روز جهانی مبارزه با فساد
روز جهانی مبارزه با فساد؛ مناسبت سالانۀ ترویج شفافیت، مسئولیتپذیری و پیمان جهانی علیه فساد.
روز جهانی مبارزه با فساد، همزمان با 18 آذر و 9 دسامبر، گرامی داشته میشود. این روز، فراتر از یک مناسبت اداری، فرصتی سالانه برای بازخوانی ابعاد اخلاقی، ساختاری و بینالمللی مبارزه با فساد است. این مناسبت با تأکید بر مسئولیت متقابل حاکمیت و مردم، نقش چارچوبهای قانونی و فناوریهای نوین را در ایجاد شفافیت و تحقق توسعۀ پایدار تبیین میکند.
معرفی
روز ۹ دسامبر، برابر با ۱۸ آذر، بهعنوان روز جهانی مبارزه با فساد نامگذاری شده است. هدف از تعیین این مناسبت، افزایش آگاهی عمومی دربارۀ کنوانسیون سازمان ملل متحد برای مبارزه با فساد و ترغیب اقدام فراگیر علیه این پدیده است. این روز سالانه توسط دولتها، بخش خصوصی، رسانهها و عموم مردم در سراسر جهان گرامی داشته میشود.
ابعاد شناختی و مفهومی
در اندیشۀ اسلامی و آموزههای دینی، مفهوم فساد فراتر از تعاریف محدود حقوقی یا مالی بوده و شامل هر رفتاری است که موازنۀ الهی، سلامت اخلاقی، تعادل اجتماعی یا پایداری زیستمحیطی را مختل کند. بر این اساس، تخریب طبیعت، آلودگی منابع آب و آسیب به حقوق نسلهای آینده نیز از مصادیق عینی فساد برشمرده میشوند. این رویکرد، مبارزه با فساد را از یک اقدام اداری صرف به یک مسئولیت اخلاقی و اجتماعی برای حفظ پایداری حیات ارتقا میدهد. همچنین بر اساس متون دینی و تاریخی مانند نهجالبلاغه، سلامت اداری و سیاسی حاصل رابطهای دوسویه میان حاکمیت و مردم است؛ بهطوریکه اصلاح ساختارها به شایستگی کارگزاران پیوند خورده و آگاهی و نظارت همگانی ضامن پایداری شفافیت و ارتقای کیفیت حکمرانی خواهد بود.
چارچوبهای قانونی
اصلیترین سند بینالمللی مرتبط با گرامیداشت روز جهانی مبارزه با فساد، کنوانسیون مبارزه با فساد سازمان ملل متحد است که در دسامبر ۲۰۰۵م اجرایی شد و چهار حوزۀ کلیدی پیشگیری، جرمانگاری، همکاری بینالمللی و بازگرداندن داراییهای مسروقه را الزامی کرده است. در برنامهها و تحلیلهای رسمی این مناسبت تأکید میشود که خروج از چارچوبهای قانونیِ این کنوانسیون و بروز رفتارهایی نظیر رشوه یا سوءاستفاده از قانون در قوای حاکمیتی، با ایجاد نابرابری زمینهساز بحرانهای اجتماعی خواهد شد.
برنامهها، شعارها و ابزارهای بینالمللی
برنامههای روز جهانی مبارزه با فساد بر نقش مانعتراش فساد در مسیر توسعۀ پایدار و دستیابی به اهداف جوامع تمرکز دارد. در همین راستا، کمپینهای بینالمللی با عناوینی مانند فساد صفر درصد، توسعۀ ۱۰۰ درصد، اتحاد جهان در برابر فساد و اتحاد با جوانان در برابر فساد: شکل دادن به صداقت فردا تلاش میکنند توجه جوامع را به مبارزه با علل ریشهای این پدیده معطوف سازند. بر اساس پیامهای رسمی مقامهای سازمان ملل متحد، مقابله با مفاسد اقتصادی از ارکان اصلی تدوین برنامههای توسعۀ بینالمللی بهشمار میرود.
در سالهای اخیر، برنامههای روز جهانی مبارزه با فساد بهشکل ویژه بر محوریت نقش جوانان و مشارکت عمومی در افزایش آگاهی تمرکز یافته است. همچنین در دورههای بروز بحرانهای جهانی نظیر همهگیری کووید ۱۹، محوریت شعارها و برنامههای این مناسبت بر رصد مفاسد ناشی از توزیع شتابزدۀ بودجههای اضطراری، انحراف در ارائۀ خدمات درمانی و مقابله با نابرابریهای حاصل از فساد در شرایط بحران معطوف بوده است.
دفتر مبارزه با مواد مخدر و جرائم سازمان ملل متحد به مناسبت این روز، با تمرکز بر آموزش نسل جدید، ابتکار مرکز جهانی آموزش مبارزه با فساد و توانمندسازی جوانان را برای ترویج فرهنگ پاکدستی راهاندازی کرده است. در این رویکرد، توانمندسازی جوانان از طریق فناوریهای نوین مانند هوش مصنوعی، پلتفرمهای آنلاین و رسانههای اجتماعی برای گردآوری دادهها، افشای شفاف فرآیندها و حفاظت از هویت افشاگران از محورهای کلیدی برنامههای سالانه بهشمار میرود. همزمان با این روز، شاخصهای بینالمللی نظیر شاخص ادراک فساد ارائه میشود که نشاندهندۀ همبستگی مستقیم میان سیستم قضایی مستقل، حاکمیت قانون و کاهش سطح فساد است.
گرامیداشت روز جهانی مبارزه با فساد در ایران
مراسم گرامیداشت روز جهانی مبارزه با فساد در ایران با همکاری دفتر مقابله با مواد مخدر و جرم سازمان ملل متحد و سازمانهای غیردولتی برگزار میشود. در این همایشها، ارتقای اقدامات ضدفساد بهعنوان عاملی کلیدی برای توسعۀ روابط اقتصادی بینالمللی مطرح شد. نمایندگان اجرایی دولت نیز بر ضرورت مقابله با جرائم اقتصادی تأکید کرده و مسئولان دفتر منطقهای سازمان ملل متحد بر تعهدات متقابل و گسترش همکاریهای ملی و بینالمللی در زمینۀ نفی انواع فساد تأکید داشتهاند. همزمان با این مناسبت، همایشهای علمی در مراکز دانشگاهی نیز برگزار میشود که در آنها مقامهای ارشد اجرایی بر لزوم تدوین سند ملی مبارزه با فساد بهمنظور عملیاتیسازی برنامههای پیشگیرانه تأکید میورزند. ایجاد فضای کارشناسی و بهرهگیری از ظرفیت نخبگان دانشگاهی از محورهای اصلی مطرحشده در این مناسبت است که میتواند به تقویت عدالت اجتماعی، افزایش اعتماد عمومی و توسعۀ پایدار کمک کند. بخشهای مختلف آموزش عالی نیز با صدور بیانیههای رسمی، مبارزه با فساد را یک رویکرد مستمر حاکمیتی دانسته و بر اجرای طرحهای شفافیت مالی، مدیریت تعارض منافع و استقرار نظامهای نظارتی هوشمند تأکید میورزند.
آسیبشناسی و پیشنهادها
تحلیلگران و کارشناسان حوزۀ حکمرانی به مناسبت روز جهانی مبارزه با فساد، به بررسی بسترهای شکلگیری و موانع پیشگیری از این پدیده میپردازند. بر اساس این ارزیابیها، غرق شدن در روشهای سنتی و غلبۀ رویکردهای سرکوبگرایانۀ کیفری بر اقدامات پیشگیرانه، از موانع اصلی کنترل فساد محسوب میشود. عدم مدیریت تعارض منافع، نبود حمایتهای قانونی لازم از افشاگران و گسترش محرمانگی در مکاتبات اداری، امکان نظارت عمومی را محدود میسازد. همچنین کندی در استقرار دولت الکترونیک و تکیه بر تصمیمات فردی، زمینه را برای توزیع ناعادلانۀ فرصتها فراهم میکند.
بههمین دلیل، ارزیابیهای کارشناسی در این روز تأکید دارند که کنترل پایدار فساد نیازمند اصلاح ساختارها، ایجاد شفافیت عمومی و تقویت نقش نظارتی رسانهها و نهادهای مدنی است. همچنین بر ضرورت تحول در ابزارهای مبارزه با فساد و نقد تمرکز صرف بر پروندههای گذشته تأکید شده و بهرهگیری از دانش سیستمهای پیچیده، اقتصاد رفتاری و بازطراحی ترتیبات نهادی برای کاهش بسترهای بروز فساد در آینده پیشنهاد میشود.