به سلامت بدن پرداخته است. کارهایی که بدن انسان را به هر شکل ممکن به خطر بیاندازد، در اسلام روا نیست. اهتمام ائمهٔ معصومین به معالجه‌کردن بدن‌های انسان‌ها مثل اهتمام آنها به ضرورت معالجهٔ روح آنان بوده است. تفاوت مهم سلامت بدن در اسلام با دیگران در نحوهٔ نگاه به سلامتی است، اسلام سلامت بدن را با حرمت بدن مرتبط می‌داند، به‌دلیل این‌که سلامتی بدن را به‌عنوان یک نعمت الهی برای بشر می‌داند.

حرمت تن و جنسیت

برخی اندیشمندان بر این باور هستند که حرمت بدن زن بیشتر از حرمت بدن مرد است؛ چرا که خداوند از بدن او انسان دیگری را خلق می‌کند و اشخاصی که درصدد ترویج برهنگی زن هستند، در واقع می‌خواهند انسانیت او را از بین ببرند. در ادبیات دینی پوشیدگی انسان نشانهٔ تقرب و برهنگی، عامل خروج از جایگاه قرب الهی است. فرهنگ برهنگی، محصول دستگاه پیچیدهٔ فلسفی و عملی شیطان است؛ بنابراین هرگونه برنامه‌ای که به برهنگی بیانجامد، شیطانی و بی‌حرمتی به انسانیت است. بر اساس آموزه‌های قرآن پنج اصل زینت، مساوات، الگوبخشی، کرامت و کمالات معنوی، تأکید بیشتری بر حفظ حرمت تن زنان دارند.

حفظ حریم در برابر نامحرم

قرآن کریم از حریم نگهداری حضرت یوسف در برابر زلیخا خبر داده است و از اینکه یوسف رنج زندان را بر تسلیم شدن در برابر خواستهٔ نامشروع او ترجیح داد، به نیکی سخن به میان آورده است. از نظر قرآن کریم هر زندان رفتنی عیب نیست و تحمل سختی‌ها برای حفظ پاکدامنی، از زندگی در رفاه همراه با گناه، به مراتب بهتر است. در جریان برخورد دختر حضرت شعیب با حضرت موسی نیز حفظ حریم از هر دو طرف موج می‌زند؛ زیرا هنگامی که آن دختر به‌سوی حضرت موسی رهسپار شد، در راستای حفظ حرمت در مواجههٔ با نامحرم، با نهایت حیا گام برمی‌داشت و چون به موسی رسید، دعوت را از جانب پدرش مطرح کرد نه از سوی خود. حضرت موسی نیز وقتی به سوی منزل حضرت شعیب حرکت کرد، ابتدا پشت سر آن دختر به راه افتاد؛ اما در طول مسیر چون باد لباس‌های او را حرکت می‌داد و حجم بدن او را آشکار می‌ساخت، به همین جهت حضرت موسی از آن دختر خواست تا پشت سر او حرکت کند و راه را به او نشان دهد.

حق اعضای بدن

در متون دینی به حفظ حرمت اعضای بدن انسان اشاره و برای برخی از اعضای بدن حقوق ویژه‌ای تعلق گرفته است. این حقوق شامل مواردی مانند خودداری از آلوده کردن زبان به فحش، استفاده از گوش برای شنیدن سخنان نیک، پرهیز از نگاه کردن به چیزهای حرام، قدم برنداشتن به سوی گناه، خودداری از انجام کارهای حرام با دست، اجتناب از خوردن مال حرام و پرخوری، و حفظ عفت می‌شود. این حقوق با هدف حفظ سلامت روح و روان انسان و سوق دادن او به سوی مسیر درست زندگی وضع شده‌اند.

آسیب‌شناسی

بدن‌نمایی

بدن‌نمایی در تضاد آشکار با حرمت بدن است. اندام‌نمایی همانطوری که ممکن است در فضای حقیقی صورت گیرد، در فضای مجازی نیز ممکن است محقق شود. منظور از بدن‌نمایی در فضای مجازی این است که فرد فیلم یا تصویری از خود ارائه دهد که فاقد پوشش شرعی است و تهییج شهوانی را به دنبال دارد. در آموزه‌های قرآنی، بدن‌نمایی به‌دلیل این که ظاهر شدن در بین مردم همانند مردم دوران جاهلی است، به صراحت از آن نهی شده است. در آموزه‌های قرآنی، بدن‌نمایی به‌دلیل این که ظاهر شدن در بین مردم همانند مردم دوران جاهلی است، به صراحت از آن نهی شده است. در برخی روایات، رسول خدا از زنانی که لباس بدن‌نما می‌پوشند به «پوشیدگان برهنه» تعبیر کرده است.

خودآرایی

آیهٔ ۳۱ سورهٔ نور خودآرایی در برابر نامحرم را از مصادیق آشکار نمودن زینت و حرام قرار داده است. در مورد زینت مطرح شده در این آیه چند احتمال داده شده است: یک: اندام زیبای زن. دو: نشان دادن گوش، گردن، بازوان و دست‌ها که محل زیورهای همانند گوشواره، گردنبند، بازوبند و دست‌بند به‌شمار می‌روند. سه: زیورآلات آویخته شده بر برخی از اعضای بدن که به‌طور طبیعی آشکار نمودن آن با آشکارسازی عضو محل زینت همراه است. در برخی از روایات، زینت پنهان به گردنبند، بازوبند و خلخال معنا شده است. آشکار نمودن زیورهایی که به‌طور معمول پنهان هستند، بر زنان جایز نیست و همین‌طور لباس‌های زینتی مخصوصی را که زنان زیر لباس عادی یا چادر می‌پوشند، نبایند آشکار شوند.

آموزش حرمت تن به کودکان

آموزش حرمت تن به کودک از دوران خردسالی

نوع رفتار پدر و مادر انتقال دهنده پیام «حرمت تن» به کودک است. در محیط اسلامی، آموزش حرمت تن به کودک از همان دوران خردسالی شروع می‌شود و به او فهمانده می‌شود که بدن او حرمت دارد و نباید به کسی اجازه دهد تا آن را لمس کند یا آن را ببیند. هم‌چنین به او آموخته می‌شود که در جلوی هیچ فردی حتی پدر و مادر نباید لباس خود را عوض نماید و در سنین نوزادی هنگامی که والدین لباس او را عوض می‌کنند، با رفتار خود نشان می‌دهند که از لمس و نگاه غیر ضروری نسبت به بدن او اجتناب می‌کنند و از تعویض پوشک بچه در حضور دیگران خودداری می‌کنند. در محیط خانواده به کودک یاد داده می‌شود هنگامی که می‌خواهد استحمام کند باید لباس‌های خود را در داخل حمام تعویض نماید. از همان دوران کودکی، والدین با تعویض نکردن لباس خود در جلوی کودک، عملاً به او می‌آموزند هنگامی که او توانست به‌تنهایی لباس خود را تعویض کند، باید در جایی این کار را انجام دهد که از دید بیینده پنهان باشد.

رویکردها

رویکرد نظام آموزشی

در نظام تعلیم و تربیت اسلامی معلم موظف به نگاهداشت حرمت تن دانش‌آموزان است و از آزار جسمی و جنسی آنان به‌شدت اجتناب می‌کند. معلمی که حرمت دانش‌آموز را نگه می‌دارد، هیچگاه به خود اجازه نمی‌دهد که بدون اجازه به او دست بزند و اگر به عدم تأمین نیاز عاطفی دانش‌آموزان در محیط خانه موجب نمی‌شود که معلم این خلأ را پر نماید. در رابطه شاگردی و معلمی حد و مرز وجود دارد؛ مثلاً بوسه زدن بر گونه و در آغوش کشیدن مربوط به محیط خانه است نه مدرسه. البته پدیدار شدن چنین کنش‌های عاطفی در محیط مدرسه از سوی معلم در مقطع ابتدایی یا بالاتر در مناسب‌های خاص همانند عید یا تولد اشکالی ندارد.

رویکرد دینی

دورکیم از حرمت دینی بدن میان قبائل استرالیا حکایت می‌کند. به‌نظر او توتمیزم شامل عقایدی است که مردم آن را محترم می‌شمردند. طبق این عقاید خالکوبی‌هایی بر روی بدن‌ها انجام می‌شد که نشانهٔ کلان قبیله بود. بدن همهٔ افراد قبیله مطابق نشانهٔ کلان قوم، زینت می‌یافت و همگان دارای هویت یکسان و مشترک می‌شدند. این هویت یکسان کلان را با اعضای قبیله مرتبط می‌ساخت اما از کلان‌های دیگر متمایز می‌کرد. حرمت بدنی یکسان میان همهٔ اعضای قبیله تحقق می‌یافت که فاقد مؤلفهٔ فردگرایی بود. طبق این روایت دورکیم، حرمت دینی بدن انسان با بدن جسمانی او گره خورده است.

رویکرد جامعه‌شناسی

نویسندگان غربی مدعی هستند که قدرت انسان در ایجاد تغییرات در زندگی روزمره منوط به مدیریت بدن در طول زمان و مکان است. فعالیت‌های معطوف به بدن نظیر مسواک‌زدن دندان‌ها، شستن بدن، کوتاه‌کردن ناخن‌ها، آرایش‌کردن یا اصلاح صورت و نظافت پاها در واقع رعایت حرمت بدن و حقوق دیگران است؛ لذا باید مراقبت زنان از بچه‌ها را نیز به‌عنوان یک فعالیت بدنی در این راستا تفسیر کرد.

برخی جامعه‌شناسان از حرمت جسمانی بدن به «کیش بدنی» تعبیر کرده‌اند. بودریار معتقد است که بدن از «هیچ» به یک «کیش» بدل شده است و «کیش بدن» صرفاً متضاد با «کیش روح» نیست، بلکه جانشین آن است. کیش بدنی، ایدئولوژی‌هایی همانند ایدئولوژی معنوی ارائه می‌دهد. علاوه بر این یک نوع اخلاق جدید است که در آن جنبهٔ لذت‌گرایی غلبه دارد. سیستم ارزشی آن فردگرایانه است. علاوه بر این، ادعا می‌کند که بدن، یک جسم صرف نیست، بلکه اسطورهٔ راهنمای اخلاق مصرفی، تکیه‌گاه تولید اقتصادی و استراتژی کنترل اجتماعی است.

فرانک بخش اقتصادی کیش بدنی را توضیح می‌دهد؛ بدنی وجود دارد که در رحم شکل می‌گیرد، در زندگی تغییر شکل می‌یابد و با مردن تجزیه خواهد شد. هستی جسمانی، مؤلفهٔ مهم بدن را تشکیل می‌دهد. ویژگی جسمانی بدن‌ها واقعیت سرسخت است که ابزار عمل و همچنین محدودیت‌هایی پیش روی افراد قرار می‌دهند.

در نگاه بوردیو، بدن در ابتدا سرمایهٔ فیزیکی است، اما در مرحلهٔ بعد قابل تبدیل به سرمایهٔ اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی است. بخشی از ارزش بدن به کالایی‌شدن آن مرتبط است، این نوع حرمت‌گذاری نه‌تنها به‌معنای نقش بدن در خرید و فروش نیروی کار، بلکه به‌عنوان دارندهٔ قدرت، جایگاه و اشکال نمادین متمایز، برای انباشت منابع مختلف ضروری است. سرمایهٔ فیزیکی به‌معنای امکان تبدیل مشارکت بدنی در کار، اوقات فراغت و سایر عرصه‌ها به اَشکال مختلف سرمایه؛ مثلاً تبدیل سرمایهٔ فیزیکی به سرمایهٔ اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی است. کنش‌گری که دارای سرمایهٔ فیزیکی است، از طریق سبک‌های راه‌رفتن، صحبت‌کردن و لباس‌پوشیدن می‌تواند آن را به سرمایه‌های دیگر تبدیل کند، به شرطی که چنین تبدیل سرمایه‌ها را آموزش دیده باشد. عادت‌واره، سلایق و میادین اجتماعی می‌توانند بر توسعهٔ سرمایهٔ فیزیکی افراد تأثیر بگذارد. نوع نگاه زنان و فرصت‌های آنان برای توسعهٔ سرمایهٔ فیزیکی تفاوت اساسی با مردان دارد. زنان فرصت کمتری برای تبدیل سرمایه‌ها دارند و بیشتر به تأمین نیازهای ضروری مشغول هستند، هرچند که تشویق‌های زنان برای توسعهٔ سرمایهٔ فیزیکی، در جامعه بیشتر از مردان است. طبقات پائین نیز از برخی سرمایه‌های فیزیکی خاص برخوردار هستند، از جمله عضلات قوی و قدرتمند که برای تبدیل به سرمایه‌های اقتصادی و اجتماعی مفید خواهد بود.

مؤلفه‌های حرمت بدن

مؤلفه‌های حرمت بدن شامل روابط اجتماعی، پوشاک، نحوهٔ آراستن بدن، تغذیه، بهداشت و سلامت، چگونگی ژست‌های بدنی و نحوهٔ سخن گفتن است. اگرچه در هر فرهنگ و جامعه‌ای الگوهایی برای پوشش، آرایش و ظواهر بدنی وجود دارد که همهٔ افراد تا حدود آن را رعایت می‌کنند، اما در جلوه‌های عینی آن تفاوت‌هایی به چشم می‌خورد و انسان‌ها می‌توانند فقط در محدودهٔ الگوهای اجتماعی و فرهنگی مجاز دست به انتخاب بزنند. حرمت بدن در سبک زندگی اسلامی به‌صورت مجزا و تفکیک شده مطرح نشده است. از آنجا که حرمت تن انسان، ذیل حیات انسان و تابع تجلیات روحی او است، در مؤلفه‌های حرمت تن انسان نیز ارتباط آن با سایر ابعاد زندگی از جمله روح انسان مد نظر قرار گرفته است.

روابط اجتماعی

از حوزه‌های مهم حرمت تن انسان و حفظ حرمت آن، روابط اجتماعی شامل گفت‌وگو، نگاه‌کردن و لمس‌کردن بدن است. در این حوزه، اساس روابط اجتماعی در سبک زندگی اسلامی، بر مبنای «مَحرم» و «نامحرم» تنظیم شده است و کسی حق ندارد به نحو دل‌خواه در بدن کسی دیگر تصرف کند. در همین چارچوب و به‌دلیل حریم بدن انسان، نگاه به بدن زن، حتی به چهرهٔ آرایش‌کرده و زیورآلات او (نگاه به محل زینت)، عکس بی‌حجاب زن آشنا، عکس‌های تحریک‌کننده، نگاه‌کردن مرد به بدن نامحرم (چه با قصد لذت و چه بدون آن)، نگاه‌کردن به عورت دیگران، نگاه‌کردن مرد با قصد لذت به بدن مرد دیگر و زن به بدن زن دیگر ممنوع شده است. همچنین در روایاتی از امامان شیعه ارتباط‌داشتن زن و مرد نامحرم، مذمت شده و بنابر نظر فقها، لمس بدن نامحرم در موارد غیر اضطراری و معالجه جایز نیست. حتی گوش‌دادن به صدای زن نامحرم، اگر با قصد لذت حرام باشد، ممنوع است. به نظر اندیشمندان مسلمان، چنین ساختار ارزشی، پیامدهای زیر را به دنبال دارد: ایجاد نگرش صحیح به نقش زن و مرد، روش‌های درست قرارگرفتن زن و مرد در کنار هم در خانواده و جامعه، ترویج فرهنگ خویشتن‌داری جنسی و ایجاد مرز مشخص بین زن و مرد با حجاب و عفاف، تعیین مرزها و نقش‌ها در سه حوزهٔ تکامل فردی، خانواده و فعالیت‌های اجتماعی برای زنان و مردان و دفاع از حقوق آنها، جلوگیری از خودنمایی، مصرف‌گرایی، مدپرستی، اشرافی‌گری و سرگرم‌شدن زنان به امور پست و شهوانی، اصل قراردادن بنیان خانواده در جامعه، رکن قراردادن زن در استحکام بنیان خانواده و مشخص‌بودن حقوق زن در خانواده.

تغذیه و پرورش بدن

در سبک زندگی مؤمنانه، به‌دلیل حرمت تن، انسان مجاز نیست برای رشد و پاسخ به نیازمندی‌های بدنی خود هر غذایی را بخورد. در اندیشهٔ دینی، بدن از احترام خاص برخودار بوده و باید متناسب با شأن، اهداف و کارکرد عبادی آن تغذیه شود. از این جهت، ملاک در استفاده از مواد غذایی مطابق آموزه‌های دینی، غذای حلال در مقابل غذای حرام است. برای مثال از میان چهارپایان، گوشت گوسفند، گاو، شتر، آهو و برخی دیگر از حیوانات، حلال و گوشت چهارپایان درنده‌خو، دارای دندان و چنگال و ناخن‌های تیز مانند شیر، پلنگ، روباه، کفتار، شغال و گربه حرام دانسته شده است. در سبک زندگی اسلامی، نحوهٔ ذبح و آماده‌کردن گوشت و مصرف غذا دارای آداب و رسوم و مقررات خاص است. در قرآن که مبنای رفتار مسلمانان محسوب می‌شود، برخوردن غذاهای پاک، ممنوعیت غذاهای غیربهداشتی، اسراف‌نکردن در مصرف غذا، دوری از خوردن گوشت مردار، گوشت خوک و خون و شراب تأکید شده چنان‌که پیامبر اسلام و امامان شیعه در امر تغذیهٔ سالم بدن توصیه‌ها و سیرهٔ ارزشمندی داشته‌اند. برای مثال در سیرهٔ پیامبر چرایی تغذیه، نوع غذا، تنوع و مقدار آن، زمان تغذیه، همراهی با دیگران در تغذیه و چگونگی انجام تغذیه مطرح شده است. در سیرهٔ پیامبر اسلام غذاخوردن برای تن‌پروری صرف نبوده بلکه با هدف کسب توان برای عبادت بوده است. غذاهای او نیز ویژگی‌هایی چون حلال‌بودن، تنوع، سادگی، مضر نبودن و سودمندی را داشته است.

بهداشت و سلامت

در سبک زندگی اسلامی بهداشت و سلامت تن، ارزش و اهمیت ویژه‌ای دارد و آداب و سنن خاص و دستورالعمل‌های زیادی برای حفظ سلامت تن وضع شده است. در قرآن‌کریم با واژه‌های «طیّبات»، «طهارت» و مشتقّات آن، از بهداشت و سلامت نام برده شده و به‌طور کلی عبارت است از: ایجاد کامل تندرستی بدنی، روانی، اجتماعی، نبود هر نوع ناتوانی جسمانی، مبارزه با بیماری‌های همه‌گیر، بالابردن سطح زندگی، اصلاح محیط، کشف داروهای تازه برای نابودی امراض، پاک‌سازی محیط روستایی و آلودگی آب‌ها، مبارزه با عوامل مزاحم تمدن، مانند سر و صدا و ازدحام. در آموزه‌های دینی برای بهداشت بدن وضو، غسل، طهارت لباس، پاکیزگی محیط زیست،ممنوعیت آمیزش با زنان در عادت ماهیانه،دوری از زنا، لواط و استمناء توصیه شده است. از نظر دین اسلام، حفظ صحت و سلامت واجب و هر چیز زیان‌آوری که به جسم انسان لطمه وارد آورد حرام دانسته شده و تحت یک قاعدهٔ فقهی «کلّ مُضرّ حرامٌ» (هر چیزی که ضرر دارد، حرام است)، بیان شده است. در سبک زندگی اسلامی گاهی یک امر واجب مانند «روزه» اگر برای بدن ضرر داشته باشد، تکلیف آن برداشته می‌شود. ذیل آیهٔ اسراف: «کُلوا واشرَبوا ولا تُسرِفوا اِنَّهُ لایُحِبُّ المُسرِفین» نیز روایت شده که منظور از اسراف، مصرف هر چیزی است که از نظر سلامت، به بدن انسان زیان برساند. مفسران ذیل آیه به زیان‌های پرخوری برای بدن اشاره کرده و دربارهٔ حکم شرعی آن بحث کرده‌اند. با توجه به اهمیت سلامت و نقش اساسی آن در ارزش بدن انسان، درخواست سلامت بدنی از خداوند، جزء دعاهای مسلمانان است؛ چنان‌که در دعای «ابوحمزهٔ ثمالی» (از دعاهای معروف ماه رمضان) سلامت در جسم و توانایی در بدن از خداوند خواسته می‌شود. در روایتی از پیامبر اسلام، از سلامت و امنیت، به عنوان دو نعمت مخفی یاد شده است.

پوشش

بر اساس اسناد تاریخی پوشش در همهٔ ادوار تاریخ و تمام فرهنگ‌ها نشانه‌ای برای شخصیت انسان و احترام بدن او محسوب می‌شده است. در سبک زندگی اسلامی مسئلهٔ پوشش زن و پنهان‌کردن زینت‌های ظاهری و باطنی وی، اهمیت بسیاری دارد. قرآن در چندین آیه به این موضوع با تعابیر مختلف اشاره کرده و زنان را از هتک حرمت خود با بدحجابی و بی‌حجابی، خودآرایی و خودنمایی در برابر نامحرم نهی کرده است؛ برای مثال در آیهٔ ۳۱ سورهٔ نور، زنان را مکلف می‌کند که جاذبه‌ها و زینت‌های ظاهری و باطنی خود را آشکار نکنند، مگر آن مقدار که به‌صورت طبیعی نمایان است. در قرآن، موسی که هنگام آب‌کشیدن از چاه و سیراب‌کردن گوسفندان دختران جوان شعیب پیامبر، چشم‌پوشی کرد و به بدن آنها نگاه نکرد، به‌عنوان الگوی عفت و حیا معرفی شده است. به گفتهٔ شهید مطهری، نبودن حریم میان زن و مرد و آزادی معاشرت‌های بی‌بندوبار، هیجان‌ها و التهاب‌های جنسی را فزونی می‌بخشد و تقاضاهای رابطهٔ جنسی را به‌صورت یک عطش روحی و یک خواست اشباع‌نشدنی درمی‌آورد. به نظر پژوهشگران حفظ حریم میان زن و مرد و لزوم پوشش بدن زن به این دلیل است که مردان نسبت به زنان به محرک‌های جنسی حساس‌ترند و پوشش نامناسب زنان و جاذبهٔ ناشی از آن مردان به‌خصوص جوانان را تحریک می‌کند. عدم پوشش مناسب بدن زن، علاوه‌بر ایجاد و شیوع فساد و فحشا موجب اختلال روانی و فروپاشی خانواده‌ها نیز می‌شود.

آرایش ظاهر

آراستگی ظاهری پیوند عمیق با حرمت تن داشته و به معنی مرتب، پاکیزه و مناسب‌بودن سر و وضع ظاهر بدن است. به باور پژوهشگران انسان به اقتضای فطرت، جویای پاکیزگی، زیبایی، تمیزی و آراستگی بوده و از پریشانی نفرت دارد. به‌همین دلیل در سبک زندگی اسلامی که منطبق بر فطرت الهی است، به آراستگی ظاهر اهمیت زیاد داده و مصادیق مختلف آن بیان شده است که برای مثال می‌توان به پوشیدن لباس پاکیزه و آراسته، شانه‌زدن و مراقبت از موی سر و محاسن، تمیزنگهداشتن بدن و زدودن موهای زاید آن، کوتاه‌کردن ناخن و دوری از چیزهای تنفرانگیز، مانند بوی بد دهان که از رعایت‌کردن بهداشت دهان و دندان ناشی می‌شود، اشاره کرد.

آسیب‌زدن به بدن

آسیب‌زدن به بدن که در فقه اسلامی تحت عنوان «اضرار به نفس» آمده، از مؤلفه‌های مهم حرمت تن محسوب می‌شود و دارای مصادیق مختلف است؛ برای مثال استعمال دخانیات، ورزش‌های سخت و خطرناک و اعتیاد به مواد مخدر از جمله مصادیق اضرار به نفس بوده و بر اساس آموزه‌های دینی ممنوع است. سوءمصرف مواد مخدر در منابع مختلف به خودکشی تدریجی تشبیه شده که در آموزه‌های دینی به شدت نهی شده است.

حرمت بدن در فرهنگ غرب

انسان در فرهنگ مدرن غرب تا حد یک ماشین تنزل کرده، روح و اصالت او انکار و اعتقاد به علت غایی و هدف‌داشتن طبیعت، یک عقیدهٔ ارتجاعی تلقی می‌شود که از پیامدهای اصلی آن، اهمیت یافتن بدن و ظهور جامعهٔ مصرفی است. در چنین فرهنگی، افراد با دست‌کاری ویژگی‌های ظاهری بدن و فاصله‌گیری از مفهوم «بدن طبیعی»، به ساخت بدن کالایی مبادرت می‌ورزند. جامعه‌شناسان معتقدند که کالاشدن بدن در جوامع غربی آن را به‌صورت سرمایهٔ فیزیکی درآورده است. بدن در جریان فردی‌شدن دنیای مدرن، به حریمی شخصی تبدیل شده که غیر از خود فرد، هیچ نهاد دیگری اجازه ابراز نظر یا تصمیم‌گیری دربارهٔ آن را ندارد. به گفتهٔ پژوهشگران، این نوع نگاه، ارزش افراد را از مقام «خلیفة اللهی» به مقام حیوانی تنزل داده که ولنگاری جنسی؛ یعنی نگاه ابزاری به بدن زن، اختلاط، آزادی و بی‌بندوباری در روابط زن و مرد و آزادی جنسی و هم‌جنسی، ابراز قراردن زنان برای لذت‌بردن مردان، تجمل‌گرایی، اشرافی‌گری و مدپرستی، تحریک مردان با برهنگی و بی‌حجابی و رهاساختن زنان، سست‌شدن بنیان خانواده، و بی‌هویت‌کردن کودکان از پیامدهای مخرب آن است.

حرمت بدن میت

بر اساس آموزه‌های دینی جسم انسان همان‌طور که در زمان حیات دارای حرمت است، پس از مرگ نیز این احترام به قوت خود باقی می‌ماند. برخی مکاتب‌مادی‌گرا برای جسم انسان ارزش ابزاری قایل‌اند که با مرگ فرد جسد او هم احترام ندارد. در روایات و دستورات اسلام توصیه‌های فراوانی در مورد حرمت جسد انسان شده و این ارزش و احترام تا حدی است که برای جسارت و آسیب به جسد انسان، دیه تعیین شده است. حتی نبش قبر مسلمان جرم‌انگاری شده و قانون‌گذار برای آن مجازات حبس در نظر گرفته است. در دین اسلام قاعدهٔ «حرمة المیت کحرمة الحی» اهمیت و احترام به جسد انسان را نشان می‌دهد به‌دلیل حرمت بدن انسان، در فقه اسلامی دفن بدن میت از واجبات کفایی دانسته شده که باید پس از تشریفات دینی یعنی غسل، حنوط (مالیدن کافور بر مواضع سجود)، کفن‌کردن و خواندن نماز بر او انجام شود. همچنین تشریح مردهٔ مسلمان، فقط در صورت بروز اضطرار، جایز دانسته شده است.

حرمت تن در شعر فارسی

سعدی شیرازی شرافت تن انسان را ذیل شرافت روح (جان) انسان مطرح کرده و چنین می‌سراید:

تن آدمی شریف است به جان آدمیت		نه همین لباس زیباست نشان آدمیت
اگر آدمی به چشم است و دهان و گوش و بینی		چه میان نقش دیوار و میان آدمیت
خور و خواب و خشم و شهوت شغب است و جهل و ظلمت		حیوان خبر ندارد ز جهان آدمیت
به حقیقت آدمی باش وگر نه مرغ باشد		که همین سخن بگوید به زبان آدمیت
مگر آدمی نبودی که اسیر دیو ماندی		که فرشته ره ندارد به مکان آدمیت
اگر این درنده‌خویی ز طبیعتت بمیرد		همه عمر زنده باشی به روان آدمیت
رسد آدمی به جایی که به جز خدا نبیند		بنگر که تا چه حد است مکان آدمیت
طیران مرغ دیدی، تو ز پایبند شهوت		به در آی تا ببینی طیران آدمیت
نه بیان فضل کردم که نصیحت تو گفتم		هم از آدمی شنیدیم بیان آدمیت

منابع

• قرآن کریم.
• آزاد ارمکی، تقی و غراب، ناصر الدین، «جایگاه بدن در دین»، فصلنامه انجمن ایرانی مطالعات فرهنگی و ارتباطات، سال ششم، شماره ۱۸، بهار ۱۳۸۹ش.
• ابن‌طاووس، علی بن موسی‏، جمال الأسبوع بکمال العمل المشروع‏، قم، دار رضی، ۱۳۳۰ق.
• پرستش، شهرام و همکاران، «بررسی جامعه‌شناختی مدیریت ظاهر و هویت فردی در بین جوانان) مطالعه موردی شهر بابلسر)»، مجله علوم اجتماعی دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد، سال پنجم، شماره ۲، ۱۳۷۸ش.
• حر عاملی، محمد بن حسن، الجواهر السنیهٔ فی الأحادیث القدسیة (کلیات حدیث قدسی)، تهران، دهقان، ۱۳۸۰ش.
• حر عاملی، محمد حسن، وسائل الشیعه، قم، مؤسسة آل‌البیت‏، ۱۴۰۹ق.
• حرانی، حسن بن علی، تحف العقول، قم، جامعه مدرسین، ۱۴۰۴ق.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۸ تیر ۱۴۰۴ش.
• رحیم‌پور ازغدی، حسن، «آیا بدن انسان حرمت دارد؟»، وب‌سایت جهان‌نیوز، تاریخ انتشار: ۷ خرداد ۱۳۹۰ش.
• صدوق، محمد بن علی، من لایحضره الفقیه، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۱۳ق.
• صدوق، محمد بن علی، معانی الاخبار، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم‏، ۱۴۰۳ق.
• صدوق، محمد بن علی، الخصال، قم، جامعه مدرسین، ۱۳۶۲ش.
• فرزندان بسطام، عبدالله و حسین، طب الائمهٔ، مترجمان: حسین صابری و محمد صالحی، قم، چاپخانه حیدریه، ۱۳۸۵ق.
• کاشانی، محمد، تفسیر صافی، تهران، مکتبهٔ صدر، ۱۴۱۵ق.
• مزینانی، مهدی و محمدی، حمیدرضا، «تحلیل فرهنگی مصرف بدن در اسلام و لیبرالیسم»، معرفت فرهنگی اجتماعی، سال دوازدهم، شماره ۴، پیاپی ۴۸، پاییز ۱۴۰۰ش.
• «نگاهی گذرا به تأکیدات قرآن در بخش سلامت بدن»، خبرگزاری بین‌المللی قرآن، تاریخ انتشار: ۵ خرداد ۱۳۹۳ش.
• نوری، حسین بن محمدتقی‏، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، قم، مؤسسة آل‌البیت‏، ۱۴۰۸ق.
• آزاد، سمانه، «حرمت تن در گفت‌وگو با پروین داعی پوی»، مجله رشد معلم، شماره ۳۰۳، بهمن ۱۳۹۵ش.
• بهجت‌پور، عبدالکریم، همگام با وحی، قم، مؤسسه تمهید، ۱۳۹۰ش.
• پورجواهری، علی و همکاران، «الزام پوشش بارویکرد به آزادی و رعایت حقوق شهروندی در فقه و حقوق ایران»، مجله مطالعات تطبیقی حقوق شهروندی، شماره ۱، تابستان ۱۳۹۹ش.
• «تشکل‌های دانشگاهی، در آیین رونمایی از کتاب سیل یام»، خبرگزاری دانشجو، تاریخ درج مطلب: ۲۲ اسفند ۱۴۰۱ش.
• جمعی از نویسندگان، موسوعهٔ نضرهٔ النعیم فی مکارم اخلاق الرسول الکریم صلی الله علیه و سلم، جده، دارالوسیله، ۱۴۲۶ق.
• حقیقتیان، منصور و دیگران، «بررسی عوامل اجتماعی- فرهنگی مؤثر بر تصویر بدن با تأکید بر سبک زندگی در بین دختران و زنان جوان»، مجلهٔ مطالعات راهبردی ورزش و جوانان، شمارهٔ ۱۴، اسفند ۱۳۹۴ش.
• زمخشری، محمود بن عمر، الفائق فی غریب الحدیث، دار الکتب العلمیه - بیروت، چاپ: اول، ۱۴۱۷ ه‍.ق
• زهروی، رضا و احمدزاده، رسول، «تن نمایی زنان در فضای مجازی با نگاهی به آموزه‌های فقه امامیه و حقوق ایران»، در مجله مطالعات راهبردی زنان، شماره ۷۰، زمستان ۱۳۹۴ش.
• علی بن حسین (علیه‌السّلام)، امام چهارم، رسالهٔ الحقوق للامام زین العابدین علیه السلام، تهران، الهدی، ۱۴۲۱ق.
• عمید، حسن، فرهنگ فارسی عمید، تهران، انتشارات راه رشد، اول، ۱۳۸۹ش.
• فرید وجدی، محمد، دائرهٔ المعارف القرن العشرین، بیروت – لبنان، دارالمعرفهٔ، ۱۹۷۱م.
• قائمی، علی، اخلاق و معاشرت در اسلام، تهران، امیری، ۱۳۶۴ش.
• قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، ۱۳۸۸ش.
• قرائتی، محسن، سبک زندگی اسلامی بر اساس تفسیر نور، محقق: متوسلی، علی‌محمد، تهران، مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن، ۱۳۹۳ش.
• قشیری، مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، تحقیق: محمد فؤاد عبدالباقی، قاهره، مطبعه عیسی البابی الحلبی وشرکاه، ۱۳۷۴ش.
• کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، قم، دارالحدیث، ۱۴۳۰ق.
• گروه قرآن پژوهی کوثر، «مقام و منزلت زن مسلمان در قرآن کریم»، در مجله قرآنی کوثر، شماره ۲۰، بهار ۱۳۸۵ش.
• لامع، زهرا و فلاح تفتی، فاطمه، «رویکردی بر جایگاه «غیرت ناموسی» در سایهٔ آموزه‌های فقه و حقوق ایران»، در دوفصلنامهٔ فقه و حقوق خانواده، دوره ۲۸، شماره ۷۸، بهار و تابستان ۱۴۰۲.
• «مراقبت جنسی را جایگزین تربیت جنسی کنیم»، وب‌سایت اقتصاد آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۰ تیر ۱۳۹۸ش.
• مطهری، مرتضی، مجموعه آثار استاد شهید مطهری، قم، صدرا، چاپ هشتم، ۱۳۷۲ش.
• معین، محمد، فرهنگ فارسی، تهران، ادنا، چهارم، ۱۳۸۱ش.
• مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیهٔ، چاپ دهم، ۱۳۷۱ ش.
• موسوی، نگاه دوباره به مسئله حجاب، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۵۹ش.
• هاشمی شاهرودی، محمود، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل‌بیت علیهم‌السلام، قم، مؤسسه دائره المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت (علیهم‌السّلام)، ۱۳۸۲ش.
• آخوندی، مصطفی، «نگاهی به غذا و تغذیه از منظر اسلامی»، مجلهٔ حصون، شمارهٔ ۱۵، بهار ۱۳۸۷ش.
• آزاد ارمکی، تقی، چاوشیان، حسن، «بدن به مثابهٔ رسانهٔ هویت»، مجلهٔ جامعه‌شناسی ایران، دورهٔ ۴، شمارهٔ ۴، ۱۳۸۱ش.
• آقایی، مجید، جرائم علیه مردگان در حقوق کیفری ایران، تهران، میثاق عدالت، ۱۳۸۵ش.
• ابراهیم‌نژاد، محمدرضا، «فلسفه پوشش وعفاف در فرهنگ اسلامی»، فصلنامه خط اول، سال دوم، شماره ۵، تابستان ۱۳۸۷ش.
• بحرانی، محمد، سند العروة الوثقی (النکاح)، قم، باقیات، ۱۴۲۹ق.
• توضیح المسائل مراجع، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۸۹ش.
• جلال کمالی، زینب خاتون، «فرصتی برای تازگی روز تربیت بدنی و ورزش»، مجلهٔ گلبرگ، شمارهٔ ۷۹، مهر ۱۳۸۵ش.
• جباری، محمدرضا، «اصول تغذیه در سیره پیامبر اعظم»، مجلهٔ تاریخ در آیینهٔ پژوهش، شمارهٔ ۱۳، ۱۳۸۶ش.
• جمعی از نویسندگان، احکام اسلامی، وب‌سایت کتابخانه مدرسهٔ فقاهت، تاریخ بازدید: ۱۰ بهمن ۱۴۰۲ش.
• حسن‌لو، امیرعلی، «بهداشت فردی در سیرهٔ نبوی»، مجلهٔ حبل‌المتین، سال اول، زمستان ۱۳۹۱ش.
• حقیقتیان، منصور و دیگران، «بررسی عوامل اجتماعی- فرهنگی مؤثر بر تصویر بدن با تأکید بر سبک زندگی در بین دختران و زنان جوان»، مجلهٔ مطالعات راهبردی ورزش و جوانان، شمارهٔ ۱۴، اسفند ۱۳۹۴ش.
• حمیدی، مهدی، «اضرار به نفس در مصرف مواد مخدر از دیدگاه قرآن و فقه امامیه و اهل سنت»، مجموعه مقالات نهمین همایش ملی پژوهش‌های مدیریت و علوم انسانی در ایران، ۲۱ اسفند ۱۳۹۹ش.
• خمینی، سیدروح‌الله، استفتائات امام خمینی، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۷۲ش.
• خمینی، سیدروح‌الله، تحریر الوسیله، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۷۹ش.
• خمینی، سیدروح‌الله، جهاد با نفس یا جهاد الاکبر، قم، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۷۸ش.
• ذکایی، محمدسعید «جوانان، بدن و فرهنگ تناسب»، فصلنامه تحقیقات فرهنگی، سال اول، شمارهٔ ۱، ۱۳۸۶ش.
• رضوانی‌پور، محمدرضا، «بهداشت جسم و جان در نگاه پیامبر اعظم»، مجلهٔ پاسدار اسلام، شمارهٔ ۳۰۶، خرداد ۱۳۸۶ش.
• سعدی، غزلیات، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۰ بهمن ۱۴۰۲ش.
• سعیدی، مریم و دیگران، «حفظ تن و حرمت اضرار به نفس از منظر فرهنگ و سلامت (با تأکید بر کتاب مفاتیح الحیاهٔ آیت‌الله جوادی آملی)»، مجلهٔ پژوهش‌های کاربردی در مدیریت و علوم انسانی، سال سوم، شمارهٔ ۸، پاییز ۱۴۰۱ش.
• شخصیت و حقوق زنان: در رهنمودهای رهبر معظم انقلاب اسلامی، تهران، قدر ولایت، ۱۳۸۳ش.
• شیرازی، علی، «نگاهی به نشانه‌های فرهنگ غرب»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۲۶ آذر ۱۴۰۱ش.
• طباطبایی، محمدحسین، سنن النبی، قم، دفتر انتشارات اسلامی، بی‌تا.
• طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم، العروة الوثقی، قم، مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۹ق.
• طبرسی، حسن بن فضل، مکارم الاخلاق، قم، شریف رضی، ۱۳۷۸ش.
• عاملی، محمد بن الحسن، وسائل الشیعه، قم، آل‌البیت، ۱۴۱۶ق.
• قانون مجازات اسلامی، تهران، قانون‌یار، ۱۳۹۲ش.
• قرطبی، شمس‌الدین، تفسیر قرطبی، قاهره، دار الکتب المصریة، ۱۹۶۴م.
• کاشف الغطاء، جعفربن خضر بن یحی، کشف الغطاء، خراسان، مکتب الاعلام الاسلامی، بی‌تا.
• مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار، تصحیح محمدباقر محمودی و دیگران، بیروت، دار احیاء التزاث العربی، ۱۴۰۳ق.
• مطهری، مرتضی، مجموعه آثار شهید مطهری، قم، صدرا، ۱۳۹۰ش.
• معین، محمد، فرهنگ فارسی، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ درج مطلب: ۱۰ بهمن ۱۴۰۲ش.
• معین، محمد؛ فرهنگ فارسی، تهران، امیر کبیر، ۱۳۶۰ش.
• مقدس‌نیا، سیدمحمد و محمدی، محمدمهدی، «پاکیزگی و آراستگی ظاهر»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۷ آبان ۱۳۹۶ش.
• مکارم شیرازی، احکام بانوان، قم، امام علی بن ابی‌طالب، ۱۳۸۹ش.
• مکارم شیرازی، ناصر و جمعی از نویسندگان، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الإسلامیة، ۱۳۷۴ش.
• مولوی، محمدعلی و گیتی ثمر، بهداشت همگانی، تهران، چهر، ۱۳۶۷ش.
• نجفی، محمدحسن، جواهرالکلام فی شرح شرائع الاسلام، تحقیق عباس قوچانی، بیروت، داراحیاء التراث العربی، ۱۳۶۲ش.
• نورمحمدی، غلام‌رضا، «ارزش‌شناسی در نظام جامع سلامت اسلام»، فصلنامه قرآن و طب، دورهٔ ۷، شمارهٔ ۳، پاییز ۱۴۰۱ش.
• نوری، میرزاحسین، مستدرک الوسائل، قم، مؤسسة آل‌البیت لإحیاء التراث، ۱۴۰۸ق.

• Bourdieu, Distinction: A Social Critique of the Judgement of Taste, London, Routledge, 1984.
• Bourdieu, Pierre, “The forms of capital”, in J. Richardson (ed.), Handbook of Theory and Research for the Sociology of Education, 1986.
• Baudrillard, Jean, The Consumer Society: Myth & Structures, London. Thousand Oaks. New Delhi, Sage, 1998.
• Frank, Arthur, W, 'For a sociology of the body: an analytical review', in M. Featherstone, M. Hepworth and B. Turner (eds), The Body: Social Process and Cultural Theory(chapter2), London: Sage, 1991.
• Shilling, Chris, The Body and Social Theory, London, Newbury Park and New Delhi, Sage Publications, 1993.