اوقات فراغت زنان

اوقات فراغت زنان

پادکست مقاله | 🡇 noicon

اوقات فراغت زنان؛ فرصت‌های فراغت و تفریح زنان.

اوقات فراغت به زمان آزاد از کار و فعالیت‌های روزمره گفته می‌شود که با انگیزه‌ای درونی و برای سرگرمی، تفریح و بازآفرینی نیروی جسمی و روانی سپری می‌شود. این فرصت، افزون‌بر جنبهٔ فردی، بستری برای انتقال عناصر فرهنگی، تقویت انسجام اجتماعی و افزایش نشاط جمعی به‌شمار می‌رود. چگونگی گذراندن این اوقات، به شرایط اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی جامعه وابسته است و کیفیت بهره‌مندی از آن، نقشی مستقیم در بهبود کیفیت زندگی اجتماعی زنان دارد.

مفهوم‌­شناسی

فراغت در لغت به معنای آسودگی و رهایی از کار و شغل است و در اصطلاح به زمان آزاد از کار و فعالیت‌های روزمره گفته می‌شود؛ یعنی فرصتی که پس‌از پایان دادن به وظایف و مشغله‌های شغلی باقی می‌ماند و معمولاً با مفاهیمی چون سرگرمی و تفریح همراه است. اوقات فراغت را نباید با بیکاری یا فقدان فعالیت یکی دانست. فعالیت‌های اوقات فراغت نه از روی نیاز مالی یا اجبار، بلکه با انگیزه‌ای درونی و برای ارضای خواست شخصی صورت می‌گیرند و گاه در همین زمان، بیشترین انرژی و خلاقیت انسان به کار گرفته می‌شود که نتیجه‌ای با کیفیت بالا به همراه دارد. زمان، فضا و فعالیت، سه عامل کلیدی در چگونگی گذران اوقات فراغت به‌شمار می‌روند.

اوقات فراغت زنان در ایران

پیشینه

در دوران گذشته، به‌ویژه زمانی که بیشتر جمعیت ایران کشاورز بودند، زنان تنها در مناسبت‌هایی همچون نوروز، اعیاد دینی، عزاداری‌های محرم یا رویدادهای خانوادگی مانند عروسی، تولد نوزاد و مرگ فرصت می‌یافتند تا دست از کار روزمره بردارند. در این دوره، رفتن به زیارت، عزاداری، روضه، تعزیه و قبرستان، از شکل‌های رایج و پسندیدهٔ اجتماعی برای گذران اوقات فراغت زنان بود که متأثر از دین و مذهب شکل می‌گرفت. در ساعت‌های استراحت روزانه نیز فراوان‌ترین شکل گذران اوقات فراغت، یک‌جا نشستن و گپ‌زدن با خانواده و دوستان بود. اما امروزه اوقات فراغت زنان در ایران، دستخوش تحولات چشم‌گیری شده است و بخش مهمی از آن به فعالیت‌های بدنی برای تناسب اندام و نیز سرگرمی با محتوای اینترنت و گوشی‌های هوشمند اختصاص پیدا کرده است.

تحولات تاریخی

در دوران صفویه و قاجاریه، الگوی گذران اوقات فراغت زنان براساس طبقهٔ اجتماعی تفاوت می‌یافت. زنان طبقهٔ بالا که وظیفهٔ خانه‌داری و بچه‌داری را بر عهده نداشتند، به هنرهایی چون نقاشی، موسیقی و خطاطی مشغول می‌شدند و زنان طبقات متوسط نیز بیشتر به مهمانی‌های زنانه سرگرم می‌شدند. در این دوره، فضاهای تفریحی زنان عمدتاً به حضور در بازار، جشن‌ها و عزاداری‌های عمومی، اماکن زیارتی و مذهبی، مجالس روضه‌خوانی یا قرائت قرآن، و حضور در طبیعت به‌ویژه در روزهایی مثل سیزده‌به‌در محدود می‌شد. پس‌از انقلاب مشروطه، با ایجاد کارخانجات و ادارات مختلف، مرز بین کار و فراغت پررنگ‌تر شد و در شهرهای بزرگ، رفتن به رستوران، سینما و تئاتر در اوقات فراغت رایج شد. بااین‌حال، بسیاری از زنان ایرانی همچنان با مشکل کمبود فرصت برای فراغت مواجه‌ هستند و بیشترین وقت خود را صرف نگهداری و مراقبت از دیگران و کار خانگی، هم‌زمان با استفاده از رسانه‌های جمعی، می‌کنند.

تحولات معاصر

امروزه فضاهای تفریحی در ایران به سه دستهٔ مردانه-زنانه، منحصراً مردانه و منحصراً زنانه تقسیم می‌شوند. تحولات عصر حاضر در عرصهٔ فراغت زنان شامل پدیده‌هایی چون لژ خانوادگی در رستوران‌ها، پارک‌ها و فضای سبز مخصوص بانوان، رستوران‌ها و کافی‌شاپ‌ها، ورزشگاه‌ها و سالن‌های ورزشی، فضاهای بازی در آموزشگاه‌ها، دانشگاه‌ها و مدارس، و فضاهای فرهنگی مانند سالن‌های کنسرت، تئاتر، سینما، کتابخانه، فرهنگسرا، بازارها و مراکز خرید است. این تحولات از یک‌سو حاکی از تفکیک جنسیتی فضاهای اوقات فراغت و از سوی دیگر نشان‌دهندهٔ گسترش امکانات و بهبود وضعیت زنان در این عرصه است.

پرونده:اوقات-فراغت-زنان1.jpg

تاسیس پارک‌های مخصوص بانوان حاکی از تحولات در اوقات فراغت است

عوامل مؤثر بر اوقات فراغت زنان

اوقات فراغت زنان تحت‌تأثیر عوامل گوناگونی قرار دارد. عوامل اصلی عبارتند از: تحصیلات، درآمد، شغل همسر، سن، سابقه کاری و تعداد فرزندان. عوامل فرعی نیز شامل تحصیلات همسر، نوع شغل زنان، نوع مالکیت مسکن، ساعت کاری، امکانات رفاهی و میزان کار خانگی می‌شود.

رویکردها به اوقات فراغت زنان

در برخی رویکردهای نظری، اوقات فراغت به‌عنوان دنباله‌ای بر کار تعریف می‌شود؛ بااین‌حال، به‌دلیل نقش فزایندهٔ آن در جوامع مدرن، امروزه فراغت به‌عنوان پدیده‌ای مستقل و شایستهٔ مطالعهٔ جدی مورد توجه قرار گرفته است. اهمیت این پدیده به حدی است که به‌عنوان یکی از ارکان اصلی سبک زندگی مدرن، در طبقه‌بندی اقشار جامعه نیز کاربرد یافته است. جامعه‌شناسان با بهره‌گیری از شاخص‌های تفریحی و عادت‌واره‌های مصرفی مانند نوع موسیقی، انتخاب رستوران‌ها یا سبک‌های ورزشی مورد علاقه، به تحلیل و طبقه‌بندی افراد و فرهنگ آن‌ها می‌پردازند. مفاهیمی نظیر فرهنگ توده‌ای عامه‌پسند در برابر فرهنگ والای نخبگانی نیز برآمده از همین رهیافت طبقه‌بندی است.

گئورگ زیمل، جامعه‌شناس آلمانی، نخستین نظریه‌پردازی بود که به ارتباط میان فراغت و مصرف توجه کرد. در ادامه، اندیشمندان فمینیست با تمرکز بر تفاوت معنای فراغت برای زنان و مردان، بر این نکته تأکید ورزیدند که در بسیاری از تعاریف رایج، جایگاه زنان نادیده گرفته می‌شود. در میان جریان‌های فمینیستی، برخی رویکردها فراغت را ابزاری برای بازتولید نظام پدرسالاری و تشدید سلطهٔ مردان بر زنان می‌دانند. در نقطهٔ مقابل، فمینیست‌های لیبرال بر این باورند که سیاست‌گذاری فرهنگی و ورزشی باید زمینه‌ساز ایجاد فرصت‌های برابر برای هر دو جنس باشد.

رویکرد اسلامی

برخی از دین‌پژوهان با استناد به ادلهٔ عقلی و نقلی، معتقدند که آموزه‌های اسلامی نه‌تنها با بهره‌مندی زنان از اوقات فراغت مخالفتی ندارند، بلکه همگان (زنان و مردان) را به اختصاص بخشی از عمر به تفریح و فراغت از کار تشویق می‌کنند. در این دیدگاه، فراغت به‌عنوان پاسخی به نیاز فطری و غریزی انسان یا ضرورتی برآمده از زیستِ اجتماعی، امری مقبول و مطلوب شمرده می‌شود. به ادعای این پژوهشگران، شواهد متعددی در متون دینی، سیرهٔ پیشوایان دین، عرفِ رایج نزد فقیهان و نیز آرای بیشتر فقهای اسلامی بر تأییدِ مشروط و مقیدِ اوقات فراغت وجود دارد.

رویکرد حقوقی

سیاست‌های بهبود وضع گذران اوقات فراغت زنان و دختران، در شورای‌ عالی انقلاب فرهنگی، با هدف ایجاد هماهنگی میان دستگاه‌ها، آگاهی‌بخشی و ارتقای سطح مهارت افراد، توسعه و تجهیز و گسترش امکانات فرهنگی ورزشی و جهت‌دهی به فعالیت‌های زنان در راستای تامین سلامت جسمی و بهداشت روانی، کاهش اضطراب و خستگی، کسب نشاط و شادی، شناسایی و رشد استعدادها، تقویت تمایلات دینی و اخلاقی و هویت دینی و ملی زنان در سال 1381ش، به تصویب رسید.

کارکردهای اجتماعی اوقات فراغت زنان

در دنیای امروز، افراد از طریق فعالیت‌های فراغتی، خود را نشان می‌دهند و هویت‌شان را بروز می‌دهند. انتخاب‌های آنها در مورد چگونگی گذراندن اوقات فراغت، نشان‌دهندهٔ ارزش‌ها، سلیقه و علایق آنها است. به عبارت دیگر، نوع تفریحی که هر کس انتخاب می‌کند، آینهٔ فرهنگ و جایگاه اجتماعی او به‌شمار می‌رود.

شیوه‌های رایج گذران فراغت در میان زنان ایران

مهمانی‌رفتن از شیوه‌های رایج گذران اوقات فراغت در میان زنان ایرانی است. تماشای تلوزیون، مطالعه، رادیو، دیدن تلویزیون‌های ماهواره‌ای، و تماشای فیلم از دیگر شیوه‌های گذران اوقات فراغت است. براساس آماری مربوط به سال ۲۰۰۳ میلادی، ۱۱٫۵ میلیون زن ایرانی، نزدیک به ۵۰درصد کل کاربران کشور، از اینترنت استفاده می‌کردند که بالاترین نرخ در خاورمیانه محسوب می‌شود.

ورزش و فعالیت‌های بدنی

فعالیت‌های ورزشیِ تفریحی، به‌دلیل تأثیر مثبت بر سلامت جسمانی و روانی، از مؤثرترین گونه‌های فراغت به‌شمار می‌روند. در ایران، پرداختن زنان به این نوع فعالیت‌ها، افزون‌بر جنبهٔ سلامت و نشاط، از منظر دینی نیز مورد تأکید قرار گرفته است. فواید فعالیت بدنی برای زنان شامل کاهش مرگ زودرس، کاهش بیماری‌های قلبی-عروقی، سکتهٔ مغزی، سرطان، دیابت و پوکی استخوان و نیز بهبود سلامت روان است. اوقات فراغتِ ورزشی به زنان کمک می‌کند تا عملکرد بهتری در نقش‌های مادری و شهروندی خود داشته باشند. بااین‌حال، دفتر امور زنان وزارت بهداشت ایران از کم‌تحرکی زنان خبر داده و اعلام کرده است که بیش از ۶۰درصد زنان ایرانی، اوقات فراغت ورزشی ندارند. پژوهش‌ها نشان داده‌اند که عواملی همچون نهادینه‌سازی فعالیت‌ها، آموزش و فرهنگ‌سازی، ترویج فعالیت‌های جسمانی، ارج نهادن به کرامت زنان، عدالت در اجرا، حمایت رسانه‌ای، توانمندسازی فردی و جمعی و افزایش مشارکت‌پذیری، در توسعهٔ اوقات فراغت مبتنی بر ورزش زنان مؤثر هستند.

اوقات فراغت زنان روستایی

در جوامع روستایی، مرز مشخصی میان کار و فراغت وجود ندارد و فراغت معمولاً حول وظایف ضروری روزمره تحقق می‌یابد. زنان روستایی افزون‌بر کارهای خانه و کشاورزی، فرصت چندانی برای تفنن ندارند و حتی اوقات فراغت آن‌ها نیز غالباً صرف فعالیت‌های تولیدی مانند بافندگی پارچه، چادرشب، حوله، ملحفه، گلیم و خورجین می‌شود. برخی دیگر نیز اوقات خود را به‌صورت خانوادگی به زیارت، شب‌نشینی، گردهمایی در کوچه‌ها یا کنار تنور، شرکت در مراسم مذهبی در مسجد یا خانه‌های همسایگان می‌گذرانند.

اوقات فراغت زنان در کلان‌شهرها

کارشناسان، شیوهٔ گذران اوقات فراغت زنان در کلان‌شهرهای ایران را متأثر از ریشه‌های فرهنگی گوناگون و گاهی کژتابی مفهومی دانسته و به چهار محور اصلی توجه کرده‌اند:

1. ضرورت سیاست‌گذاری ویژه: زنان باید از حاشیه به متن سیاست‌گذاری‌ها وارد شوند و اسناد بالادستی با مشارکت آنان تدوین شود. اختصاص بودجه و توجه کافی به فراغت زنان، ضمن کاهش بی‌تفاوتی اجتماعی، امکان بهره‌مندی واقعی جامعه از توان مدیریتی و اجرایی آنان را فراهم می‌آورد.
2. غلبهٔ مصرف تظاهری: امروزه بسیاری از زنان در کلان‌شهرها، آزادی و حق انتخاب خود را در قالب شیوهٔ مصرف بروز می‌دهند. این الگو که معمولاً از طبقات بالا به پایین تسری می‌یابد، پاساژگردی و مدلینگ را به شیوه‌ای رایج در گذران فراغت تبدیل کرده است.
3. محدودیت خودانگارانه و عذاب وجدان: پایبندی برخی زنان به نقش‌های سنتی مانند مراقبت تمام‌وقت از خانواده، انجام کارهای خانه و تک‌مسئولیتی در نگهداری از فرزندان، موجب می‌شود که برای خود حق فراغتی قائل نباشند و در صورت پرداختن به سرگرمی، دچار عذاب وجدان شوند.
4. انباشت فراغت و افراط‌گرایی: در مقابل، برخی دیگر با افراط در فراغت مانند توجه بیش‌ازحد به زیبایی و نمایش بدن، صرف وقت زیاد برای خرید، و زیاده‌روی در فراغت مجازی مواجه‌ هستند. گاهی این موضوع چنان پیش می‌رود که فرد به‌جای توجه به ارزش‌های واقعی و معنوی، تنها به فکر زیبایی ظاهری و جلب تحسین دیگران می‌افتد و این کار را تا حد زیاده‌روی و افراط ادامه می‌دهد.

اوقات فراغت زنان در فضای مجازی

امروزه بسیاری از زنان، فضای مجازی را برای گذران اوقات فراغت خود ترجیح می‌دهند. کارشناسان، دلایل اصلی این گرایش را ارتباط آسان و مداوم با دوستان، دسترسی به داده‌ها و اخبار، امکان حضور هم‌زمان در گروه‌های گوناگون (آشپزی، موسیقی، خیاطی)، به‌روز بودن، بهره‌مندی از گروه‌های تربیتی در زمینهٔ فرزندپروری، آشنایی با دیدگاه‌های دیگران، گسترش دایرهٔ تعاملات و هزینهٔ پایین آن برشمرده‌اند.

چالش‌ها و موانع

به باور کارشناسان، زنان متأهل به‌دلیل مسئولیت‌های بیشتر، با دشواری‌های بیشتری در گذران اوقات فراغت روبرو هستند. عواملی مانند مشکلات خانه‌داری، مسائل اقتصادی، نبود امنیت اجتماعی، محدودیت‌های زمانی، رسوم فرهنگی، مسئولیت‌های شخصی، کمبود مهارت و علاقه، و نیز نگرانی‌های مربوط به سلامت و امنیت فردی، از موانع اصلی فراغت زنان به‌شمار می‌روند. آمارها نشان می‌دهد که اوقات فراغت زنان در شهرها، به‌ویژه در کلان‌شهرها، به‌مراتب کمتر از اوقات فراغت مردان است و آنان با کمبود جدی امکانات تفریحی، ورزشی و فراغتی مواجه‌ هستند.

زمینه‌های بهبود اوقات فراغت زنان

برای بهبود وضعیت اوقات فراغت زنان، کارشناسان موارد زیر را پیشنهاد کرده‌اند:

• افزایش امنیت اجتماعی برای ایجاد آرامش روانی و جسمی زنان و تسهیل حضور آنان در عرصه‌های اجتماعی؛
• آموزش مهارت‌های زندگی شامل تقویت نشاط، اعتمادبه‌نفس و خودشناسی (مهارت‌های روان‌شناختی) و نیز مدیریت زمان و منابع مالی (مهارت‌های کاربردی)؛
• بازنگری در قوانین مرتبط با اوقات فراغت زنان؛
• تولید محتوای فرهنگی فاخر و آموزش سواد رسانه‌ای برای استفادهٔ بهینه از فضای مجازی؛
• ایجاد حمل‌ونقل آسان، ایمن و ارزان متناسب با نیازهای مادران و زنان.
• احداث مجموعه‌های چندمنظوره مانند پارک‌ها و مراکز تفریحی-ورزشی که به زنان خانه‌دار و شاغل دارای فرزند خردسال، خدمات مناسبی ارائه دهند.

پرونده:اوقات-فراغت-زنان.jpg

زمان، فضا و فعالیت، سه عامل کلیدی در گذران اوقات فراغت است.

منابع

• «بیشترین زمان مردان و زنان ایرانی صرف چه کارهایی می‌شود؟»، وب‌سایت اقتصادنیوز، تاریخ درج مطلب: 12 مرداد 1400ش.
• «پیامدهای غفلت از اوقات فراغت زنان»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ بارگذاری: 30 فروردین 1396ش.
• «سیاست‌های بهبود وضع گذران اوقات فراغت زنان و دختران»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، تاریخ بازدید: 15 خرداد 1403ش.
• «شیوه‌های گذران اوقات فراغت زنان از دیروز تا امروز»، خبرگزاری دانشجویان ایران، تاریخ بارگذاری: 23 آبان 1396ش.
• اباذری، یوسف و کاظمی، عباس، «رویکردهای نظری خرید: از جامعه‌شناسی تا مطالعات فرهنگی»، نشریه‌نامه علوم اجتماعی، شماره 25، بهار 1384ش.
• پوراحمد، احمد و سالاروندیان، فاطمه، «روند تحولات تاریخی فضاهای گذران اوقات فراغت زنان از قاجاریه تا کنون در شهر تهران»، زن در توسعه و سیاست، دوره 10، شماره 3، پاییز 1391ش.
• جعفری هفت‌خوانی، نادر و دیگران، «فراغت زنان در کلان شهرها؛ تبیین مسائل اوقات فراغت زنان متأهل شهر تهران»، مطالعات جامعه‌شناختی شهری، دوره 10، شماره 34، 1399ش.
• چنی، دیوید، سبک زندگی، ترجمه حسن چاوشیان، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، دبیرخانه شورای فرهنگ عمومی، 1382ش.
• حبیب‌پور گتابی، کرم و دیگران، «مقایسۀ مصرف فراغت دربین زنان شاغل و خانه دار در شهر ساری»، مطالعات راهبردی زنان، دوره 15، شماره 58، 1391ش.
• ذکایی، محمدسعید، فراغت، مصرف و جامعه، تهران، تیسا، 1391ش.
• روجک، کریس، نظریۀ فراغت: اصول و تجربه‌ها، به‌ترجمۀ عباس مخب، تهران، تیسا، 1395شک
• ساروخانی، باقر، دائره‌المعارف علوم اجتماعی، تهران، موسسه کیهان، 1370ش.
• شرف‌الدین، حسین، سبک اهل بیت در تفریحات و اوقات فراغت، مطالعات اسلام و روان‌شناسی، دوره 9، شماره 16، 1394ش.
• صفاری، مرجان و دیگران، «فراغت زنان در کلان شهرها، تبین مسائل اوقات فراغت زنان متاهل شهر تهران»، مطالعات جامعه‌شناختی شهری، سال دهم، شماره سی‌وچهارم، بهار 1399ش.
• علمدار، فاطمه و دیگران، «فرآیند خلق بی‌تفاوتی اجتماعی در بافت تعاملی ایرانیان»، بررسی مسائل اجتماعی ایران (نامۀ علوم اجتماعی)»، دوره 9، شماره 1، 1397ش.
• عمید، فرهنگ فارسی عمید، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: 14 خرداد 1403ش.
• عنایت، حلیمه و نره‌ای، نرجس، «بررسی عوامل اجتماعی و اقتصادی مرتبط با میزان نحوه گذران اوقات فراغت زنان، مطالعه موردی زنان متاهل شاغل شهر نورآباد ممسنی»، فصلنامه جامعه‌شناسی نهادهای اجتماعی، دوره اول، شماره 4، پاییز 1393ش.
• فرضی‌زاده، زهرا و بابایی، محبوبه، «بررسی وضعیت اوقات فراغت زنان درجامعۀ روستایی»، نشریۀ زن در توسعه وسیاست، دوره 15، شماره 1، 1396ش.
• فروزان‌کیا، مریم، «تعریف اوقات فراغت»، وب­سایت تبیان، تاریخ درج مطلب: 20 تیر1390ش.
• کفاشی، مجید و پیرجلیلی، زهرا، «گذران اوقات فراغت زنان در فضای مجازی»، فصلنامۀ زن و جامعه، دوره 7، 1395ش.
• مستحفظیان، مینا و دیگران، «کیفی‌سازی اوقات فراغت زنان و دختران در خانواده با رویکرد مبتنی بر فعالیت‌های جسمانی در استان اصفهان»، تهران، دانشگاه تربیت مدرس، دوره 2، شماره 6، 1400ش.
• موسوی راد، طاهره و دیگران، «اولویت‌بندی موانع مدیریت زنان در ورزش به روش تحلیل سلسله‌مراتبی (AHP)»، پژوهش‌های کاربردی در مدیریت ورزش، دوره 5، شماره 17، 1395ش.

• Arai, S. M., & Pedlar, A. M, “Building communities through leisure: Citizen Participation in a healthy communities initiative”, Journal of leisure Research, 1997.
• Madani, B., & Azani, M, “Evaluation of woman’s recreation centers in 5th and 6th Isfahan regions using the SWOT models and strategic factors”, Spatial Planning, 2017.