تجرد قطعی

تجرد قطعی؛ تأخیر سنی و ناامیدی کامل از ازدواج.

تجرد قطعی زمانی است که افراد از سن مناسب ازدواج عبور کرده و به سنی رسیده‌اند که دیگر احتمال ازدواج آنها وجود ندارد. عوامل مختلف فردی، اجتماعی و خانوادگی در این امر دخالت دارند. این پدیده دارای آثار نامطلوبی برای فرد و جامعه است. عللی همچون؛ مدرنیته، شهرنشینی، اشتغال و استقلال مالی در شکل‌گیری این پدیده موثرند.

مفهوم تجرد

تجرد، به‌معنای اختیار نکردن همسر، در مقابل زوجیت قرار می‌گیرد. کاربرد اصطلاح بی‌لباس برای فرد مجرد، برگرفته از آیه قرآن است که زن و شوهر را پوشاننده و لباس یکدیگر معرفی کرده است. مفهوم «تجرد قطعی»، امروزه دربارهٔ کسانی به‌کار می‌رود که سن مناسب ازدواج را پشت سر گذاشته‌اند و احتمال ازدواج در مورد آنها، وجود ندارد. همان‌گونه که ازدواج، پیوند بین دو جنس مخالف را بر پایه روابط پایای جنسی و در چارچوب یک قرارداد مشروع اجتماعی، فراهم می‌کند تجرد قطعی، ناظر به وضعیتی است که در آن، امید به ازدواج و احتمال زوجیت میان برخی افراد بسیار کم می‌شود.

از منظر جمعیت‌شناسی، تجرد قطعی، پدیده‌ای است که در آن فرد شرایط مناسب سنی برای ازدواج را از دست می‌دهد. البته شاید امکان ازدواج داشته باشد، اما دیگر امکان باروری وجود ندارد. سن تجرد قطعی برای دختران بین ۴۰ تا ۵۰ سالگی یا سنی است که قدرت باروری از دست می‌رود. این پدیده، در همه انواع خانواده‌های سنتی، مدرن، مرفه، کم‌درآمد، شهری و روستایی مشاهده می‌شود. بر مبنای مطالعات جمعیت‌شناختی؛ در الگوی سنی ازدواج در ایران و بسیاری از کشورهای جهان، ۳۰ سالگی بُرش سِنی مهمی است که با عبور از آن کاهش چشمگیری در احتمال ازدواج رخ می‌دهد. برخی محققین، تجرد را در چهار دسته؛ تجرد داوطلبانهٔ موقتی، تجرد داوطلبانهٔ پایدار، تجرد غیر داوطلبانهٔ موقتی و تجرد غیر داوطلبانهٔ پایدار، طبقه‌بندی می‌کنند؛ بر این اساس، مجردین در طول زندگی در این طبقات جابه‌جا می‌شوند.

آمارها

از سال ۱۹۶۰ تا ۲۰۱۲م، در آمریکا درصد تجرد مردان از ۱۰ به ۲۳ درصد و در زنان از ۸ به ۱۷ درصد افزایش یافت. تجرد قطعی برای مردان و زنان ژاپنی به ترتیب ۱۷ و ۱۲ درصد بوده است.

در ایران

در دهه‌های اخیر، جوامع انسانی تغییرات اساسی در سن ازدواج داشته‌اند. تغییرات سن ازدواج ابتدا در جوامع توسعه یافته رخ داد و پدیدهٔ مجردهای شهری برای اولین بار در آمریکا مطرح شد و سن ازدواج در آمریکا در دهه ۱۹۶۰م به‌شدت افزایش یافت. در ایران، ورود مدنیته و تغییرات ناشی از آن مانند آموزش، تحصیلات، اشتغال، امکان زندگی مستقل اجتماعی، تغییرات فرهنگی و اجتماعی باعث افزایش سن ازدواج و تمایل به تجرد شده است.

مطابق سرشماری نفوس و مسکن در سال ۱۳۹۵ش، تجرد قطعی گروه سالمندی، بیش از ۸۰ هزار نفر بوده است. بر اساس نتایج به‌دست آمده، ۱۰ درصد زنان ۳۵ تا ۳۹ ساله کشور مجردند. در گروه سنی ۴۰ تا ۴۴ ساله ۶٫۸ درصد، در گروه سنی ۴۵ تا ۴۹ ساله ۴٫۴ درصد و ۵۰ تا ۵۴ ساله‌ها نیز ۳٫۱ درصد مجرد هستند. بیش از دوسوم تجردهای قطعی مربوط به زنان است که سه گروه عمده هستند:

1. زنانی که طلاق گرفته یا همسرشان فوت کرده، اما دارای فرزند هستند.
2. زنانی که به‌طور کلی ازدواج نکرده و در اواخر میانسالی و شروع سالمندی هستند.
3. زنانی که بیش از یک‌بار ازدواج کرده، اما موفق نبوده‌اند و زمینه ازدواج دوباره برای آنها وجود ندارد.

بر مبنای تحقیقاتی در ایران؛ سرعت رشد تجرد قطعی در زنان بیشتر از مردان است؛ لذا تعداد زنان مجرد در ایران بیش از مردانی است که با عبور از شرایط سنی مناسب برای ازدواج، مجرد مانده‌اند. بر اساس بررسی‌های مرکز آمار ایران، تجرد قطعی که در سال ۱۳۷۵ش، برای مردان حدود ۱٫۳۴٪ و برای زنان ۱٫۱۹٪ بوده، در سال ۱۳۹۵ش، به ۲٫۲۶٪ برای مردان و ۳٫۷۳٪ برای زنان رسیده است؛ این آمار نشان می‌دهد، روند افزایشی تجرد قطعی در زنان، بسیار بیشتر از مردان بوده، به‌طوری که طی سال‌های ۱۳۷۵ش تا ۱۳۹۵ش، این شاخص برای مردان، حدود دو برابر شده، اما برای زنان بیش از سه برابر بوده است.

یکی از کارشناسان جمعیت با اشاره به تجرد قطعی دختران متولد دهه پنجاه به این امر اشاره می‌کند که پیش از این تجرد قطعی برای مردان ۲٪ و برای زنان ۱٫۸٪ بوده، اما در بازه‌های اخیر تجرد قطعی زنان در حال افزایش بوده است. به‌طوری‌که تجرد قطعی مردان دهه پنجاه ۲٪ و تجرد قطعی زنان نزدیک به ۵٪ است.

بر اساس داده‌های آخرین سرشماری مرکز آمار ایران تجرد قطعی دختران ایرانی طی سال‌های ۱۳۴۵ش، از (۸۴/.) تا ۱۳۷۵ش، (۱٫۱۹) روند رو به افزایشی داشته و در سال ۱۳۹۵ش، به (۳٫۷۳) یعنی به بیش از سه برابر رسیده و موجب نگرانی در کشور شده است.

عوامل

تجرد قطعی، ناشی از مشکلاتی است که در نتیجه تغییرات کلان در سطح جامعه پدید می‌آید. بر اساس تحقیقات انجام شده؛ تمایل به داشتن تحصیلات عالی، افزایش سطح توقعات در خانم‌ها مانند داشتن همسری با تحصیلات بالا و شغل مناسب، کمرنگ‌شدن باورهای دینی، عدم تناسب بین تعداد پسران و دختران آماده ازدواج، سخت‌گیری‌های خانواده‌ها در شکل‌گیری زندگی فرزندان، افزایش چشم و هم‌چشمی‌ها برای برگزاری مراسم عروسی، مهریه‌های سنگین، بیکاری پسران و هزینه‌های بالای مسکن از دلایل مهم تجرد قطعی به‌شمار می‌آیند.

برخی کارشناسان؛ بیکاری و حس استقلال‌طلبی را نیز بر این عوامل افزوده و با تأکید بر تغییر نگرش‌ها معتقدند؛ نگرش نسل جدید به ازدواج تغییر کرده است؛ افراد دهه‌های ۷۰ و ۸۰، نگرانی‌های خاصی نسبت به تشکیل خانواده دارند و شرایط محیطی، فرهنگی و افزایش آسیب‌های خانوادگی آنها را از ازدواج بازمی‌دارند. فراهم بودن زمینه ارتباط جنسی خارج از چارچوب زناشویی این بازدارندگی را تشدید می‌کند.

تحصیل و به تبع آن اشتغال موجب توانمندی اقتصادی زنان شده و نقش مؤثری در تجرد قطعی دختران دارد. بر مبنای تحقیقات انجام شده؛ دختران مجرد تهرانی در محدوده سنی ۴۰ تا ۵۰ سال که با داشتن درآمد ثابت از استقلال مالی برخوردار بودند، تمایل کمتری به ازدواج نشان داده‌اند. این پژوهش همچنین نشان داد که بی‌اعتمادی نسبت به دیگران و افزایش طلاق، از دیگر عوامل مؤثر بر تجرد قطعی به‌شمار می‌آید.

عوامل فردی

• الزامی ندانستن ازدواج؛ برخی زنان اموری مانند تغییر در نگرش‌ها و عقائد، اشتغال، تحصیل و استقلال اقتصادی را بر ازدواج مقدم دانسته و ازدواج را الزامی و مهم نمی‌دانند.
• سخت‌گیری در کفویت؛ کفویت در ازدواج به معنای تناسب زن و مرد از نظر شئون اجتماعی است. بسیاری از زنان با سخت‌گیری در کفویت، خود را از ازدواج محروم می‌کنند.
• ترس از تشکیل خانواده؛ برخی زنان به دلیل احتمال طلاق، خیانت مرد، محدود شدن آزادی‌های فردی یا اجتماعی و اشتغال، از تشکیل خانواده و ازدواج هراس دارند.

عوامل خانوادگی

• اولویت پیشرفت اجتماعی؛ خانواده‌های بسیاری دختران خود را به ادامهٔ تحصیل و استقلال اقتصادی تشویق می‌کنند و این امر موجب افزایش احتمال تجرد دختران می‌شود.
• نیاز عاطفی_مالی خانواده؛ نیاز خانواده به تأمین مالی توسط فرزند یا وابستگی عاطفی و نیاز به مراقبت، از موانع ازدواج است.
• حساسیت‌زدایی از تجرد؛ امروزه مجرد ماندن جوانان، در حال عادی شدن برای خانواده‌ها است.

عوامل اجتماعی

• تغییر ملاک‌های موفقیت؛ در جامعه کنونی، ملاک‌های شایستگی و موفقیت، دگرگون شده و معطوف به مسائلی مانند تحصیلات بالا، اشتغال، شهرنشینی و مهارت‌آموزی شده است.
• پذیرش اجتماعی تجرد؛ امروزه تجرد به‌ویژه دربارهٔ دختران در شهرهای بزرگ امری پذیرفته شده است. همچنین امکانات اجتماعی گوناگون در پر کردن اوقات تنهایی به عادی‌شدن زندگی مجردی کمک کرده است.
• افزایش انتظارات مردان، آرمان‌گرایی، فردگرایی و تغییر ساختار جمعیتی.

رسانه

رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی اگرچه موجب تسهیل زندگی است، اما تغییر در الگوی ازدواج، بالا رفتن سن ازدواج و تغییر در سبک زندگی را به‌همراه داشته است. افزایش آگاهی برآمده از رسانه و شبکه‌های اجتماعی، موجب سخت‌گیری در ازدواج شده است. شبکه‌های اجتماعی، کمبودهای عاطفی و امنیتی را در فضای غیر واقعی جبران کرده و فرد را از حضور در زندگی مشترک بی‌نیاز می‌کند. مجموعه این پیامدها، در افزایش میل افراد به تجرد یا تأخیر ازدواج، مؤثر بوده است.

رویکردها

رویکرد دینی

در اسلام؛ ازدواج، محبوب الهی است. با ازدواج، زن و شوهر، به‌عنوان کارگزاران الهی در دستگاه خلقت استخدام می‌شوند. ازدواج از سنت‌های رسول‌الله و موجب آرامش انسان است. افراد متأهل از بیشترین منزلت برخوردار بوده و با ازدواج نصف ایمان انسان تکمیل می‌شود اگر کسی در اوایل جوانی ازدواج کند دو سوم از دین خود را حفظ کرده است. دو رکعت نماز شخص متأهّل، از هفتاد رکعت نماز فرد مجرّد برتر است. ازدواج، مهم‌ترین اقدام است که انسان در زندگی خود انجام می‌دهد. با توجه به گزاره‌های روایی؛ بدترین افراد، عزب‌ها هستند، عزب‌ها برادران شیطان‌اند. ترک ازدواج از گناهان به‌شمار می‌آید. افرادی که مجرد از دنیا می‌روند بدترین مردگان بوده و پیامبر اسلام تصریح می‌کند که بیشتر اهل جهنم از مجردین هستند.

رویکرد جامعه‌شناختی

محققین، کاهش سن ازدواج و تجرد قطعی را عمدتاً بر مبنای نظریه نوسازی تحلیل می‌کنند؛ نوسازی از طریق ایجاد فرصت‌های تحصیلی، اشتغال و شهرنشینی، الگوی سنتی ازدواج را تغییر داده، زندگی مجردی را به‌عنوان گزینه‌ای در کنار ازدواج مطرح ساخته است. از منظر برخی دیدگاه‌ها؛ در جامعهٔ صنعتی، شغل اهمیت جدی یافته و تبدیل به منبع اصلی هویت فردی می‌شود. هویت در جامعه جدید بر خلاف جامعهٔ ماقبل صنعتی که بر اساس عضویت فرد در خانواده معنا می‌یافت، بر اساس کار معنا می‌یابد؛ در جوامع سنتی، منزلت زنان متناسب با هویت زنانه شامل خانه‌داری، همسری و مادری تعریف شده و مردان نیز منزلت خود را در ارتباط با خانواده خود معنا می‌کردند؛ اما در جوامع مدرن، این امر دچار تغییر شده است؛ جوانان می‌توانند بدون ازدواج و با استفاده از امکانات تحصیل و اشتغال، استقلال هویتی خود را به‌دست آورند. طبق نظریه انتخاب عقلانی؛ در شرایطی که تجرد دارای منفعت بیشتر باشد، افراد تن به ازدواج نمی‌دهند. در مقابل این دیدگاه، نظریه عقلانیت اخلاقی قرار دارد که تصمیمات افراد را متأثر از ارزش‌های فرهنگی دانسته و تجرد قطعی را عمدتاً با ارجاع به نگرش‌ها و مرجحات نظام اخلاقی جامعه تحلیل می‌کند. نظریه فرصت‌های نابرابر، تجرد قطعی را از پیامدهای مشکلات ازدواج و دسترسی آسان‌تر به روابط نامشروع می‌داند. نظریه بی‌سازمانی مرتن؛ ناهماهنگی میان اهداف ازدواج و راه‌های وصول به آن را از عوامل اصلی تجرد قطعی به‌شمار می‌آورد.

پیامدها

آثار فردی

• کامل نبودن دین؛ از دیدگاه آموزه‌های اسلامی، ازدواج موجب تکامل دین‌داری است.
• نقص در تربیت؛ ازدواج تنها راه صحیح ارضای نیاز جنسی و سنت قطعی بندگان شایسته خدا است؛ اما افراد مجرد، گرفتار اضطراب، بحران‌ها و هیجانات روحی می‌شوند.
• نداشتن آسایش؛ آموزه‌های اسلامی، همسر را مایه آسایش و آرامش معرفی کرده‌اند.
• محرومیت از نعمت الهی؛ در روایتی بیان شده که مجامعت با همسر از بهترین نعمت‌های خدا است و فرد مجرد خود را از این نعمت محروم می‌کند.
• مرگ سوء؛ در روایات، مرگ افراد مجرد به عنوان بدترین مرگ‌ها لقب گرفته است و فرد مجرد هنگام جان دادن، خدا را با بدترین حالت ملاقات می‌کند.
• ارتکاب گناه؛ در اثر تجرد، غریزه جنسی از مسیر طبیعی خود خارج می‌شود و احتمال انحراف و ارتکاب گناه را افزایش می‌دهد. از این‌رو برخی روایات، افراد مجرد را مورد لعن خدا دانسته و مرگ افراد مجرد را بدترین مرگ‌ها لقب داده‌اند.

آثار اجتماعی

برخی کارشناسان بر پیامد حس تنهایی تأکید داشته و معتقدند؛ انسان‌ها فراتر از این‌که نیازمند داشتن خانواده‌ای هستند، تجرد قطعی موجب می‌شود که انسان در دوران کهنسالی دچار مشکلات جدیی ناشی از تنهایی شود. تعویق ازدواج، زمینه‌ساز فعالیت‌های جنسی خارج از چارچوب ازدواج و رفتار پرخطر به‌شمار آمده و با توجه به اهمیت ازدواج از نظر فرهنگ اسلامی، تجرد قطعی در کوتاه‌مدت؛ موجب هراس از آینده، تعارض بین هویت سنتی و مدرن و طرد اجتماعی می‌شود و در دراز مدت باعث کاهش میزان باروری شده و تعادل جمعیتی را دچار مشکل می‌کند.

یکی از مسائلی که تجرد قطعی با خود به همراه دارد، کاهش جمعیت و فرزندآوری است. به لحاظ جمعیتی، رواج تجرد اثر منفی بر پویایی جمعیت داشته و زمینه باروری پایین و حرکت به سوی بحران جمعیتی را فراهم می‌سازد. بسیاری از جمعیت‌شناسان بر این باورند که تداوم باروری پایین در کشورهای غربی به دلیل گذار دوم جمعیتی است که یکی از جلوه‌های اصلی گذار دوم افزایش سن ازدواج، گسترش روابط خارج از حوزه ازدواج و افزایش تجرد قطعی است.

افرادی که به سن تجرد قطعی می‌رسند، از بخت اندکی برای ازدواج برخوردار هستند و در صورتی که سرنوشت آنها با ازدواج گره نخورد، احساس تنهایی و نداشتن حامی در دوران سالمندی، آنها را به‌سوی افسردگی سوق می‌دهد. همچنین بالا رفتن سنّ مجردها و رسیدن آنها به مرز تجرد قطعی موجب می‌شود که در بسیاری از موارد، آنها به تدریج از خانه رانده شوند؛ زیرا معمولاً در چنین شرایطی آستانهٔ تحمل آنها کاهش می‌یابد و با خانواده خود، سر ناسازگاری می‌گذارند و دچار اختلاف می‌شوند. این ناسازگاری، به جدایی عاطفی یا فیزیکی می‌انجامد و از حمایت خانواده و فامیل بی‌بهره می‌شوند.

امروزه تجرد قطعی در جامعه ایران، فراتر از مشکل فردی تبدیل به مسئله اجتماعی شده و خانواده‌های فراوانی را درگیر ساخته است. به اعتقاد کارشناسان؛ تجرد قطعی، افراد و جامعه را با مشکلات جدی مواجه می‌سازد. تضعیف الگوی ازدواج، آسیب‌های ناشی از تنهایی، داغ ننگ اجتماعی ناشی از تجرد و درماندگی اجتماعی، از پیامدهای مهم تجرد قطعی است. هر کدام از این پیامدها می‌تواند منشأ مشکلات دیگر شود. برخی دیگر از آثار اجتماعی ازدواج عبارتند از:

• گسترش فساد؛ ترک ازدواج و تجرد سبب شیوع روابط نامشروع و گسترش فساد و فحشا در میان زنان و مردان می‌شود.
• گسست نظام خانوادگی؛ از آثار سوء تجرد، سستی بنیان خانواده است؛ زیرا فرد مجرد وقتی نیاز خود را از غیر ازدواج تأمین کند، دیگر به تشکیل خانواده نمی‌اندیشد و حتی اگر خانواده هم شکل بگیرد به مرور گسست می‌یابد.
• تهدید امنیت اجتماعی؛ تجرد، امنیت و آرامش را در سطح خانواده و جامعه تهدید می‌کند. سبب کاهش نرخ زاد و ولد، کاهش جمعیت، کاهش منابع انسانی، کاهش قدرت اقتصادی و نظامی و کاهش سرمایه‌های اجتماعی می‌شود.

آثار اخلاقی

با افزایش تعداد جوانانی که به سن تجرد قطعی رسیده‌اند، روابط خارج از چارچوب‌های اخلاقی و قانونی و نیز فرزندان ناخواسته، افزایش می‌یابد که خود به افزایش سقط جنین‌های زیرزمینی و غیرقانونی می‌انجامد و در نهایت، سلامت خانواده و اخلاق جامعه را به چالش می‌کشد.

منابع

• قرآن کریم.
• «آخرین آمار تجرد قطعی در ایران، سهم عجیب زنان از مجرد بودن، ۳ راه‌حل برای ازدواج در دوران سالمندی»، وب‌سایت همشهری، تاریخ درج مطلب: ۱۷ دی ۱۴۰۱ش.
• «پیامدهای بی‌توجهی به تجرد قطعی دهه شصتی‌ها»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۳ بهمن ۱۳۹۹ش.
• «موج جهانی که به ایران هم سرایت کرد؛ مجرد ماندن»، وب‌سایت خبرآنلاین، تاریخ درج مطلب: ۱۰ آذر ۱۳۹۷ش.
• ابوترابی، علی، «پیامدهای تجرد قطعی»، خبرگزاری بین‌المللی قرآن: ایکنا، تاریخ انتشار: ۱۵ اسفند ۱۴۰۱ش.
• ابن‌بابویه، محمد بن علی، من لایحضره الفقیه، قم، انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۱۳ق.
• ابن‌بابویه، محمّد، من لایحضره الفقیه، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۱۳ق.
• ابهری، مجید، «پیامدهای تجرد قطعی را بشناسید»، خبرگزاری برنا، تاریخ انتشار: ۱۴ خرداد ۱۳۹۹ش.
• اینانلو، مینا، «تجرد قطعی و گسل ۳۰ سالگی»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، ۱۳۱۳، تاریخ درج مطلب: ۲۸ تیر ۱۴۰۱ش.
• اینانلو، مینا، «تجرد قطعی و گسل ۳۰سالگی»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۲۸ تیر ۱۴۰۱ش.
• پاینده‏، ابو القاسم، نهج الفصاحهٔ مجموعه کلمات قصار حضرت رسول، تهران، ‏ دنیای دانش، ‏۱۳۸۲.
• چابکی، ام‌البنین، «روایت دختران ۴۵ سال به بالای شهر تهران از علل تجرد قطعی»، فصلنامه مطالعات اجتماعی ایران، شماره ۳۵، ۱۳۹۵ش.
• چیذری، زهرا، «کمین تجرد قطعی»، جوان آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۷ مرداد ۱۳۹۹ش.
• حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، قم، انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۰۹ق.
• حرعاملی، محمد بن حسن، تفصیل وسائل الشیعهٔ، قم، مؤسسه آل‌البیت، ۱۴۰۹ق.
• حریرچی، امیرمحمود، «پیامدهای بی‌توجهی به تجرد قطعی دهه شصتی‌ها»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ انتشار: ۱۳ بهمن ۱۳۹۹ش.
• حسینی، سیدحسن و ایزدی، زینب، «پدیدارشناسی تجربه زیسته زنان مجرد، جمعیت مورد مطالعه: زنان مجرد بالای ۳۵ سال شهر تهران»، مطالعات اجتماعی روان‌شناختی زنان، سال ۱۴، شماره ۱، بهار ۱۳۹۵ش.
• راوندی‏، سید فضل‌الله، النوادر للراوندی‏، قم، دار الکتاب‏، بی‌تا.
• رحیمی، علی و دیگران، «تحلیل گذار تجرد زنان و مردان در ایران طی سالهای ۱۳۴۵ تا ۱۳۹۰»، مطالعات اجتماعی ایران، دورهٔ نهم، شمارهٔ ۳، پاییز ۱۳۹۴ش.
• شرف‌الدین، حسین، «مسائل جمعیتی تجرد زنان و دختران در ایران، علل و آثار»، معرفت، سال ۳۰، شماره ۱، ۱۴۰۰ش.
• شهانواز، سارا و اعظم آزاده، منصوره، «شناسایی و تحلیل پیش‌ران‌های مؤثر بر تجرد در ایران»، دوفصلنامه مسائل اجتماعی ایران، سال ۱۰، شماره ۲۷، ۱۳۹۸ش.
• ضیاءاصغری، نگین و دیگران، «مطالعه جامعه‌شناختی تجردقطعی دختران شهرتهران»، جامعه‌شناسی آموزش و پرورش، دورهٔ ۱۰، شمارهٔ ۲، پاییز و زمستان ۱۴۰۳ش.
• طالب‌پور، اکبر و بیرانوند، معصومه، «بررسی تجربه زیسته تجرد قطعی از منظر دختران مجرد»، فصلنامه زن و جامعه، شماره ۵۱، پاییز ۱۴۰۱ش.
• طالب‌پور، اکبر و بیرانوند، معصومه، «مطالعه کیفی پیامدهای تجرد قطعی دختران»، مطالعات زن و خانواده، شماره ۲۴، ۱۴۰۱ش.
• قوی‌قلب، مهسا، «تجرد قطعی در نقطه بحران!»، روزنامه ایران، شماره ۷۶۴۳، ۱۲ خرداد ۱۴۰۰ش.
• قوی‌قلب، مهسا، «نقش فضای مجازی در افزایش تجرد قطعی در ایران»، وب‌سایت سرپوش اجتماعی، تاریخ درج مطلب: ۲۵ مهر ۱۳۹۷ش.
• کاظمی‌پور، شهلا، «وضعیت «تجرد» زنان دهه ۵۰ و ۶۰»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲۱ اردیبهشت ۱۴۰۳ش.
• کلینی، ابو جعفر، محمد بن یعقوب، الکافی، ۸ جلد، دار الکتب الإسلامیهٔ، تهران، ۱۴۰۷ق.
• کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دارالثقلین، ۱۴۰۷ ق.
• گوهری طالع، عبدالله و تردست، علی، «آثار سوء تربیتی تجرد در قرآن و حدیث»، آموزه‌های تربیتی در قرآن و حدیث، شماره ۱۴، ۱۴۰۰ش.
• مجلسی، محمد باقر، بحار الأنوار، بیروت، مؤسسهٔ الطبع و النشر، ۱۴۱۰ق.
• موسوی چلک، سیدحسن، «تجرد قطعی و آثار مخرب آن»، انجمن مددکاران اجتماعی ایران، تاریخ درج مطلب: ۱۹ مرداد ۱۳۹۵ش.