پیش‌نویس:مهاجرت

مهاجرت؛ ترک خانه و دیار و اقامت در محلی دیگر به منظور کسب شرایط مطلوب.

مهاجرت، با علل و انواع گوناگونی چون خودخواسته و اجباری، خارجی و داخلی و پیامدهای مثبت و منفی فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی برای مبدأ و مقصد است. در اسلام، هجرت به‌ویژه با انگیزه دینی، تکلیفی برای حفظ ایمان و مقابله با ظلم بوده و به دو نوع هجرت از گناهان و هجرت مکانی تقسیم می‌شود. مهاجرت به خارج از کشور، به‌خصوص در خانواده‌های ایرانی، می‌تواند منجر به فروپاشی ساختار سنتی خانواده، بحران هویتی فرزندان و تضاد فرهنگی شود

مفهوم‌شناسی

مهاجرت، به‌معنای کوچ‌کردن از دیار خود ترک دوستان و خویشاندان و اقامت در محلی است که بومی آن محل محسوب نمی‌شود. اصطلاح مهاجرت دربارهٔ انسان‌ها زمانی کاربرد دارد که موقتی و فصلی نباشد. از نظر جامعه‌شناسان، مهاجرت، یکی از عوامل اثرگذار در تحول جمعیت است. امروزه حدود ۳درصد از جمعیت کرهٔ زمین، دور از زادگاه‌شان زندگی می‌کنند. مهاجرت که به‌طور معمول با هدف دستیابی به شرایطی مطلوب‌تر برای آینده رخ می‌دهد، علل و انواع گوناگونی دارد و پیامدهای آن نیز متفاوت است.

انواع مهاجرت

در چارچوب مطالعات جابه‌جایی انسانی و با توجه به ابعاد فرهنگی-اجتماعی این پدیده، می‌توان گونه‌های مختلف حرکت جمعیت را بر اساس مقیاس جغرافیایی و ماهیت کنش افراد بازشناسی نمود. این تقسیم‌بندی بر درک چرایی حرکت و همچنین پیامدهای آن در بافت مقصد تأکید دارد.

مهاجرت بین‌المللی

این نوع جابه‌جایی شامل عبور افراد از مرزهای سیاسی یک کشور و استقرار در سرزمینی با حاکمیت متفاوت است. این روند به‌طور عموم تحت تأثیر شکاف‌های ساختاری گسترده‌تر بین مناطق جهان قرار دارد. نمونۀ عینی آن را می‌توان در حرکت جمعیت‌هایی از کشورهایی مانند سوریه و اکراین به سوی کشورهای غربی مشاهده کرد که در بستری از نابرابری‌های اقتصادی، بی‌ثباتی‌های سیاسی یا درگیری‌های اجتماعی رخ می‌دهد. این نوع مهاجرت به دستۀ کلی ذیل تقسیم می‌شود:

• مهاجرت داوطلبانه: این شکل از مهاجرت به‌طور عمده برآمده از محاسبه و انتخاب فرد یا خانوار برای دستیابی به موقعیت‌های بهتر اقتصادی، اجتماعی یا آموزشی در مقصد است. در این حالت، اگرچه کشور مبدأ ممکن است با محدودیت‌هایی روبه‌رو باشد، اما عامل اصلی، جاذبه‌های است که در مقصد وجود دارد. حرکت اروپاییان به قاره‌های جدید در سده‌های گذشته یا جابه‌جایی نیروی کار از ترکیه به آلمان در دوره‌ای خاص، نمونه‌هایی از این دست هستند که در آن مهاجران، عاملیت و برنامه‌ریزی نسبتاً مستقلی برای بهبود شرایط زندگی خود اعمال می‌کنند.
• مهاجرت ناگزیر (پناهندگی): این گونه، نه محصول انتخاب آزاد، بلکه نتیجۀ فشارهای شدید و تهدیدات بنیادین در مبدأ است. در اینجا، دافعه‌های قوی‌ مانند جنگ، تعقیب و آزار سیاسی-قومی، یا بلایای گسترده، افراد را مجبور به ترک خانه می‌کند. وضعیت فلسطینیان پس از تشکیل دولت اسرائیل، یا افغانستانی‌ها در دوره‌های مختلف درگیری، مصادیقی از این نوع جابجایی است. در این شرایط، حفظ امنیت جانی بر هرچیزی دیگری اولویت دارد و افراد در پی یافتن پناهگاهی امن هستند، هرچند این به معنای قطع پیوند با سرزمین مادری و مواجهه با آینده‌ای نامطمئن در فضایی کاملاً بیگانه باشد.

مهاجرت درون‌مرزی

این نوع حرکت، در محدوده‌ی قلمرو سیاسی یک کشور رخ می‌دهد و اغلب بازتابی از نابرابری‌های منطق‌ای و تغییرات ساختاری در درون همان جامعه است. این جابجایی‌ها نیز بر بافت جمعیتی، فرهنگی و اقتصادی هر دو منطقه مبدأ و مقصد تأثیر می‌گذارند و شامل دو دستۀ زیر است:

مهاجرت روزمره: این شکل، نشان‌دهنده‌ی پیوند عملکردی عمیق بین هسته‌ی مرکزی شهرها و سکونتگاه‌های پیرامونی آنهاست. حرکت روزانه‌ی جمعیت از حومه به مراکز شهری برای دسترسی به فرصت‌های شغلی و خدمات، الگویی از زندگی مدرن است که بر سازمان زمان و فضای زندگی افراد و خانواده‌ها تأثیر می‌گذارد و شبکه‌های اجتماعی و فرهنگی خاص خود را پدید می‌آورد.

مهاجرت دوره‌ای: این نوع حرکت، اغلب با ریتم‌های تولیدی و طبیعی هماهنگ است. مانند کوچ عشایر یک کشور که مبتنی بر چرخه‌های سنتی و دانش‌بوم‌شناختی است، یا حرکت کارگران به مناطق کشاورزی در فصل برداشت. این جابه‌جایی‌ها نه تنها یک راهبرد معیشتی، بلکه حامل الگوهای فرهنگی، روابط اجتماعی و هویت‌های جمعی خاصی است که در حرکت مبادله و بازتولید می‌شوند.

مهاجرت از منظر جامعه‌شناسان

در بررسی پدیده‌ی مهاجرت به‌عنوان یک روند مهم اجتماعی، چارچوب‌های نظری گوناگونی شکل گرفته‌اند که هر کدام بخشی از این پدیده‌ی پیچیده را روشن می‌سازند. کارکرد اصلی این چارچوب‌ها، سازمان‌دهی و طبقه‌بندی رخدادها در یک منظومۀ فکری منسجم، تبیین علل گذشته و پیش‌بینی احتمالی روندهای آینده و ایجاد حسی از درک برای چرایی وقوع این پدیده‌ها است. به‌دلیل ماهیت بین‌رشته‌ای مهاجرت، دیدگاه‌های اقتصادی، اجتماعی و سیاسی مختلفی به آن پرداخته‌اند و هر کدام بر جنبه‌ای خاص تأکید دارند.

عوامل مهاجرت

علت مهاجرت برای افراد با ویژگی‌های مختلف متفاوت است. جنگ، ناامنی، بیماری، قحطی، نبودن امنیت، نداشتن مکان مناسب برای زندگی و تلاش برای حفظ دین و ایمان، از مهم‌ترین عللی است که در طول تاریخ، افراد را به سوی مهاجرت سوق داده است. در علت‌یابی مهاجرت از روستا به شهر نیز موارد زیر مورد توجه قرار گرفته است: شرایط نامناسب آموزشی، سطح بالای بیکاری، نامناسب جلوه‌دادن مشاغل سنتی؛ میل به افزایش تعاملات فرهنگی، مناقشات سیاسی و ناهمگونی نرخ افزایش طبیعی جمعیت.

پیامدهای مهاجرت

از نظر جامعه‌شناسان هر مقولهٔ اجتماعی که در یک جامعه رخ می‌دهد دارای پیامدهای مثبت و منفی است و مهاجرت نیز تأثیراتی در فرهنگ و اجتماع دارد. پیامدهای مهاجرت، بسته به متغیرهایی همچون تحصیلات، شغل، میزان درآمد، سن، مدت اقامت و فاصله محل سکونت نسبت به مقصد، کاملاً متفاوت است.

تغییر وضعیت اخلاقی و بینش، تغییرات ظاهری، پذیرفته نشدن در جامعه جدید، تبعیض‌ها در مناطق پذیرنده، ناهنجاری‌های اجتماعی، افت تحصیلی؛ از بین رفتن هویت فرهنگی و بومی، مشکلات اقتصادی، حاشیه نشینی، افزایش مشکلات و بیماری‌های روانی، اثرگذاری در باورها و عقاید دینی، فشارهای عاطفی، غربت و دوری از خانواده و دیار، از مهم‌ترین پیامدهای مهاجرت برای مهاجران است.

مهاجرت، همچنین پیامدهایی را برای سرزمین مبدأ دارد؛ از جمله: ارتقاء روابط فرهنگی؛ از دست رفتن نیروهای جوان؛ ایجاد تغییر در ساختار جمعیت؛ کم‌شدن میزان ازدواج؛ بالارفتن دستمزد کارهای کشاورزی به‌علت کم‌شدن نیروی فعال در روستاها. متقابلاً پیامدهای احتمالی در سرزمین مقصد بروز می‌کند؛ مانند: تأمین نیروی کار بدون صرف هزینه تربیت نیروی انسانی؛ استفاده از مهاجران برای کارهای سخت؛ افزایش جمعیت؛ کاهش دستمزد کارگران به علت رقابت؛ اشاعه بیماری‌های مهاجران.

مدل‌های ادغام و سازگاری مهاجرت

از منظر برخی تحلیل‌های اقتصادی، مهاجرت انتخابی فردی برای دستیابی به درآمد بیشتر و بهبود شرایط مادی در نظر گرفته می‌شود، که به‌طور عمده ناشی از اختلاف دستمزد و فرصت‌های شغلی بین مناطق مختلف است. در مقابل، برخی دیگر از تحلیل‌های اقتصادی، تصمیم مهاجرت را نه تنها یک انتخاب فردی، بلکه راهبردی خانوادگی برای کاهش خطرات اقتصادی و تنوع بخشیدن به منابع درآمد می‌دانند. در سطحی کلان‌تر، نگاه‌های ساختاری، مهاجرت را پیامد ضروری و طبیعی عملکرد نظام اقتصادی جهانی، تقسیم کار بین مناطق پیشرفته و کمتر توسعه‌یافته، و گسترش ارتباطات در دنیای امروز می‌دانند. این نگاه معتقد است تا زمانی که شکاف توسعه بین مناطق جهان وجود دارد، جریان‌های مهاجرتی نیز ادامه خواهد داشت.

با این حال، در کنار بررسی علل و عوامل خروج افراد از مبدأ، مطالعۀ وضعیت و تجربۀ زندگی آنان در مقصد نیز از اهمیت بنیادینی برخوردار است. این بعد از موضوع بر فرآیندهای تعامل، سازگاری و نحوه‌ی زندگی تازه‌واردان در بافت اجتماعی جدید متمرکز است.

برای توصیف این فرآیند تعامل، الگوهای کلانی مطرح شده‌اند. اولین الگو، همانندسازی است، که در آن انتظار می‌رود تازه‌واردان ویژگی‌های متمایز فرهنگی، زبانی و هویتی خود را کنار گذاشته و به‌طور کامل در الگوها و هنجارهای جامعه‌ی غالب حل شوند. دومین الگو، آمیزش یا کورۀ ذوب است، که در آن نه فرهنگ مهاجران نادیده گرفته می‌شود و نه فرهنگ میزبان به‌طور انحصاری حاکم است، بلکه تعامل بین آنها منجر به شکل‌گیری ترکیبات فرهنگی تازه و پویایی می‌شود. سومین الگو، کثرت‌گرایی یا چندفرهنگی است، که در آن بر حفظ هویت‌های متمایز در کنار یکدیگر، با به رسمیت شناخته‌شدن حقوق برابر و مشارکت عادلانه در عرصه‌ی اجتماعی تأکید می‌شود. تجربه‌ی جوامع مهاجرپذیر نشان می‌دهد که هیچ‌یک از این الگوها به ‌صورت خالص تحقق نمی‌یابد و همواره کشمکشی بین گرایش به یکسانی و حفظ تنوع وجود دارد.

فرهنگ‌پذیری مهاجران

در سطح خُردتر، فرآیند سازگاری افراد با محیط جدید، که می‌توان آن را نوعی یادگیری اجتماعی دوباره دانست، موضوع مطالعه است. افراد در مواجهه با جامعۀ جدید، راهبردهای مختلفی را در پیش می‌گیرند. برخی تلاش می‌کنند پیوند خود را با فرهنگ و هویت پیشین حفظ کرده و همزمان با جامعه‌ی جدید نیز ارتباط فعالانه برقرار کنند (راهبرد تلفیق). برخی تنها به جذب کامل در فرهنگ میزبان گرایش پیدا می‌کنند (همانندسازی). گروهی دیگر ترجیح می‌دهند در انزوا نسبی و با حفظ هویت خود به سر برند (جدایی). و دسته‌ای نیز ممکن است احساس کنند به هیچ یک از دو جامعه تعلق ندارند و در حاشیه بمانند (حاشیه‌نشینی). موفقیت در این فرآیند پیچیده، به عواملی مانند ویژگی‌های شخصیتی، سطح حمایت‌های اجتماعی، نگرش و سیاست‌های جامعه‌ی میزبان، و نیز زمینه‌های اقتصادی و موقعیت ساختاری فرد بستگی دارد.

برخی از نظریه‌پردازان فرآیند سازگاری را خطی و ثابت نمی‌دانند بلکه از دید آنها سازگاری تحت تأثیر شدید فرصت‌ها و محدودیت‌های عینی قرار می‌گیرد. برای مثال، دسترسی نابرابر به آموزش، اشتغال مناسب و موقعیت‌های اجتماعی، می‌تواند مسیرهای متفاوتی را برای نسل دوم مهاجران رقم بزند. برخی از این مسیرها به تحرک صعودی و ادغام موفق منجر می‌شوند، در حالی که برخی دیگر به دلیل مواجهه با تبعیض، مشاغل کمدستمزد و محرومیت از شبکه‌های حمایتی، ممکن است به حاشیه‌رانی یا حتی گرایش به رفتارهای انحرافی بینجامد. نظریه‌ای مانند همانندسازی قطاعی تأکید می‌کند که پیامد مهاجرت برای نسل دوم، لزوماً یکسان نیست و به سرمایه‌های اولیه‌ای مانند تحصیلات خانواده، شبکه‌های اجتماعی قومی و نحوه‌ی پذیرش جامعه‌ی میزبان بستگی دارد. این نظریه نشان می‌دهد چگونه برخی ممکن است مسیر پیشرفت سریع را طی کنند، حال آنکه برخی دیگر، با وجود پذیرش ظاهری فرهنگ میزبان، به‌دلیل فقدان فرصت‌های ساختاری، در موقعیت‌های فرودست باقی بمانند.

مهاجرت بین‌المللی ایرانیان در دوران معاصر

ایران در چند دهه اخیر از جمله کشورهایی بوده که شمار قابل توجهی از اتباع آن راه مهاجرت را در پیش گرفته‌اند. بر پایه داده‌های سالنامه مهاجرتی ایران، کشورهای دارای بیشترین جمعیت متولد ایران به ترتیب عبارتند از: امارات متحده عربی، ایالات متحده آمریکا، کانادا، آلمان، انگلستان، ترکیه، سوئد، استرالیا، کویت، هلند، قطر، فرانسه، نروژ، اتریش، دانمارک، ایتالیا، عراق، سوئیس و بلژیک. تا پایان سال ۲۰۱۹ میلادی، شمار ایرانیان مهاجر به این کشورها بالغ بر یک میلیون و سیصد و یک هزار و نهصد و هفتاد و پنج نفر گزارش شده است. این رقم در مقایسه با آمار سال ۱۹۹۰ که ششصد و سی و یک هزار و سیصد و سی و نه نفر بود، رشد قابل ملاحظه‌ای را نشان می‌دهد. بر اساس آمار سازمان ملل متحد در سال ۲۰۲۰، در میان کشورهای اتحادیه اروپا، چهار کشور آلمان، سوئد، هلند و فرانسه میزبان شمار بیشتری از اتباع ایرانی بوده‌اند.

برآوردهای جمعیتی و روند تغییرات

سالنامه مهاجرتی ایران در ۱۴۰۰ش جمعیت مهاجران ایرانی در جهان را بر پایه آخرین آمار معتبر بین‌المللی ( ۲۰۲۰م) حدود ۱.۸ میلیون نفر اعلام کرده است. برآورد دبیرخانۀ شورای عالی ایرانیان از این جمعیت، عدد ۴.۰۴ میلیون نفر است که به‌دلیل چالش‌های راستی‌آزمایی بر مبنای منابع بین‌المللی، تفاوت فاحشی دارد. بر اساس تحلیل این سالنامه، جمعیت مهاجران ایرانی از ۸۲۰ هزار نفر در سال ۱۹۹۰ میلادی به رقم مذکور در سال ۲۰۲۰ رسیده که بیانگر رشد ۲.۲ برابری در طول سه دهه است.

ویژگی‌های جمعیتی و تحصیلی مهاجران

آمارهای جهانی حاکی از آن است که بخش عمده‌ای از جامعه مهاجر ایران را افراد تحصیل‌کرده و متخصص تشکیل می‌دهند. در میان ایرانیان شاغل در کشورهای عضو سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD)، گروه شغلی «متخصصان» در رتبه نخست قرار دارد. سهم این قشر از نیروی کار ایرانی در این کشورها روندی صعودی داشته و از ۲۵درصد در سال ۲۰۰۰ به حدود ۳۰درصد در سال ۲۰۱۵ افزایش یافته است. گروه‌های شغلی «کارکنان خدمات و فروش» و «کارکنان ماهر کشاورزی» به ترتیب در رتبه‌های بعدی قرار دارند.

مقاصد اصلی مهاجران ایرانی

• ایالات متحده آمریکا: این کشور همچنان به عنوان یکی از مقاصد نخست مهاجران ایرانی شناخته می‌شود. بر پایه معیار «محل تولد»، جمعیت ایرانیان ساکن آمریکا در ۲۰۱۷م حدود ۳۹۵ هزار نفر بوده و با احتساب معیار «اصالت ایرانی»، این رقم به ۴۷۷ هزار نفر می‌رسد. سطح تحصیلات در این جامعه بالا است؛ به گونه‌ای که حدود ۷۴ درصد دارای تحصیلات فراتر از دیپلم و ۲۹ درصد از افراد بالای ۲۵ سال، دارای مدارک تحصیلات تکمیلی هستند. از نظر شغلی، بیش از نیمی از شاغلان ایرانی در حوزه‌های مدیریتی، کسب‌وکار و هنر فعالیت می‌کنند. روند دریافت اقامت دائم یا ویزاهای موقت برای ایرانیان از سال ۲۰۱۵ کاهشی بوده است.
• کانادا: این کشور نیز همواره در زمره سه مقصد اصلی مهاجرت ایرانیان قرار داشته است. شمار مهاجران ایرانی در کانادا از سال ۱۹۹۰م تا ۲۰۱۹م رشدی پیوسته داشته است. بیشترین نوع ویزای موقت اعطاشده به ایرانیان، ویزای تحصیلی بوده و در سال‌های اخیر، مجوزهای کار با رویکرد بشردوستانه افزایش یافته است.
• اروپا: قاره اروپا میزبان شمار قابل توجهی از ایرانیان مهاجر است. بر پایۀ آمار سازمان ملل، کشورهای آلمان، انگلیس، سوئد، هلند و فرانسه مقاصد اصلی در این قاره هستند. برای مثال در آلمان بیش از ۷۳ هزار ایرانی زندگی می‌کنند و ایران در میان ده کشور غیراروپایی اول از نظر دریافت اقامت دائم شغلی در این کشور قرار دارد. تعداد ایرانیان دارنده اقامت بلندمدت در اروپا از ۲۰۰۴م تا ۲۰۱۸م حدود 20 برابر شده است.
• ترکیه: این کشور در سال‌های اخیر به یکی از مقاصد مهم مهاجرتی ایرانیان تبدیل شده است. آمارها نشان از افزایش ناگهانی ورود ایرانیان به ترکیه در سال ۲۰۱۸ دارد. این روند در تمایل به خرید مسکن نیز مشهود است؛ به طوری که ایرانیان در سال‌های ۲۰۱۸ و ۲۰۱۹ به دومین خریداران خارجی مسکن در ترکیه تبدیل شدند و در سه ماهۀ نخست سال ۲۰۲۰م در رتبه اول قرار گرفتند.
• سایر مقاصد: در قارۀ آسیا، کشورهای امارات متحده عربی، کویت، قطر و عراق بیشترین جمعیت ایرانی را در خود جای داده‌اند. استرالیا نیز با رشد بیش از ۱۰۰ درصدی شمار ایرانیان از سال ۲۰۱۰، مقصدی روبه‌صعود محسوب می‌شود.

مهاجرت آموزشی و انگیزه‌های پایه

تعداد دانشجویان ایرانی در خارج از کشور از حدود ۱۹ هزار نفر در ۲۰۰۳م به حدود ۵۳ هزار نفر در ۲۰۱۷م افزایش یافته است. با این وجود، سهم ایران از کل بازار جهانی دانشجویان بین‌المللی روندی کاهشی داشته است. پنج مقصد اصلی دانشجویان ایرانی به ترتیب آمریکا، ترکیه، آلمان، ایتالیا و کانادا هستند. بر اساس پیمایش رصدخانۀ مهاجرت ایران، مهم‌ترین عوامل ایجاد میل به مهاجرت در میان دانشجویان و فارغ‌التحصیلان، مسائل اقتصادی نظیر سطح درآمد و امکان پیشرفت شغلی و همچنین معیارهایی مانند نظم اجتماعی، شایسته‌سالاری و میل به تجربۀ زندگی در خارج ذکر شده است. این پژوهش همچنین نشان می‌دهد تنها ۱۶درصد از داوطلبان مهاجرت، قصد قطعی برای بازگشت به ایران دارند و حدود ۴۰ درصد نیز بدون آگاهی کامل از شرایط کشور مقصد، اقدام به مهاجرت می‌کنند.

علل و عوامل زمینه‌ساز مهاجرت

عوامل ساختاری-کلان

جریان جهانی سرمایه و نیروی کار به گونه‌ای ساختاریافته که جابه‌جایی سرمایه، کالا و نیروی کار متخصص را تسهیل می‌سازد. این امر، بازارهای کار فراملی را ایجاد کرده که برای افراد دارای مهارت‌های خاص جاذبه دارد. وجود شکاف در شاخص‌های توسعه بین ایران و کشورهای پیشرفته غربی، به‌عنوان یک عامل فشار ساختاری عمل می‌کند. این شکاف ممکن است در قالب مفاهیمی مانند فرار مغزها یا جابه‌جایی سرمایۀ انسانی تحلیل شود، که در آن، افراد برای دسترسی به امکانات پژوهشی پیشرفته، زیرساخت‌های فنی یا نظام‌های علمی رقابتی ترغیب به مهاجرت می‌شوند. همچنین، گفتمان جهانی‌شدن، تصویری به ظاهر جهان‌شمول از پیشرفت و مصرف ارائه می‌دهد که از طریق شبکه‌های رسانه‌ای و فرهنگی انتشار می‌یابد و می‌تواند ارزش‌ها و آرزوهای افراد را جهت‌دهی کند.

عوامل نهادی و میانی

نظام آموزش عالی از یک سو با تولید انبوه فارغ‌التحصیلان متخصص و از سوی دیگر با محدودیت ظرفیت جذب بازار کار داخلی و کمبود امکانات پژوهشی در برخی حوزه‌های نخبه‌پرور مواجه است. این ناهماهنگی ساختاری بین عرضه و تقاضای نیروی کار بسیارمتخصص، خود به عاملی برای خروج تبدیل می‌شود. همچنین، نوسانات اقتصادی، تورم ساختاری، بی‌ثباتی در قوانین کسب‌وکار و محدودیت‌های موجود در مسیر فعالیت‌های حرفه‌ای می‌توانند بر احساس امنیت شغلی و آینده‌نگری تأثیر بگذارند و مهاجرت را به‌عنوان راهبرد کاهش ریسک مطرح کنند. افزون بر این، وجود شبکه‌های مهاجرتی پیشین در کشورهای مقصد، هزینه‌های روانی و مادی مهاجرت را کاهش می‌دهد. این شبکه‌ها اطلاعات، پشتیبانی اولیه و احساس تعلق را فراهم می‌کنند و مسیر مهاجرت را هموارتر می‌سازند.

عوامل فردی و خانوادگی

بسیاری از افراد و خانواده‌ها، مهاجرت را نوعی سرمایه‌گذاری بلندمدت، به‌ویژه برای آینده فرزندان می‌دانند. دسترسی به آموزش با کیفیت، امکان فعالیت حرفه‌ای در محیط‌های رقابتی بین‌المللی و ارتقای موقعیت اجتماعی از جمله این اهداف عقلانی هستند. برخی کنشگران ممکن است به‌دلیل محدودیت‌های درک‌شده در میدان فعالیت خود در داخل، به دنبال میدان‌های بین‌المللی باشند که قواعد متفاوتی داشته و فرصت‌های تازه‌ای برای بروز و شناخته شدن ارائه می‌دهد. همچنین، خانواده‌های طبقات متوسط و بالا ممکن است مهاجرت را راهی برای افزایش سرمایۀ فرهنگی و کسب سرمایۀ نمادین بین‌المللی بدانند، امری که موقعیت اجتماعی آنان را در هر دو بستر داخلی و جهانی تقویت می‌کند.

نقش رسانه‌ها و پدیدۀ ادراک

در این میان، رسانه‌ها نقش تعیین‌کننده‌ای در ساخت ادراک و تصورات دارند. آنها نه تنها تصویری از زندگی در غرب می‌سازند، بلکه روایتی از شرایط داخل نیز ارائه می‌دهند. تأکید رسانه‌های خارجی بر جنبه‌های خاصی از زندگی در غرب همراه با برجسته‌سازی مشکلات داخلی کشورهای مبدأ، می‌تواند به تقویت حس محرومیت نسبی و بزرگ‌نمایی جذابیت مهاجرت بینجامد. از سوی دیگر، گفتمان‌های رسانه‌ای داخلی نیز در صورتی که نتوانند تصویری مقبول و امیدبخش از آینده کشور ارائه دهند، ممکن است به این احساس دامن بزنند. همچنین نفوذ اینترنت و شبکه‌های مختلف اجتماعی، فراوانی مؤسسات مهاجرتی و افزایش ایرانیان مهاجر که اطرافیان خود را تشویق به مهاجرت می‌کنند، از عوامل مهم مهاجرت بین‌المللی ایرانیان محسوب می‌شود.

صنعت واسطه‌گری

در کنار عوامل پیش‌گفته، نقش نهادها و شرکت‌های فعال در حوزه مشاوره و خدمات مهاجرت نیز به‌عنوان بخشی از منظومۀ مؤثر بر این پدیده قابل بررسی است. این نهادها با ارائه خدمات مشاوره‌ای و اداری، به صورتبندی و عینی‌سازی مسیر مهاجرت برای متقاضیان کمک می‌کنند. با این حال، عملکرد بخشی از این صنعت می‌تواند بر پیچیدگی‌های این فرآیند بیفزاید.

این مؤسسات با استفاده از روش‌های متعارف بازاریابی، به ترویج تصویری خاص از زندگی در مقاصد مهاجرتی می‌پردازند. در این تصویرسازی، فرآیند مهاجرت به‌صورت غالب به‌شکل مسیری ساده‌شده و فنی ارائه می‌شود. گزارش‌های برخی نهادهای ناظر بین‌المللی حاکی از آن است که تعدادی از این مراکز ممکن است با ارائه اطلاعات ناکافی یا غیردقیق، وعده‌های غیرواقعی یا استفاده از روش‌های غیرشفاف، متقاضیان را با چالش مواجه سازند. مواردی مانند اخذ هزینه‌های نامتناسب، تعریف نشدن دقیق خدمات، یا حتی ارائه راهکارهای غیرقانونی مانند استفاده از مدارک غیرمعتبر، از جمله ریسک‌های مرتبط با برخی از این خدمات گزارش شده است. این اقدامات می‌تواند متقاضی را علاوه‌بر تحمل زیان مالی، در معرض مشکلات حقوقی بعدی قرار دهد.

علاوه بر این، برخی از این مؤسسات با به کارگیری تکنیک‌های روان‌شناختی در بازاریابی، مانند ایجاد احساس ضرورت فوری یا ترس از عقب‌ماندن، سعی در تاثیرگذاری بر تصمیم‌گیری مراجعان دارند. این رویکرد می‌تواند فضای تصمیم‌گیری را از حالت عقلانی و مبتنی بر مطالعه خارج نکند. در غیاب چارچوب‌های نظارتی شفاف و کارآمد، فعالیت این بخش از صنعت مهاجرت می‌تواند بر میزان مخاطرات و نارضایتی‌های مرتبط با پدیده مهاجرت بیفزاید.

تأثیر مهاجرت بر خانواده‌های ایرانی

تغییر ساختار سنتی خانواده، تضعیف جایگاه پدری و مادری، بحران هویتی فزرندان، عدم تعامل با خانواده، فراموشی زبان فارسی در فرزندان، روی‌آوری به فساد و اعتیاد و تضاد فرهنگی بین والدین و فرزندان، از آثار مهاجرت خانواده‌های ایرانی به خارج از کشور دانسته شده است.

مهاجرت درون‌مرزی ایرانیان

مهاجرت داخلی در ایران به جابجایی جمعیت، عمدتاً از مناطق کمترتوسعه‌یافته به سوی کانون‌های شهری و استان‌های توسعه‌یافته اطلاق می‌شود. این پدیده که شکل غالب آن امروزه «شهر به شهر» است، با محوریت جوانان و به انگیزه‌های اقتصادی، تحصیلی و بهبود کیفیت زندگی صورت می‌پذیرد. چنین حرکتی ضمن ایجاد چالش‌هایی چون افزایش بار جمعیتی کلان‌شهرها و تخلیه نیروی جوان از مناطق مبدأ، بازتاب نابرابری‌های منطقه‌ای و نیاز به مدیریت جمعیتی یکپارچه در سطح ملی است.

ویژگی‌های کلان مهاجرت درون‌مرزی

1. حجم و روند: به‌طور میانگین سالانه حدود یک میلیون نفر در دهه‌های اخیر در داخل کشور جابه‌جایی داشته‌اند. با این حال، شدت مهاجرت در سال‌های اخیر رو به کاهش نهاده است.
2. الگوی مسلط: شکل غالب مهاجرت در کشور، از نوع شهری و به‌طور عمده از شهر به شهر است. همچنین اگرچه مهاجرت‌های درون‌استانی همواره سهم بیشتری داشته‌اند، اما بر وزن مهاجرت‌های بین‌استانی به‌طور محسوسی افزوده شده که نشان از کمرنگ‌شدن نقش عامل فاصله در تصمیم به مهاجرت دارد.
3. جهت‌گیری فضایی: جریان اصلی مهاجرت، از استان‌های کمترتوسعه‌یافته به سمت استان‌های توسعه‌یافته‌تر است. استان‌هایی مانند تهران، البرز، اصفهان و یزد به‌طور پیوسته تراز مهاجرتی مثبت داشته‌اند، درحالی‌که استان‌هایی نظیر کرمانشاه، خوزستان و ایلام با تراز مهاجرتی منفی بالا مواجه بوده‌اند. این روند به تشدید نابرابری‌های منطقه‌ای می‌انجامد.

جمعیت‌شناسی مهاجران درون‌مرزی

ساختار سنی: مهاجرت پدیده‌ای عمدتاً جوان‌محور است که در گروه سنی ۳۴-۱۵ سال به اوج خود می‌رسد و با افزایش سن کاهش می‌یابد. تمرکز مهاجرت در سنین فعالیت اقتصادی و باروری، تأثیرات مستقیم و غیرمستقیم عمیقی بر حجم و ساختار جمعیت مبدأ و مقصد برجای می‌گذارد.

ساختار جنسی: اگرچه نسبت مردان در میان مهاجران همواره بالاتر از جامعه مبدأ و مقصد بوده است، روند افزایش مشارکت زنان در مهاجرت به‌گونه‌ای است که از عبارت «زنانه شدن مهاجرت» در ادبیات تخصصی یاد می‌شود. عواملی مانند ارتقای سطح تحصیلات و مشارکت اقتصادی زنان در این تغییر نقش دارد.

پیامدهای گزینش‌گری: گزینش‌گری مهاجرت بر پایه سن و جنس، پیامدهای دوگانه‌ای ایجاد می‌کند. خروج نیروی کار جوان از مبدأ، به پیری جمعیت و تشدید «مضیقه ازدواج» به‌ویژه برای زنان منجر می‌شود. از طرف دیگر، تراکم نیروی کار در مقصد می‌تواند باعث افزایش نرخ بیکاری و گسترش مشاغل غیررسمی گردد.

تحول الگوهای مهاجرت درون‌مرزی و پیامدهای آن

بررسی سه دهه اخیر حاکی از تحولات معنادار در الگوهای مهاجرت داخلی است:

تغییر کانون جابجایی: الگوی مسلط از «روستا به شهر» به «شهر به شهر» تبدیل شده و جابه‌جایی بین نقاط شهری افزایش یافته است. این جریان به‌طور عمده متوجه شهرهای بزرگ و کلان‌شهرها است.

پیامدهای کلان‌شهری: این الگوی مهاجرتی، پیامدهایی چون رشد بی‌رویه جمعیت کلان‌شهرها، افزایش آلودگی‌های محیطی، گسترش حاشیه‌نشینی و افزایش قیمت مسکن و زمین را به دنبال داشته است.

تأثیر بر باروری کلان: با توجه به پایین‌تر بودن سطح باروری در استان‌های توسعه‌یافته‌تر (مقاصد مهاجرت)، مهاجران با انطباق با الگوی باروری ساکنان مقصد، ممکن است نرخ باروری خود را کاهش دهند که در درازمدت می‌تواند بر نرخ موالید کل کشور تأثیر گذارد.

مهاجرت از شهر به روستا

مهاجرت از شهر به روستا در ایران، پدیده‌ای با حجم کمتر در مقایسه با جریان معکوس است که بر پایه داده‌های آمارگیری نیروی کار مورد تحلیل قرار می‌گیرد. این جریان تا ۱۳۹۸ش روندی افزایشی ملایم داشت، اما با شیوع همه‌گیری کووید-۱۹ و کاهش کلی تحرکات جمعیتی، با کاهش ملموسی مواجه شد. عمده‌ترین دلایل این نوع مهاجرت در دوره مورد بررسی، «پیروی از خانوار» و «پایان خدمت وظیفه» بوده است. از حیث ویژگی‌های جمعیتی، سهم مردان مهاجر بیشتر است و این گروه عمدتاً در سنین جوانی و میانی و با انگیزه‌های شغلی یا پایان خدمت سربازی حرکت می‌کنند، در حالی که زنان بیشتر به دلیل پیروی از خانوار مهاجرت می‌نمایند. همچنین، افراد دارای تحصیلات متوسطه و شاغلین، سهم قابل‌توجهی از این مهاجران را تشکیل می‌دهند. این الگوها نشان می‌دهد مهاجرت شهر به روستا لزوماً بازتاب توسعه روستایی نبوده، بلکه بیش‌تر تابع تصمیمات خانوادگی، الزامات اداری-نظامی و جست‌وجوی فرصت‌های شغلی خاص است.

منابع

• «بررسی دلیل مهاجرت ایرانیان به خارج از کشور»، در سایت اقتصاد آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۳۰ شهریور ۱۳۹۹ش.
• «بررسی روند مهاجرت ایرانیان در چند دهه گذشته/ ایرانیان در غربت موفق و خوشبخت هستند؟»، خبرگزاری آنا، تاریخ درج مطلب: 14 فروردین 1401ش.
• «بررسی مهاجرت خانواده‌های ایرانی به غرب»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 10 دی 1396ش.
• برومندزاده، محمدرضا و نوبخت، رضا، «مروری بر نظریات جدید مطرحشده در حوزه مهاجرت»، فصلنامۀ جمعیت، شمارۀ 9، 1390ش.
• «پیامدهای مهاجرت»، در مجلهٔ خبری ویستا، تاریخ بازدید: ۳ تیر ۱۴۰۱ش.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۲ تیر ۱۴۰۱ش.
• سجادپور، سیدمحمدکاظم، «پدیده فراگیر مهاجرت بین المللی»، وب‌سایت دیپلماسی ایرانی، تاریخ درج مطلب: 2 خرداد 1402ش.
• شلیله، محمد، «تصمیم‌گیری دربارهٔ مهاجرت و فرایند سازگاری با جامعهٔ میزبان»، مجلهٔ رفاه اجتماعی، شمارهٔ ۳، ۱۳۸۱ش.
• عیسی‌زاده، سعید، مهران‌فر، جهانبخش، «مهاجرت ببن اللمللی و اثرات اقتصادی آن در بازار کار»، فصلنامۀ جمعیت، شمارۀ 89-90، 1393ش.
• کلهری ندرآبادی، لیدا و دیگران، «جریان مهاجرت شهر به روستا در ایران طی سال‌های ۱۳۹۶ تا ۱۴۰۰: تحلیل دادگان آمارگیری نیروی‌کار»، مجلۀ نامۀ انجمن جمعیت‌شناسی ایران، دوره 18، شماره 36، 1402ش.
• محرابی شاتوری، محمدرضا، «مهاجرت و پیامدهای آن»، در سایت احیا سپاهان، تاریخ بازدید: ۲ تیر ۱۴۰۱ش.
• مطهری، مرتضی، آزادی معنوی، در مجموعه آثار شهید مطهری، تهران، صدرا، ۱۳۷۸ش.
• «معرفی کامل عشایر (شغل، محل سکونت، علت کوچ، جمعیت و صنایع دستی)»، خبرگزاری آنا، تاریخ درج مطلب: 11 آذر 1404ش.
• معین، محمد، فرهنگ فارسی، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۲ تیر ۱۴۰۱ش.
• «مهاجرت»، در سایت مگ ایرانز، تاریخ بازدید: ۲ تیر ۱۴۰۱ش.
• طباطبایی، سيد مهدی، «مهاجرت»، وب‌سایت پژوهه، تاریخ درج مطلب: 24 آبان 1393ش.
• «مهاجرت معکوس: بازگشت به وطن با دست خالی»، وب‌سایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۲۷ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
• «مهاجرت یا کوچ»، در سایت دانشیاری، تاریخ بازدید: ۲ تیر ۱۴۰۱ش.
• میرزاد، «مهاجرت؛ علل و انواع آن»، در سایت مور، تاریخ بازدید: ۵ تیر ۱۴۰۱ش.
• محبی میمندی، مهیار، «روندپژوهی مهاجرت داخلی در ایران طی سی سال اخیر (1395-1365)»، مجلۀ مطالعات اجتماعی، شمارۀ 3 (دوره 31)، 1402ش.
• «نگاهی به مهاجرت و تأثیرات آن در بین خانواده‌ها و زنان ایرانی»، در مجلهٔ ویستا، تاریخ بازدید: ۳ تیر ۱۴۰۱ش.
• «هجرت»، در سایت ویکی فقه، تاریخ بازدید: ۵ تیر ۱۴۰۱ش.
• «هجرت»، در دانشنامه اسلامی، تاریخ بازدید: ۵ تیر ۱۴۰۱ش.
• «۵ میلیون ایرانی مهاجرت کرده‌اند/ با طوفان مهاجرت از کشور مواجهیم»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۲ دی ۱۴۰۳ش.