خودباوری

خودباوری، ادراک فرد یا اجتماع از توانایی‌ها و شایستگی‌های خویش به‌عنوان منشأ رفتار و عملکرد مؤثر.

خودباوری یک سازهٔ بنیادین روان‌شناختی است که به اطمینان فرد به ظرفیت‌های درونی خود برای رویارویی با چالش‌ها و دستیابی به اهداف اشاره دارد. این مفهوم که در روان‌شناسی با خودکارآمدی و در انسان‌شناسی اسلامی با کرامت نفس تبیین می‌شود، پیش‌شرط سلامت روان و تاب‌آوری فردی است. اگرچه اصالت این مفهوم به لایه‌های شخصیتی بازمی‌گردد، اما در سطح کلان، تجمیع خودباوری‌های فردی منجر به شکل‌گیری خودباوری عمومی می‌شود. تحلیل‌گران تاریخ معاصر ایران بیان کرده‌اند که ایرانیان، گذار از دوران تضعیف اعتماد به نفس ملی در عصر استعمار به تلاش برای احیای خودباوری پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران را تجربه کرده است؛ تحولی که آثار و چالش‌های آن در سبک زندگی، از الگوی مصرف تا معماری، قابل بررسی است.

تعریف خودباوری

خودباوری در لغت به معنای باور داشتن به خود است، اما در اصطلاح علوم رفتاری فراتر از خوش‌بینی و به معنای ارزیابی شناختی فرد از توانایی‌هایش برای انجام یک عمل خاص است. برخلاف عزت‌نفس که به احساس ارزشمندی کلی اشاره دارد، خودباوری ناظر به توانمندی در عمل است. در روان‌شناسی شناختی، این مفهوم به اعتقاد فرد به قابلیت‌هایش برای سازماندهی و اجرای اقدامات لازم جهت مدیریت موقعیت‌های پیش رو تعریف می‌شود. در اندیشهٔ اسلامی خودباوری به‌معنای باور به سرمایه‌های وجودی اعطا شده از سوی خداوند و مسئولیت‌پذیری برای شکوفایی آن‌ها است. در این رویکرد، خودباوری، اعتماد به نفسِ متصل به مبدأ هستی است.

ابعاد روان‌شناختی

پژوهش‌های روان‌شناختی نشان می‌دهد که سطح خودباوری فرد، بر نحوۀ تفکر، احساس و انگیزش او تأثیر مستقیم دارد. از منظر روان‌شناختی، خودباوری از طریق چهار فرایند اصلی بر عملکرد انسان تأثیر می‌گذارد:

1. فرآیندهای شناختی: افراد دارای خودباوری، سناریوهای موفقیت را در ذهن خود مجسم می‌کنند تا راهنمای عملکرد آن‌ها شود. در مقابل، خودتحقیری موجب ترسیم سناریوهای شکست و خطرات شده و توانایی حل مسئله را کاهش می‌دهند.
2. فرآیندهای انگیزشی: خودباوری تعیین می‌کند که فرد چه اهدافی را انتخاب کند، چقدر تلاش کند و در برابر موانع تا چه زمانی ایستادگی نماید.
3. فرآیندهای عاطفی: باور به توانمندی، سطح استرس و افسردگی را در مواجهه با محیط‌های دشوار کنترل می‌کند. فردی که خود را ناتوان می‌پندارد، اضطراب بالایی را تجربه می‌کند که این اضطراب، عملکرد را مختل می‌سازد.
4. فرآیندهای گزینشی: انسان‌ها محیط‌هایی را انتخاب می‌کنند که باور دارند از عهدهٔ آن‌ها برمی‌آیند. خودباوری پایین منجر به محدود شدن دایرۀ انتخاب‌ها و انزوای فردی می‌شود.

منابع شکل‌گیری خودباوری

روان‌شناسان رفتارگرا و شناختی، چهار منبع اصلی را برای شکل‌گیری و تقویت خودباوری در فرد برشمرده‌اند:

1. تجارب تسلط: مهم‌ترین منبع، تجربه‌های موفقیت‌آمیز گذشته است. غلبه بر موانع با تلاش مداوم، تاب‌آوری را افزایش می‌دهد.
2. الگوبرداری جانشینی: مشاهدهٔ افرادی شبیه به خود که با تلاش به موفقیت رسیده‌اند، باور من هم می‌توانم را تقویت می‌کند.
3. قضاوت‌های کلامی: تشویق‌های واقع‌بینانه از سوی اطرافیان مانند خانواده و مربیان، می‌تواند به‌عنوان محرک اولیه عمل کند.
4. حالات فیزیولوژیک: تفسیر فرد از تنش‌های بدنی مهم است؛ افراد خودباور، تپش قلب پیش از چالش را به عنوان هیجان آمادگی تفسیر می‌کنند، نه نشانه ناتوانی.

خودباوری در انسان‌شناسی اسلامی

در نگرش اسلامی، خودباوری فردی حاصل تعادل میان فقر ذاتی، یعنی نیاز به خدا و قدرت اعطایی، یعنی خلیفة‌اللهی است. برخلاف روان‌شناسی سکولار که ممکن است به تورمِ من منجر شود، خودباوری دینی بر دوپایه استوار است:

• کرامت ذاتی: انسان به دلیل نفخهٔ روح الهی، دارای کرامت ذاتی است و نباید خود را حقیر بشمارد.
• عاملیت و مسئولیت: باور به اینکه سرنوشت انسان در گرو سعی و تلاش او است، مانع از جبرگرایی و انفعال می‌شود.

تطور تاریخی مفهوم خودباوری

تحول مفهوم خودباوری از سطح فردی به سطح اجتماعی، مسیری تاریخی را طی کرده است. تا پیش از رنسانس، در بسیاری از مکاتب غربی و شرقی، انسان مقهور سرنوشت یا نیروهای ماورایی پنداشته می‌شد. با ظهور اومانیسم و در دوران روشنگری، عاملیت انسان محوریت یافت؛ اما صورت‌بندی علمی این مفهوم در قرن بیستم میلادی و با عبور از رویکردهای جبرگرایانه، مانند روانکاوی فروید و رفتارگرایی رادیکال رخ داد. ظهور روان‌شناسی انسان‌گرای مزلو و راجرز و سپس نظریهٔ شناخت اجتماعی، انسان را موجودی فعال، انتخاب‌گر و توانمند در تغییر محیط معرفی کرد.

در تاریخ‌نگاری رسمی پس از انقلاب اسلامی ایران، دوران قاجار و پهلوی اغلب به‌عنوان دوره‌ای توصیف می‌شود که در آن، مواجهه با مدرنیته منجر به تضعیف اعتماد به نفس ملی شده است. روشنفکرانی همچون جلال آل‌احمد با طرح مفهوم غرب‌زدگی، نوسازی‌های آن دوره را تقلیدی و فاقد ریشه‌های بومی می‌دانستند. در مقابل، وقوع انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷ش از سوی رهبران و نظریه‌پردازان جمهوری اسلامی ایران، نقطه عطفی برای بازگشت به خویشتن و احیای خودباوری معرفی می‌شود. در این گفتمان، دستاوردهای نظامی و هسته‌ای دهه‌های اخیر به‌عنوان نشانگرهای عینیِ گذار از وابستگی به استقلال تفسیر می‌شوند، هرچند برخی منتقدان بر لزوم تفکیک میان پیشرفت‌های حاکمیتی و احساس عمومی جامعه تأکید دارند.

امتداد اجتماعی خودباوری ایرانیان

به باور متخصصان، خودباوری در شکل‌گیری ابعاد گوناگون هویت فرهنگی مؤثر است؛ از جمله:

• در گفتمان‌ برآمده از اقتصاد مقاومتی، بر مصرف کالای تولید شده در ایران به‌عنوان راهکاری برای تقویت اقتصاد تأکید شده است.
• در معماری خانه‌ها و سازه‌های شهری بر معماری ایرانی تأکید می‌شود که گونه‌ای از معماری درون‌گرا و سازگار با زیست‌بوم کشور ایران است و به‌ویژه به حفظ حریم زنانه در معماری توجه دارد.
• با افزایش خودباوری ایرانیان، زبان فارسی به‌عنوان یک رکن هویتی، پاس داشته می‌شود و از تغییرات زبانیِ ناشی از غلبه فرهنگ بیگانه، پرهیز می‌شود.
• برخورد محترمانه و برابر با همهٔ انسان‌ها و پرهیز از خودباختگی در برابر شهروندان منتسب به قدرت‌های جهانی.
• هوشیاری در جنگ شناختی، با افزایش امید و خودباوری عمومی.

چالش‌های خودباوری

خودباوری اگرچه نیروی محرک پیشرفت است، اما در صورت برداشت‌های نادرست یا عدم تعادل، می‌تواند به آسیب‌های فردی و اجتماعی منجر شود:

• توهم دانایی: در سطح فردی، اعتماد به نفس کاذب و بدون مهارت، منجر به پدیده‌ای می‌شود که در روان‌شناسی به اثر دانینگ-کروگر معروف است. در این حالت، فرد به‌دلیل نداشتن دانش کافی، قادر به تشخیص ناتوانی خود نیست و با تصمیمات اشتباه، به خود و دیگران آسیب می‌زند. این امر تفاوت ماهوی با خودباوری حقیقی دارد که مبتنی بر شناخت دقیق نقاط قوت و ضعف است.
• کمال‌گرایی منفی و اضطراب: فشار بیش از حد بر توانستن و مسئولیت فردی، بدون در نظر گرفتن موانع محیطی، می‌تواند منجر به اضطراب و احساس گناه در افراد شود. روان‌شناسان بر این باورند که خودباوری سالم، واقع‌بینانه است و محدودیت‌های انسانی را می‌پذیرد.

تقویت خودباوری

صاحب‌نظران حوزه فرهنگ، عوامل زیر را به‌عنوان مانع ارتقای خودباوری در جامعه، شناسایی کرده‌اند که اصلاح آنها می‌تواند خودباوری را تقویت کند:

• تمرکز نظام آموزشی بر محفوظات به‌جای مهارت‌محوری، مانع شکل‌گیری احساس توانایی در فارغ‌التحصیلان می‌شود. تغییر رویکرد مدارس به سمت آموزش‌های مهارت‌محور و پروژه‌محور که در آن دانش‌آموز طعم موفقیت در انجام کارهای عملی را بچشد، برای تقویت خودباوری فردی ضروری دانسته می‌شود.
• در نظام‌هایی که کسب جایگاه اجتماعی، تابع شایستگی فردی نباشد، همبستگی میان تلاش و موفقیت در ذهنیت عمومی تضعیف شده و زمینه برای بروز درماندگی آموخته‌شده فراهم می‌شود؛ اما تضمین رقابت برابر به‌ویژه در حوزه اقتصاد، به افراد جامعه این اطمینان را می‌دهد که تلاش آن‌ها بی‌نتیجه نیست.
• ناسازگاری شیوه‌های معرفی مفاخر ملی و فرهنگی با الگوهای مصرف رسانه‌ای نسل جدید، موجب چرخش گروه‌های مرجع در جامعه، از مفاخر علمی و ملی به سلبریتی‌ها شده است؛ اما بازتعریف قهرمانان واقعی در قالب‌های هنری مدرن و تسهیل تعامل نوجوانان با نخبگان موفق، موجب بازسازی تصویر ذهنی آنها می‌شود.

منابع

• اندر مصائب مهاجران افغان در ایران، روزنامة دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۲۲ شهریور ۱۳۹۵ش.
• اورسکید، گی‌یر، به دنبال اسکینر و یافتن فروید، وب‌سایت PubMed، تاریخ درج مطلب: سپتامبر ۲۰۰۷م.
• آرتینو جونیور، آنتونی آر، خودکارآمدی تحصیلی: از نظریة آموزشی تا عمل آموزشی، وب‌سایت PubMed، تاریخ درج مطلب: ۱۱ آوریل ۲۰۱۲م.
• آل‌احمد، جلال، غرب‌زدگی، تهران، فردوس، فرهنگ روز، چاپ یازدهم، ۱۳۹۶ش.
• بلاسی، ام لا و همکاران، «خودکارآمدی به عنوان یک سازه توسعه مثبت جوانان: یک بررسی مفهومی»، وب‌سایت PubMed، تاریخ درج مطلب: ۲۹ آوریل ۲۰۱۲م.
• بندورا، آلبرت، به سوی روان‌شناسی عامل انسانی، وب‌سایت PubMed، تاریخ درج مطلب: ژوئن ۲۰۰۶م.
• بندورا، آلبرت، خودکارآمدی: به سوی یک نظریه یکپارچه برای تغییر رفتار، وب‌سایت APA PsycNet، تاریخ درج مطلب: ۱۹۷۷م.
• چگونگی برخورد با گردشگران خارجی/ از ممنوعیت سلفی گرفتن با آن‌ها تا کنار گذاشتن تعارف و احترام بیش از اندازه، خبرگزاری برنا، تاریخ درج مطلب: ۲۶ بهمن ۱۴۰۰ش.
• چه کسی گفت ایرانی‌ها نمی‌توانند لولهنگ هم بسازند؟، خبرگزاری میزان، تاریخ درج مطلب: ۱ فروردین ۱۳۹۵ش.
• خامنه‌ای، سیدعلی، اقتصاد مقاومتی، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ بازدید: ۴ آذر ۱۴۰۴ش.
• خامنه‌ای، سیدعلی، دستاوردهای انقلاب اسلامی، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: ۱۰ بهمن ۱۳۹۵ش.
• خامنه‌ای، سیدعلی، شعار ما می‌توانیم، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ بازدید: ۴ آذر ۱۴۰۴ش.
• خانعلی‌زاده، مهدی، رسانه‌های جدید را به رسمیت بشناسیم، وب‌سایت پژوهشکدهٔ تحقیقات راهبردی مجمع تشخیص مصلحت نظام، تاریخ درج مطلب: ۲۰ آذر ۱۳۹۹ش.
• دنبلی، سارا و همکاران، بازشناسی مؤلفه‌های هویت‌بخش منظر شهری در شهرهای ایرانی-اسلامی - مطالعة موردی تهران، در فصلنامة نقش جهان، دورة ۸، شمارة ۴، پیاپی ۲۴، زمستان ۱۳۹۷ش.
• رحیمی، حسن، نفی رانتیریسم در نهج‌البلاغه، در فصلنامهٔ پژوهش‌های نهج البلاغه، دورهٔ ۲، شمارهٔ ۶، پیاپی ۶، شهریور ۱۳۹۳ش.
• صدری‌فر، نبی‌اله و مولوی، محمد، مقدمات و الزامات ایجاد تمدن نوین اسلامی، در فصلنامهٔ علمی مطالعات الگوی پیشرفت اسلامی ایرانی، دورهٔ ۹، شمارهٔ ۲، پیاپی ۱۸، تابستان ۱۴۰۰ش.
• روستا، فاطمه و یاراحمدی، علی، «خودکارآمدی و رفتارهای ارتقاء دهنده سلامت زنان سنین باروری شهر شیراز در سال ۱۳۹۲»، در مجلهٔ دانشگاه علوم پزشکی ایلام، دورهٔ ۲۴، شمارهٔ ۲، ۱۳۹۵ش.
• رحمانی، مریم، «کارآموزان پزشکی و اثر دانینگ-کروگر: وقتی نمی‌دانند چه چیزهایی را نمی‌دانند»، وب‌سایت PubMed، تاریخ درج مطلب: اکتبر ۲۰۲۰م.
• عبادیان، محمود، جبر و اختیار در اندیشه اسپینوزا، وب‌سایت پرتال جامع انسانی، تاریخ درج مطلب: ۱۳۸۲ش.
• عباسی، محمد، عوامل دین‌گریزی و گرایش جوانان به فرهنگ غرب، وب‌سایت پرتال جامع انسانی، تاریخ درج مطلب: ۱۳۸۶ش.
• عطاردی، محمدرضا و زیبنده، حسین، تحلیل تطبیقی ـ تاریخی چگونگی مواجهه ایرانیان با فناوری‌های نوظهور در تاریخ معاصر و تأثیر آن بر نظام خط‌مشی‌گذاری کشور (موردهای مطالعه: قاجاریه و پهلوی)، در نشریة دانش سیاسی، دورة ۱۷، شمارة ۲، پیاپی ۳۴، مهر ۱۴۰۰ش.
• عاشوری، حسین و خوش‌نیت، غلامرضا، جایگاه خودباوری در پیشرفت جامعه اسلامی از دیدگاه آیات و مقام معظم رهبری، وب‌سایت یازدهمین همایش علمی پژوهشی علوم تربیتی و روان‌شناسی، آسیب‌های اجتماعی و فرهنگی ایران، تاریخ درج مطلب: ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
• علیزاده، فرشته و قطبی، ثریا، خودباوری در روایات امام علی، در نشریة مشکوة، دورة ۴۲، شمارة ۱، پیاپی ۱۵۸، ۱۴۰۲ش.
• فضلی‌نژاد، سیف‌الله و احمدیان، مرتضی، اقتصاد رانتی در ایران و راه‌های برون رفت از آن، در مجلهٔ اقتصادی، دورهٔ ۱۰، شمارهٔ ۱۱ و ۱۲، بهمن و اسفند ۱۳۸۹ش.
• قهرمانی، عباس، فواید جنگ ۸ ساله ایران و عراق، وب‌سایت مرکز اسناد، تحقیقات و نشر معارف دفاع مقدس و مجاهدت‌های سپاه، تاریخ درج مطلب: ۲۷ بهمن ۱۴۰۳ش.
• کالاه، جی‌فورد و همکاران، «لنز کامل: کمال گرایی و توسعه خودکارآمدی ریاضی نوجوانان اولیه»، وب‌سایت PubMed، تاریخ درج مطلب: ۱۹ سپتامبر ۲۰۲۲م.
• کریمی، محمد، «خود باوری فرهنگی در سیره و اندیشهٔ امام خمینی؛ راهبردها و راهکارها»، پرتال امام خمینی، تاریخ درج مطلب: ۲۴ مرداد ۱۳۹۷ش.
• کوچکزائی، مصطفی و همکاران، بررسی سلبریتی‌سازی در رسانه و بحران هویت نوجوان در جامعه، در جامعه فرهنگ رسانه، دورهٔ ۷، شمارهٔ ۲۹، زمستان ۱۳۹۷ش.
• لیاقت‌دار، محمدجواد و ماهینی، فاخته، بررسی دو رویکرد حافظه‌محور و اندیشه‌محور؛ به روش‌های آموزش با تأکید بر روایات منقول از امام علی، در اسلام و پژوهش‌های تربیتی، شمارهٔ ۱، پیاپی ۹، بهار و تابستان ۱۳۹۲ش.
• مجتهدی، کریم، استفاده از لغات بیگانه باید قدغن شود، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ بازدید: ۲۷ شهریور ۱۳۹۵ش.
• محمودی، سیدعلی، روشنگری چیست؟، وب‌سایت پرتال جامع انسانی، تاریخ درج مطلب: ۱۳۸۲ش.
• معرفی کتاب خودباوری؛ سبک زندگی توحیدی و موفقیت الهی | اثر دکتر محمدتقی فعالی، وب‌سایت مؤسسهٔ فرهنگی هنری سبک زندگی آل یاسین، تاریخ درج مطلب: ۹ تیر ۱۴۰۴ش.
• میرمرعشی، انوشه، مواریث مکتوب، از دوره طلایی تمدن اسلامی، وب‌سایت پژوهشکدة تاریخ معاصر، تایخ درج مطلب: ۳۰ آذر ۱۴۰۱ش.