موزه هنرهای معاصر تهران

موزۀ هنرهای معاصر تهران؛ نهاد شاخص هنر مدرن و معاصر ایران با معماری متمایز و گنجینه‌ای معتبر.

موزۀ هنرهای معاصر تهران (Tehran Museum of Contemporary Art)، نهادی شاخص در عرصۀ هنر مدرن و معاصر ایران است. این موزه با معماری متمایز و گنجینه‌ای ارزشمند، نقش مهمی در حفظ و ترویج هنر در سطح منطقه و جهان ایفا می‌کند. موزۀ هنرهای معاصر تهران، با تکیه بر مجموعه‌ای متنوع از آثار هنرمندان ایرانی و بین‌المللی، بستری برای شناخت و درک تحولات هنری در یک قرن اخیر فراهم آورده است.

گونه‌شناسی موزه

موزه هنرهای معاصر به موزه‌هایی گفته می‌شود که مجموعۀ آن‌ها بر اساس ارزش‌های زیباشناختی گردآوری شده و آثار هنری را به نمایش می‌گذارند. مجموعه‌های این نوع موزه‌ها معمولاً طیف گسترده‌ای از رسانه‌های هنری مانند نقاشی، مجسمه‌سازی، گرافیک، هنرهای تزیینی، کاربردی و صنعتی را در بر می‌گیرند. موزه هنرهای معاصر تهران به طور خاص به هنر معاصر اختصاص دارد و آثاری از هنر مدرن و جدید، همراه با سبک‌ها و شیوه‌های هنری شکل‌گرفته در یک سدۀ اخیر، در آن نگهداری و به نمایش گذاشته می‌شود.

تاریخچه و شکل‌گیری موزه

موزۀ هنرهای معاصر تهران در سال ۱۳۵۶ش افتتاح شد. ایدۀ تأسیس این مجموعۀ فرهنگی در چارچوب سیاست‌های فرهنگی دهۀ ۱۳۵۰ش و با حمایت فرح پهلوی شکل گرفت. هدف از ایجاد این موزه، معرفی هنر مدرن و معاصر جهان و فراهم‌کردن زمینه‌ای برای ارتباط میان هنر ایران و جریان‌های بین‌المللی بود.

این موزه در ابتدا با بودجه‌ای قابل توجه اقدام به خرید آثار شاخصی از هنرمندان برجستۀ قرن نوزدهم و بیستم اروپا و آمریکا کرد. این اقدام منجر به شکل‌گیری مجموعه‌ای شد که منابع مختلف آن را به عنوان یکی از غنی‌ترین مجموعه‌های هنر مدرن غرب در خارج از اروپا و ایالات متحده معرفی کرده‌اند. پس از انقلاب اسلامی ایران، فعالیت‌های موزه تحت تأثیر شرایط سیاسی و فرهنگی قرار گرفت و بخشی از آثار غربی برای مدت زمانی در مخازن نگهداری شدند. با این حال، موزه به فعالیت خود ادامه داد و تمرکز را بر هنر معاصر ایران معطوف کرد. در دهه‌های بعدی، تعدادی از آثار غربی در قالب نمایشگاه‌های دوره‌ای به نمایش درآمدند.

موقعیت جغرافیایی و محوطۀ موزه

موزه هنرهای معاصر تهران در ضلع غربی پارک لاله و در نزدیکی خیابان کارگر شمالی واقع شده است. این موقعیت مکانی باعث ایجاد ارتباط فضایی و بصری بین ساختمان موزه و فضای سبز اطراف شده و موزه را به یکی از مراکز فرهنگی مهم در شهر تهران تبدیل کرده است. بخشی از محوطۀ بیرونی موزه به باغ مجسمه اختصاص دارد که در آن آثار حجمی هنرمندان ایرانی و بین‌المللی در فضای باز به نمایش گذاشته شده‌اند. این باغ به‌عنوان مکمل فضای داخلی موزه عمل کرده و نقش مهمی در تجربۀ بازدیدکنندگان دارد.

جایگاه فرهنگی موزۀ هنرهای معاصر تهران

ترکیب معماری شاخص، مجموعه آثار ارزشمند و تداوم فعالیت‌های فرهنگی، موزه هنرهای معاصر تهران را به یکی از مراکز مهم در معرفی و حفظ هنر مدرن و معاصر در ایران تبدیل کرده است. برخی معتقدند این موزه جایگاه ویژه‌ای در میان موزه‌های هنری منطقه و جهان دارد.

معماری و طراحی بنا

طراحی ساختمان موزۀ هنرهای معاصر تهران بر عهدۀ کامران دیبا، معمار ایرانی، بوده است. این پروژه که طراحی و اجرای آن حدود نه سال به‌طول انجامید، یکی از مهم‌ترین آثار دیبا به‌شمار می‌آید. بنای موزه در زمینی به مساحت حدود 5 هزار مترمربع احداث شده و به‌عنوان یک نمونه از تلفیق معماری مدرن با عناصر معماری سنتی ایران محسوب می‌شود. در طراحی بنا، فرم‌هایی الهام‌گرفته از بادگیرها، هشتی، چهارسو و گذرگاه‌های معماری سنتی ایران در کنار اصول معماری مدرن به‌کار رفته‌اند. همچنین طرح موزه تحت تأثیر آثار معمارانی مانند لوئی کان، لوکوربوزیه، فرانک لوید رایت و خوسپ لوئیس سرت قرار دارد. بر اساس برخی منابع، دیبا در این مجموعه تلاش کرده با ارجاع به معماری مدرن قرن بیستم و هم‌زمان با بهره‌گیری از الگوهای بومی، بنایی مدرن اما همخوان با ریشه‌های فرهنگی و اقلیمی ایران ایجاد کند.

سازمان‌دهی فضایی و مسیر حرکت

بر اساس مشاهدات رسانه‌ها، طرح معماری موزه هنرهای معاصر تهران شامل مجموعه‌ای از حجم‌های مختلف است که نسبت به محور اصلی خیابان با زاویه‌ای چرخیده‌اند. بر روی این حجم‌ها، نورگیرهایی با ابعاد متفاوت قرار گرفته‌اند. به جز نورگیر ورودی، بیشتر این نورگیرها به سمت شمال‌شرق جهت‌دار شده‌اند تا از ورود نور مستقیم خورشید به داخل بنا جلوگیری شود. فضاهای بستهٔ موزه به شکل یک حلقه سازمان‌دهی شده‌اند که از هفت حجم اصلی تشکیل شده‌اند. مسیر حرکت بازدیدکنندگان از سرسرای مرکزی، گالری شماره یک آغاز شده و با گذر از گالری‌های متوالی، بازدیدکنندگان به تدریج در عمق زمین حرکت می‌کنند و در نهایت به سطح اولیه باز می‌گردند. دسترسی بین فضاها از طریق رمپ‌ها امکان‌پذیر است.

سرسرای مرکزی و فضای میانی

سرسرای مرکزی، نقطۀ آغاز و پایان مسیر بازدید و گرۀ ارتباطی اصلی موزه است. این فضا دارای قاعده‌ای چندضلعی، سقفی بلند و نورگیر مرکزی بوده که بر اهمیت آن در سازمان فضایی کل بنا تأکید می‌کند. از این فضا، دسترسی به گالری‌ها، کتاب‌فروشی، رستوران و طبقۀ زیرین فراهم می‌شود. در پایین‌ترین تراز موزه، فضایی با الهام از هشتی‌های معماری ایرانی طراحی شده است. در مرکز این فضا، اثری حجمی شامل حوضی پرشده از روغن صنعتی قرار دارد که توسط یک هنرمند ژاپنی ساخته شده است.

حیاط میانی و فضاهای باز

حیاط میانی موزه شکلی نامنظم داشته و در امتداد شمال-جنوب کشیده شده است. شکل این حیاط حاصل عقب‌نشستگی و پیش‌آمدگی حجم گالری‌ها بوده و از طریق درهای شیشه‌ای به برخی فضاهای داخلی متصل می‌شود. اختلاف ترازهای حیاط با سکوها، پله‌ها و حوض چهارگوش مرکزی سامان یافته است.

نمای بیرونی و مصالح

دیواره‌های خارجی موزه بسته و کم‌روزنه‌ هستند و به بنا حالتی درون‌گرا و متراکم می‌بخشند. فرم نورگیرها یادآور بادگیرهای شهرهای کویری ایران بوده و فرو رفتن تدریجی ساختمان در زمین، سیمایی مشابه بافت‌های سنتی ایجاد کرده است. همچنین، مصالح اصلی نمای بیرونی شامل سنگ بادبر نارنجی، بتن نمایان کرم‌رنگ و پوشش مسی نورگیرها است. ترکیب این مصالح، ضمن ایجاد صلابت بصری، یادآور معماری کاه‌گلی و اقلیم گرم و خشک ایران است.

فضاها و کاربری‌ها

فضاهای اصلی موزه شامل ۹ گالری نمایشگاهی، سینماتک یا سالن اجتماعات، کتابخانه، فروشگاه کتاب، رستوران، بخش‌های اداری، مخازن آثار و فضاهای خدماتی و پشتیبانی است. این فضاها امکان نمایش آثار گنجینه و برگزاری نمایشگاه‌های موقت را فراهم می‌کنند.

گنجینه و مجموعۀ آثار

مجموعۀ آثار موزۀ هنرهای معاصر تهران شامل بیش از 3 هزار اثر هنری است که آثار هنرمندان ایرانی و غیرایرانی را در بر می‌گیرد. این گنجینه بازه‌ای حدود ۱۵۰ سال از تاریخ هنر غرب، از امپرسیونیسم تا هنر مفهومی را پوشش داده و از نظر تنوع سبک‌ها و اهمیت تاریخی، این مجموعه از جمله ارزشمندترین مجموعه‌های هنری در منطقه محسوب می‌شود.

آثار هنرمندان ایرانی

مجموعۀ ایرانی موزه شامل آثار هنرمندان دوره‌ها و جریان‌های مختلف هنر معاصر ایران، از جمله نوگرایی، مکتب سقاخانه، نقاشی‌خط، مجسمه‌سازی، عکاسی و هنرهای جدید بوده و نقش مهمی در ثبت تحولات هنر معاصر ایران دارد.

آثار هنرمندان غیرایرانی

در میان آثار خارجی، نمونه‌هایی شاخص از هنرمندانی مانند پابلو پیکاسو، کلود مونه، ونسان ون‌گوگ، پل گوگن، رنه ماگریت، جکسون پولاک، مارک راتکو، اندی وارهول و فرانسیس بیکن نگهداری می‌شود. این آثار نمایندۀ جنبش‌هایی همچون امپرسیونیسم، کوبیسم، سوررئالیسم، اکسپرسیونیسم انتزاعی و پاپ‌آرت هستند.

فعالیت‌های نمایشگاهی و فرهنگی

موزۀ هنرهای معاصر تهران علاوه بر نمایش آثار گنجینۀ دائمی، میزبان نمایشگاه‌های موقت، نشست‌های تخصصی، برنامه‌های پژوهشی و نمایش فیلم در سینماتک است. این فعالیت‌ها موزه را به نهادی فعال در عرصۀ آموزش و پژوهش هنر تبدیل کرده است.

منابع

• اسماعیلی قشلاقی، امیررضا و بمانیان، محمدرضا، «معیارهای اصالت و اعتبار آثار معماری معاصر (نمونۀ موردی: موزۀ هنرهای معاصر تهران)»، باغ نظر، دورۀ 18، شمارۀ 104، 1400ش.
• بانی مسعود، امیر، معماری معاصر ایران؛ در تکاپوی بین سنت و مدرنیته، تهران، هنر معماری قرن، 1390ش.
• «دربارۀ موزۀ هنرهای معاصر تهران»، وب‌سایت وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی دفتر طرح‌های عمرانی، تاریخ بازدید: 18 دی 1404ش.
• صیاد، امیرحسین و دیگران، «فضامندی و بدن‌آگاهی: بازخوانش مفهوم فضا در تجربۀ معماری»، باغ نظر، سال 16، شمارۀ 75، 1398ش.
• «موزۀ هنرهای معاصر تهران اثر کامران دیبا»، وب‌سایت هنر معماری، تاریخ بازدید: 15 دی 1404ش.
• مؤمنی، کوروش و مسعودی، زهره، «رابطۀ فرهنگ و معماری (با بررسی موزه هنرهای معاصر تهران)»، جلوۀ هنر، شمارۀ 15، 1395ش.
• میرزایی، کرم، نادعلیان، احمد، «مطالعۀ موردی شش اثر هنر جدید در موزۀ هنرهای معاصر تهران»، نگره، 1389ش.
• «نگاهی به گنجینه‌های موزۀ هنرهای معاصر تهران+ تصاویر»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ بارگذاری: 12 شهریور 1399ش.