درویش‌دوزی

درویش‌دوزی (تفرش‌دوزی)؛ از رودوزی‌های سنتی شهر تفرش با دوخت نقوش هندسی.

درویش‌دوزی از رودوزی‌های ویژۀ شهرستان تفرش است که قدمتی صدساله دارد و در اوایل دورۀ پهلوی به اوج شکوفایی خود رسید. درویش‌دوزی هنری ساده و در دسترس است که با کوک زدن می‌توان طرح‌هی مختلفی را در رنگ‌های متنوع ایجاد کرد. از درویش‌دوزی برای تزیین انواع لباس، کوسن، پرده، چادرشب، جانماز و... استفاده می‌شود.

تعریف

درویش‌دوزی یا تفرشی‌دوزی یکی از رودوزی‌های سنتی و ایرانی است که در شهر تفرش استان مرکزی رواج دارد. این هنر با دوخت نقوش هندسی مربع‌شکل و پلکانی و پر کردن داخل آن شکل می‌گیرد. دوخت آن با درج حاشیه‌های پهن روی پارچه انجام می‌شود. این هنر به چشمه‌دوزی شباهت بسیاری دارد و تنها تفاوت آن این است که درویش‌دوزی با نخ‌کشی کمتری انجام می‌شود.

تاریخچه

درویش‌دوزی در ایران در اواخر دورۀ قاجار در شهر تفرش رایج شد و قدمتی صدساله دارد. این هنر در اوایل سلسلۀ پهلوی در تفرش که محل اقامت ظهیرالدوله، داماد ناصرالدین‌شاه بود، به اوج رونق خود رسید؛ چرا که او یکی از دراویش معروف آن زمان بود. ظهیرالدوله با تأسیس انجمن، صنایع دستی مختلف را به زنان و مردان به‌ویژه افراد نیازمند آموزش می‌داد. این هنر میان دراویش مرسوم بود و از طریق انجمن میان سایر مردم نیز گسترش یافت. ظهیرالدوله نیز که در اواخر عمر خود فقیر شده بود، با دوختن سفارش‌های دیگران و درآمد آن، زندگی خود را می‌گذراند. نمونه‌هایی از درویش‌دوزی در موزۀ تفرش موجود است که اکثر آن‌ها با رنگ‌های قرمز، سبز، قهوه‌ای و مشکی دوخته شده‌اند.

ویژگی

از مهم‌ترین ویژگی‌های درویش‌دوزی می‌توان به نظم هندسی و تعادل در اشکال آن اشاره کرد؛ رنگ سیاه در این هنر به‌صورت خطوط منظم هندسی، یک‌درمیان در زمینۀ سفید به‌کار می‌رود. از دیگر ویژگی‌های این رودوزی، استفاده از مواد و ابزار بسیار ساده و در دسترس، با دوخت سادۀ شِلال است که می‌توان طرح‌های مختلفی را با رنگ‌های متنوع روی پارچه ایجاد کرد.

کاربرد

درویش‌دوزی در گذشته روی کلاه‌های نمدی دراویش، خرقه، پوستین، سفره‌های دراویش، کمربندهای پشمی، چادرشب، پرده، رویۀ کرسی و بقچه دوخته می‌شد. در حال حاضر درویش‌دوزی رونق و رواج چندانی ندارد و تنها بومیان منطقه از این هنر برای تزیین لباس در قسمت جلوسینه، یقه و سرآستین، رومیزی، سجاده، جانماز، جلد قرآن، کوسن، کیسه‌های تزیینی و تزیین صندوقچه به‌کار می‌برند.

شباهت درویش‌دوزی به سوزن‌دوزی ژاپنی

درویش‌دوزی از نظر دوخت، شکل‌های هندسی، شمارش اعداد و رنگ شباهت بسیاری به سوزن‌دوزی ساشیکو در ژاپن دارد. این دو سوزن‌دوزی بیانگر مفاهیم عمیق آیینی هستند؛ به‌طوری که درویش‌دوزی بر اساس تفکرات صوفیه، بر پایۀ اسلام و قرآن و سوزن‌دوزی ساشیکو بر اساس تفکرات آیینی، بر پایۀ احترام به طبیعت و عناصر موجود در آن تفسیر شده است.

روش دوخت

درویش‌دوزی به دو روش انجام می‌شود؛ در روش اول، پس از انتقال طرح روی کاغذ شطرنجی، هنرمند از اطراف طرح شروع به کوک گرفتن می‌کند و پس از اتمام کار، کاغذ را نم‌دار کرده و آن را از پارچه جدا می‌کند. در دوخت این روش فقط از تکنیک شِلال (کوک‌های خرد و ریزی که به‌شکل بخیه است؛ به‌طوری‌که پشت و روی پارچه یکسان باشد) استفاده می‌شود. روش دوم به ‌صورت تارکشی انجام می‌شود و نیازی به کشیدن طرح روی کاغذ نیست؛ بلکه طرح‌ها کاملاً ذهنی است و از طریق کشیدن تاروپود پارچه، مربع‌هایی به‌ضلع یک سانتی‌متر روی آن مشخص می‌کنند و سپس مرکز آن را با نخ ابریشمی به رنگ پارچه پر می‌کنند.

نقوش و طرح‌های درویش‌دوزی

در درویش‌دوزی اشکال به‌صورت خطوط عمود بر هم دوخته می‌شوند. این اشکال بر مبنای عدد چهار مانند چهارضلعی‌ها و عدد سه مانند مثلث هستند. چهارضلعی‌ها بیشترین کاربرد را در درویش‌دوزی دارند که به تنهایی در کنار هم فضاهای خالی را پر می‌کنند. از تکثیر پنج مربع به‌صورت پلکانی، چلیپا و از تکثیر سیزده مربع آن، چهار چلیپای در هم فرو رفته به‌وجود می‌آید. نقش «لا» از نقوش درویش‌دوزی است که از تکثیر مربع به‌صورت پلکانی به‌وجود می‌آید. انواع مثلث‌ها نیز با کوک‌های رنگی دوخته می‌شوند که از کنار هم قرار گرفتن آن‌ها، اشکال دیگری به‌وجود می‌آید. از مهم‌ترین طرح‌های این اشکال می‌توان به نیم‌گل، گل خورشیدی هشت‌پر، گل خورشیدی دوازده‌پر، گل خورشیدی دوبل، گل خورشیدی کثیرالاضلاع، نقش کله‌اسبی، نقش گله‌ای چهارپر متناوب و دیگر نقوش اشاره کرد.

ابزار‌های لازم برای درویش دوزی

از ابزارهای لازم جهت درویش‌دوزی می‌توان‌ به نخ‌های عمامه و ابریشمی، کاغذ شطرنجی (برای قرار دادن آن روی پارچه و دوخت طرح مورد نظر) و سوزن بیتوین اشاره کرد. پارچۀ مورد نیاز برای انجام درویش‌دوزی، پارچۀ فاستونی، کنفی یا پارچه‌های درشت‌بافتی است که بافتی ساده و تاروپودی قابل شمارش دارند. از گونی اغلب برای این دوخت نیز استفاده می‌شود.

منابع

• باستانی، انسیه؛ طوسی، معصومه (۱۳۹۷). «بررسی تطبیقی سوزن دوزیِ ساشیکو در لباس سنتی ژاپن (کیمونو) و درویش دوزی در لباس اهل تصوف (خرقه) در ایران». فصلنامۀ علمی پژوهشی مطالعات تطبیقی هنر (پانزدهم): ۲۵–۳۸.

• بلخاری قهی، حسن (۱۳۹۰). مبانی عرفانی هنر و معماری اسلامی (وحدت وجود وحدت شهود). تهران: سوره مهر. شابک ۹۷۸-۰۳۴۵۰۶۷۶۰۹.

• «درویش‌دوزی هنری که رو به فراموشی می‌رود». وب‌سایت میراث آریا. ۱۴ مرداد ۱۳۸۶. دریافت‌شده در ۶ تیر ۱۴۰۵.

• «درویش‌دوزی یا تفرشی‌دوزی (مرکزی)». وب‌سایت ایران. دریافت‌شده در ۶ تیر ۱۴۰۵.
• «درویش‌دوزی یا تفرش‌دوزی». وب‌سایت بیتوته. دریافت‌شده در ۶ تیر ۱۴۰۵.
• محمدی، رباب؛ صائب‌نیا، سمیه (۱۴۰۱). «مروری بر نقوش و دوخت درویش دوزی». همایش علمی پژوهشی توسعه و ترویج فرهنگ و هنر ایران: ۱–۸.
• نجیب اوغلو، گل‌رو (۱۳۸۹). هندسه و تزیین در معماری اسلامی. ترجمهٔ مهرداد قیومی بیدهندی. تهران: روزنه. شابک ۹۷۸-۹۶۴۳۳۴۰۲۶۱.