پیشنویس:بیعت
بیعت؛ پیمانی دوسویه میان مردم و پیامبر، امام، خلیفه، حاکم و رهبر بر پایهٔ اطاعت از شریعت و عدالت در فرهنگ اسلامی.
مفهومشناسی
بیعت و بیع هر دو از ریشهٔ باع و به معنای دست دادن یا فشردن جهت پذیرش و پیروی،[۱] معاوضه و مبادله، دست راست خود را به دست راست دیگری زدن برای خرید و فروش است. اعراب پیش از اسلام، در زمان خرید و فروش و برای قطعی شدن معامله، دست راست خود را بر روی یکدیگر میگذاشتند و آن را صفقه یا بیعت میگفتند.[۲][۳] در تعریف اصطلاحی، بیعت به معنای اعلام آمادگی برای پیروی از حاکم و اطاعت و پذیرش مسئولیّت ادارهٔ جامعه از سوی او است.[۴]
ارکان و شرایط بیعت
بیعت دارای سه رکن اساسی است: بیعتکننده که مردم یا گروهی از آنان هستند، کسی که با او بیعت میشود که امام، خلیفه یا حاکم است و موضوع بیعت که میتواند عام همچون اطاعت مطلق در تمام امور یا خاص همچون بیعت بر جهاد یا ترک گناهان باشد. از مهمترین شرایط بیعت، اختیاری و آزادانه بودن آن است؛ چنانکه در سیرهٔ امام علی علیهالسلام بارها بر این شرط تأکید شده و ایشان بیعت اجباری را فاقد اعتبار دانستهاند. افزون بر این، بیعت باید با رضایت کامل و بدون اکراه صورت پذیرد و در صورت نقض عهد از سوی هر یک از طرفین، تعهد طرف مقابل نیز از میان میرود.
کارکرد بیعت
بیعت در اندیشهٔ سیاسی اسلام، دو کارکرد اساسی دارد.
- تأکیدی: به معنای پذیرش ریاست و حکومت و اعلام تعهد و وفاداری نسبت به شخص یا اشخاص.
- انشایی: به معنای اعطای حاکمیت و ریاست یا انتخاب امام و حاکم که زمینهٔ ایجاد قدرت سیاسی جدیدی را فراهم میآورد.[۵]
اقسام بیعت
بیعت از جهت اهداف و محتوا به سه نوع کلی و از جهت گستردگى یا ضیق دایره به دو نوع بیعت عام و خاص تقسیم میشود:[۶]
- بیعت متابعت: پیمان بر پیروی از خدا و پیامبر که در عقبه منا و پس از فتح مکه از مسلمانان گرفته شد.
- بیعت جهاد: پیمان فرمانده سپاه با نیروهای جنگی برای پایداری در میدان نبرد تا آخرین لحظه گرفته میشود.
- بیعت خلافت و امامت: پیمان بر پذیرش کامل ولایت و حاکمیت امام یا خلیفه در تمام امور که ملاک تشخیص موافق از مخالف است و بیعت متابعت و جهاد بخشی از آن بوده و از آن قابل انفکاک نیست.[۷]
- بیعت عام: که تعهد بر اطاعت مطلق در تمامی زمینههاست و مشروعیت آن تنها با امام معصوم قابلتحقق است.
- بیعت خاص: که برای موضوعی محدود و مقطعی همچون جنگیدن با دشمن یا ترک گناهان خاص منعقد میشود.
شیوههای بیعت
شیوهٔ غالب بیعت در عصر پیامبر صلیاللهعلیهوآله و خلفا، دست دادن و مصافحه و نهادن دست راست بر دست حاکم بود که به دلیل تشابه با عمل خرید و فروش، بیعت نام گرفت. افزون بر این، شیوههای دیگری نیز گزارش شده است: بیعت با گفتگو و بدون مصافحه همچون بیعت پیامبر با زنان که با قرار دادن دست در ظرف آب انجام میشد، بیعت مکاتبهای از طریق فرستادن نامه یا نماینده و بیعت جمعی و دستهجمعی در خیمهها و مساجد. در دوران امویان و عباسیان، گاه برای گرفتن بیعت از مردم به تهدید و تطمیع متوسل میشدند و شیوهٔ سوگند خوردن به شکلی خاص نیز به آن افزوده شد.
منابع
ابن منظور، محمّد بن مکرم (۱۳۶۳). لسان العرب. قم: ادب الحوزه.
احمدنژاد، محمود؛ داورپناه، نعمت (۱۳۹۴). «مفهومشناسی «بیعت» در فرهنگ اسلامی و نقش آن در اثبات امامّت». شیعهشناسی. سیزدهم (پنجاه): ۱۳۵-۱۶۲.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد (۱۴۱۲). مفردات الفاظ القرآن. به کوشش صفوان عدنان داوودی. بیروت: دار الشامیة.
فراهیدی، خلیل بن احمد (۱۴۰۵). العین. به کوشش مهدی مخزومی و ابراهیم سامرائی. قم: دار الهجرة.
- ↑ راغب اصفهانی، مفردات الفاظ قرآن، ۶۷.
- ↑ ابن منظور، لسان العرب، ذیل «بیع».
- ↑ فراهیدی، العین، ذیل «بیع».
- ↑ احمدنژاد و داورپناه، «مفهومشناسی «بیعت» در فرهنگ اسلامی و نقش آن در اثبات امامّت»، شیعهشناسی، ۱۳۷.
- ↑ احمدنژاد و داورپناه، «مفهومشناسی «بیعت» در فرهنگ اسلامی و نقش آن در اثبات امامّت»، شیعهشناسی، ۱۴۰.
- ↑ میبدى، «بیعت و نقش آن در حکومت اسلامى»، حکومت اسلامی، ۱۸۳-۱۸۴.
- ↑ میبدى، «بیعت و نقش آن در حکومت اسلامى»، حکومت اسلامی، ۱۸۳-۱۸۴.