مجاهدین افغانستان
مجاهدین افغانستان؛ گروههای اسلامگرا که با نیروهای شوروی و دولت کمونیستی در افغانستان جنگیدند.
مجاهدین افغانستان، به گروههای مختلف اسلامگرایی گفته میشود که در افغانستان در برابر اتحاد جماهیر شوروی و دولت جمهوری دموکراتیک افغانستان در طول جنگ شوروی و افغانستان و پس از آن در دورهٔ اولین جنگ داخلی افغانستان جنگیدند. تلاش این گروههای جهادی منجر به خروج ارتش شوروی از افغانستان در سال ۱۹۸۹م و سرنگونی حکومت کمونیستی افغانستان در سال ۱۹۹۲م شد؛ اما پساز آن تقابل مجاهدین بر سر تقسیم قدرت به جنگ داخلی انجامید که تا زمان سقوط حکومت طالبان در سال ۲۰۰۱م ادامه داشت.
تاریخچه
زمینه اصلی برآمدن مجاهدین در افغانستان، کودتای ۷ ثور ۱۳۵۷ش (۲۷ آوریل ۱۹۷۸م) بود که طی آن حزب دموکراتیک خلق افغانستان به رهبری نورمحمد ترهکی به قدرت رسید و یک دولت کمونیستی در کابل برپا کرد. این رژیم با اجرای اصلاحات اجتماعی اجباری و سرکوب مخالفان، موجی از نارضایتی را میان مردم بهویژه در مناطق روستایی و گروههای مذهبی برانگیخت. در همین زمان بود که گروههای مختلف چریکی با الهام از آموزههای اسلام، برای مبارزه با دولت مرکزی شکل گرفتند و به مجاهدین (مبارزان راه خدا) معروف شدند. مجاهدین یک سازمان واحد نبود، بلکه متشکل از احزاب و گروههای گوناگون با رهبران، ایدئولوژی و حوزههای نفوذ متفاوت بود.
نقطه عطف فعالیت مجاهدین، در دی ۱۳۵۸م (دسامبر ۱۹۷۹م) با حمله نظامی اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان رخ داد. شوروی برای حمایت از دولت کمونیستی در حال سقوط کابل، به این کشور حمله کرد. از آن لحظه، هدف اصلی مجاهدین، جهاد علیه نیروهای اشغالگر شوروی شد. جنگ مجاهدین علیه شوروی در چارچوب جنگ سرد، به حمایت گستردهٔ کشورهای مختلف انجامید. ایالات متحده آمریکا بهعنوان بخشی از استراتژی خود برای تضعیف شوروی، به مجاهدین کمک کرد. پاکستان که از طریق سازمان اطلاعاتی خود (آیاسآی) نقش کلیدی در سازماندهی، آموزش و تأمین مالی و تسلیحات گروهها داشت، از مهمترین حامیان مجاهدین افغانستان بود. دیگر حامیان شامل ایران، عربستان سعودی، چین، بریتانیا و آلمان بودند.
مجاهدین که در آغاز، جنگجویانی پراکنده و با امکاناتی اندک بودند، با گذشت زمان به نیرویی باتجربه تبدیل شدند. آنها با استفاده از تاکتیکهای چریکی در مناطق کوهستانی، ضربات سنگینی بر نیروهای شوروی وارد کردند. در سال ۱۹۸۹م، نیروهای شوروی به دلیل هزینههای سنگین انسانی و اقتصادی و شکست در سرکوب مجاهدین، از افغانستان خارج شدند. با این حال، جنگ داخلی در افغانستان پایان نیافت و مجاهدین به مبارزه با دولت کمونیستی باقیمانده به رهبری محمد نجیبالله ادامه دادند. سرانجام در سال ۱۳۷۱ش (۱۹۹۲م)، مجاهدین موفق به فتح کابل شدند و حکومت کمونیستی را برای همیشه سرنگون کردند. سالروز این پیروزی در ۸ ثور (۲۸ آوریل) گرامی داشته میشود.
با وجود پیروزی بر دشمن مشترک، مجاهدین هرگز نتوانستند به اتحاد برسند و یک دولت باثبات ایجاد کنند. اختلافات عمیق قومی، مذهبی و سیاسی میان احزاب مختلف، بلافاصله پس از سقوط کابل به جنگی خونین و ویرانگر منجر شد. این جنگ داخلی که سالها ادامه یافت، زیرساختهای کشور را نابود کرد. در این فضای ناامنی و هرجمرج، گروهی جدید و متشکل از دانشآموختگان مدارس دینی پاکستان به نام طالبان ظهور کردند و توانستند با شعار برقراری امنیت و اجرای شریعت، بر بخش بزرگی از کشور، از جمله کابل، مسلط شوند و بسیاری از رهبران و نیروهای مجاهدین را از صحنه قدرت کنار بزنند. این میراث پیچیده، همچنان بر سرنوشت سیاسی افغانستان سایه افکنده است.
احزاب جهادی
احزاب جهادی افغانستان، گروههای نظامی-سیاسی اسلامگرایی بودند که از اواخر دهه ۱۹۷۰م برای مبارزه با دولت کمونیستی کابل و سپس نیروهای اشغالگر شوروی شکل گرفتند. این احزاب بر اساس خطمشی سیاسی، قومیت و حمایتهای خارجی به گروههای مختلفی تقسیم میشدند که عمدتاً در دوگانه سنّیمذهب و شیعهمذهب شامل «ائتلاف هفتگانه پیشاور» و «ائتلاف هشتگانه تهران» سازماندهی شدند.
احزاب جهادی سنیمذهب
این احزاب که اکثریت مجاهدین را تشکیل میدادند، عمدتاً از سوی پاکستان، ایالات متحده و عربستان سعودی حمایت میشدند و ستاد اصلی آنها در شهر پیشاور پاکستان بود.
| نام حزب | رهبر(ان) شاخص | ویژگیها و گرایشها |
|---|---|---|
| جمعیت اسلامی افغانستان | برهانالدین ربانی، احمدشاه مسعود | یکی از تأثیرگذارترین احزاب با پایگاه قوی در میان اقوام تاجیک، بهویژه در شمال و شمالشرق کشور. |
| حزب اسلامی (گلبدین) | گلبدین حکمتیار | یکی از قدرتمندترین گروهها با گرایش شدیداً اسلامگرا و مبارز، که رقیب اصلی جمعیت اسلامی بود. |
| حزب اسلامی (خالص) | محمد یونس خالص | شاخهای از حزب اسلامی که از لحاظ ایدئولوژیک به خالص نزدیکتر بود و پایگاهی در مناطق شرقی داشت. |
| اتحاد اسلامی مجاهدین | عبدالرسول سیاف | حزبی با گرایش سلفی و وابستگی نزدیک به کشورهای عربی حوزه خلیج فارس. |
| جبهه ملی نجات افغانستان | صبغتالله مجددی | حزبی با رویکردی سنتیتر و گرایشهای سلطنتطلبانه. |
| محاذ ملی اسلامی افغانستان | پیر سید احمد گیلانی | دیگر حزب با گرایشات سنتی و مذهبی که بر نقش خانوادههای روحانی تأکید داشت. |
| نهضت انقلاب اسلامی | محمدنبی محمدی | حزبی متشکل از روحانیون و علمای سنتی که کمتر رویکرد سیاسی داشت و بیشتر بر مبارزه نظامی تمرکز کرده بود. |
احزاب جهادی شیعهمذهب
این احزاب که عمدتاً از قوم هزاره بودند، در ایران شکل گرفته و از حمایت جمهوری اسلامی ایران برخوردار بودند. این ائتلاف پساز ائتلاف هفتگانه پیشاور، دومین نیروی بزرگ مقاومت را در افغانستان تشکیل میداد.
| نام حزب / سازمان | رهبران شاخص | توضیحات |
|---|---|---|
| سازمان نصر | سید حسین حسینی درهصوفی، عبدالعلی مزاری، شیخ شفق | از تأثیرگذارترین گروههای شیعه که بعداً در تشکیل حزب وحدت نقش اساسی داشت. |
| پاسداران جهاد اسلامی افغانستان | محمد اکبری | یکی از گروههای نظامی شیعه. |
| حرکت اسلامی افغانستان | محمدآصف محسنی، شیخ صادق هاشمی | این حزب برخلاف سایرین، گرایش کمتری به ولایت فقیه داشت و عمدتاً از قوم قزلباش و برخی هزارهها تشکیل شده بود. این گروه ابتدا به حزب وحدت پیوست، اما مدت کوتاهی بعد از آن خارج شد. |
| شورای انقلاب اتفاق اسلامی افغانستان | سید علی بهشتی، سید جگران | معروف به حزب شورا. |
| حزبالله افغانستان | قاری احمدعلی غوردروازی | این گروه پس از تشکیل حزب وحدت، به آن نپیوست. |
| نهضت انقلاب اسلامی | نصرالله منصور | - |
| اتحاد مبارزان اسلامی | مصباح ساعد | - |
| حزب رعد | عبدالجعفر نادری، محمد هزائی، سید اسماعیل بلخی | - |
رهبران جهادی
رهبران جهادی افغانستان، افرادی هستند که در دوران جهاد، بهعنوان مسئول گروهها و احزاب جهادی، فعالیت کردهاند.
برهانالدین ربانی
برهانالدین ربانی (۱۳۱۹-۱۳۹۰ش) در فیضآباد، مرکز ولایت بدخشان، در خانوادهای تاجیکتبار و حنفیمذهب زاده شد.[۱] تحصیلات ابتدایی را در زادگاهش به پایان رساند و برای ادامهٔ تحصیل در علوم اسلامی به مدرسهٔ ابوحنیفهٔ کابل رفت. در ۱۳۳۸ش وارد دانشکدهٔ شرعیات و قوانین اسلامی دانشگاه کابل شد و در ۱۳۴۱ش فارغالتحصیل گردید و به تدریس در همان دانشکده پرداخت. در ۱۳۴۵ش برای ادامهٔ تحصیل به مصر رفت و از دانشگاه الازهر در رشتهٔ فلسفهٔ اسلامی مدرک کارشناسی ارشد گرفت. پس از بازگشت به افغانستان، مجدداً در دانشکدهٔ شرعیات کابل به تدریس مشغول شد.[۲]
ربانی در دوران تحصیل در دانشگاه کابل و الازهر، با اندیشههای اخوانالمسلمین آشنا شد و پس از بازگشت، به ترویج آنها میان دانشجویان پرداخت.[۳] او تفسیر «فی ظلال القرآن» سیدقطب را به فارسی ترجمه کرد که بخش نخست آن در ۱۳۵۲ش با نام «در سایههای قرآن» منتشر شد.[۴] ربانی با نشریاتی چون «بدخشان»، «الفلاح»، «پیام حق»، «ژوندون»، «لمر» و «عرفان» همکاری داشت و در ۱۳۴۹ش مجلهٔ «شرعیات» را در دانشکدهٔ شرعیات منتشر کرد.[۵] برخی آثار تألیفی و ترجمهشدهٔ او عبارت است از: محمد، نخستین مربی و آموزگار بشریت؛ تشریح عقاید معتزلیها؛ تئوری سیاسی اسلام؛ اسلام و کمونیزم؛ اصول تربیت در اسلام؛ نشانههاى راه (ترجمه معالم فی الطریق از سید قطب)؛ آموختنیهایی در مسیر انقلاب اسلامی.[۶]
با تصویب قانون اساسی ۱۳۴۳ش و ایجاد فضای باز سیاسی، احزاب مختلفی در افغانستان شکل گرفتند.[۷] در میان دانشگاهیان، رشد گروههای کمونیستی چشمگیر بود[۸] که با واکنش اسلامگرایانی چون ربانی مواجه شد.[۹] ربانی به همراه غلاممحمد نیازی، سازمان جوانان مسلمان را برای مقابله با تبلیغات کمونیستی بنیان نهاد.[۱۰] پساز کودتای محمدداودخان در ۱۳۵۲ش، اعضای نهضت اسلامی افغانستان به پاکستان رفتند. ربانی که مخالف رویکرد مسلحانه علیه داودخان بود، به عربستان سفر کرد.[۱۱] پساز کشتهشدن نیازی در ۱۳۵۶ش، سازمان جوانان مسلمان به دو گروه جمعیت اسلامی و حزب اسلامی تقسیم شد و ربانی در اوایل ۱۳۵۷ش رهبری جمعیت اسلامی را بر عهده گرفت.[۱۲]
پس از کودتای ۲۷ ثور ۱۳۵۷ش، ربانی مردم را به قیام مسلحانه علیه دولت کمونیستی و نیروهای شوروی دعوت کرد.[۱۳] او در شورای اتحاد هفتگانهٔ پیشاور که در ۱۳۶۰ش تشکیل شد، عضو فعال بود.[۱۴] ربانی چندین بار به ایران سفر کرد تا برای اتحاد گروههای جهادی سنی و شیعه مذاکره کند، اما این تلاشها نتیجهٔ محسوسی در پی نداشت.[۱۵] ربانی بر حقوق اقوام و اقلیتهای دینی تأکید داشت و مشارکت همهٔ اقوام در قدرت را ضروری میدانست، اما در عمل به انحصار حزبی و قومی گرفتار شد. او به استقلال نظام سیاسی، پاسداشت ارزشهای دینی، تأمین رفاه شهروندان و روابط حسنه با همسایگان بر اساس احترام متقابل باور داشت و دولت اسلامی مجاهدین را برترین نظام مستقل سیاسی در تاریخ افغانستان میدانست.[۱۶]
برهانالدین ربانی در ۲۹ سنبله/شهریور ۱۳۹۰ش در منزلش توسط فردی که خود را نمایندهٔ طالبان معرفی کرده بود، در یک حملهٔ انتحاری کشته شد.[۱۷] یوگاداس یوشیکا، نمایندهٔ ویژهٔ اتحادیهٔ اروپا، او را آموزگار مبانی اسلام خواند که با گفتار و رفتارش، ناسازگاری اسلام با ترور و انتحار را نشان میداد.[۱۸]
مسئولیتها
- رهبری جمعیت اسلامی افغانستان: ربانی در ۱۳۵۲ش بهعنوان رهبر جمعیت اسلامی انتخاب شد و با کودتای ۱۳۵۷ش، رویکرد مسلحانه در پیش گرفت و کوشید شخصیتهای مختلف را در این حزب گرد آورد.[۱۹]
- رئیسجمهور دولت اسلامی افغانستان: پساز سقوط دولت نجیبالله در ۱۳۷۱ش و دورۀ ریاستجمهوری دو ماهۀ صبغتالله مجددی، بهمدت چهار ماه بهعنوان رئیس دولت انتقالی افغانستان انتخاب شد. با آغاز جنگهای داخلی، دورهٔ ریاست او ۱۸ ماه تمدید شد.[۲۰] ربانی تا پیش از حملات ۱۱ سپتامبر و کنفرانس بن، رئیسجمهور افغانستان باقی ماند.[۲۱]
- رئیس شورای عالی صلح افغانستان: ربانی در ۱۳۸۴ش بهعنوان نمایندهٔ مردم بدخشان به پارلمان راه یافت و در ۱۳۸۹ش از سوی حامد کرزی به ریاست شورای عالی صلح منصوب شد و برای برقراری صلح و ثبات در کشور کوشید.[۲۲]
گلبدین حکمتیار
گلبدین حکمتیار در سال ۱۳۲۶ش در ولسوالی امامصاحب ولایت کندوز، در خانوادهای پشتون از قبیلهٔ خروتی (غلزایی) زاده شد. پدرش غلامحیدر از غزنی به کندوز مهاجرت کرده بود. وی تحصیلات ابتدایی را در کندوز گذراند و برای ادامهٔ تحصیل به کابل رفت، اما پس از مدتی به کندوز بازگشت و در لیسهٔ شیرخانبندر به تحصیل پرداخت. او در ۱۹۶۸م از این لیسه فارغالتحصیل شد و در ۱۹۷۰م در دانشکدهٔ مهندسی دانشگاه کابل پذیرفته شد.[۲۳] حکمتیار ابتدا با بیوهٔ برادرش ازدواج کرد و سپس همسر دیگری اختیار نمود. حاصل این ازدواجها یک دختر به نام مریم و سه پسر به نامهای حبیبالرحمان، جمالالدین و فیروز است.[۲۴]
با تصویب قانون اساسی ۱۳۴۳ش و باز شدن فضای سیاسی،[۲۵] احزاب مختلفی در افغانستان شکل گرفتند.[۲۶] ظهور گروههای کمونیستی در دانشگاهها، واکنش اسلامگرایانی چون حکمتیار و ربانی را در پی داشت. آنان در قالب «سازمان جوانان مسلمان» و با انتشار «شبنامهٔ جهاد» در ۱۳۴۴ش، به مقابله با کمونیستها پرداختند.[۲۷] حکمتیار در سال ۱۳۴۸ش از طریق استادان تحصیلکردهٔ الازهر در دانشگاه کابل، با اندیشههای اخوانالمسلمین آشنا شد. او در دههٔ ۱۳۵۰ش با برهانالدین ربانی در جمعیت جوانان مسلمان همکاری میکرد. با وجود گرایش اخوانی، حکمتیار از دموکراسی نیز دفاع میکند؛ چنانکه در نشست رهبران جهادی در پاکستان، تنها او بود که از نظام دموکراتیک سخن گفت.[۲۸]
در ۱۳۵۱ش، درگیری میان جوانان مسلمان و هواداران گروه شعلۀ جاوید در دانشگاه کابل به کشتهشدن یکی از اعضای گروه دوم انجامید و پلیس ۹ نفر از جمله حکمتیار را بازداشت کرد.[۲۹] بعدها، بر اثر اختلاف نظر، جنبش اسلامگرایان به دو گروه تقسیم شد: حزب اسلامی به رهبری حکمتیار که خواهان مبارزهٔ مسلحانه بود و جمعیت اسلامی به رهبری ربانی که به کودتا و نفوذ در ارتش معتقد بودند.[۳۰]
حکمتیار از معدود رهبران جهادی است که آثار مکتوب فراوانی دارد. تاکنون ۱۱۸ اثر از او دربارهٔ عدالت، مبارزات آزادیخواهانه، دولت اسلامی، دین و حقوق زن منتشر شده است.[۳۱]
حزب اسلامی
پساز کودتای کمونیستی ۱۳۵۷ش، حکمتیار، حزب اسلامی را تأسیس کرد. این حزب در دوران جنگ با شوروی، بیشترین حمایت مالی و تسلیحاتی را از آمریکا، عربستان سعودی و پاکستان دریافت کرد.[۳۲] با وجود انشعاب و تشکیل حزب اسلامی شاخهٔ یونس خالص در مناطق جنوب و شرق، حزب اسلامی حکمتیار در ولایتهای مختلف حضور فعال داشت.[۳۳] در ۱۳۷۱ش، حکمتیار با دولت انتقالی ربانی کنار نیامد و با استقرار نیروهایش در چهارآسیاب (جنوب کابل)، جنگ را علیه دولت آغاز کرد. این درگیری که با شکست حکمتیار پایان یافت، تلفات سنگینی به شهروندان وارد کرد و نزدیک به ۳۰۰ هزار نفر را آواره ساخت.[۳۴][۳۵]
پس از سلطهٔ طالبان در ۱۳۷۷ش، حکمتیار به ایران رفت و در تهران ساکن شد. با حملات ۱۱ سپتامبر و سقوط طالبان، او به پاکستان رفت و مخالفت خود را با حضور آمریکا و دولت جدید اعلام کرد. به همین دلیل، نام او در ۲۰۰۳م در لیست سیاه سازمان ملل قرار گرفت. سرانجام در ۱۳۹۶ش، حکمتیار با اشرف غنی، رئیسجمهور، پیمان صلح امضا کرد و در ازای مصونیت قضایی و خروج از لیست سیاه، دست از جنگ کشید و به فعالیت سیاسی روی آورد.[۳۶] او در انتخابات ریاستجمهوری ۱۳۹۸ش کاندیدا شد و دولت غنی را ناکارآمد خواند و وعدهٔ کنارگذاشتن افراد فاسد را داد.[۳۷]
پانویس
- ↑ مبارز، حقایق و تحلیل وقایع سیاسی افغانستان، 1378ش، ص143.
- ↑ «زندگینامۀ شهید صلح، برهانالدین ربانی»، خبرگزاری فارس.
- ↑ جمعی از نویسندگان، احزاب سياسى افغانستان، 1384ش، ج۲، ص823-825؛ مبارز، حقایق و تحلیل وقایع سیاسی افغانستان، 1378ش، ص۱۴۳-۱۴۴.
- ↑ جمعی از نویسندگان، احزاب سياسى افغانستان، 1384ش، ج۲، ص۸۲۴.
- ↑ ناصری داودی، «ربانی، برهانالدین»، وبسایت دانشنامۀ جهان اسلام.
- ↑ ناصری داودی، «ربانی، برهانالدین»، وبسایت دانشنامۀ جهان اسلام.
- ↑ اسعدی، جهان اسلام، 1369ش، ج1، ص84.
- ↑ فایق، رازی را که نمیخواستم افشا گردد، 1379ش، ج1، ص22-23.
- ↑ روآ، «نقش گروههای نظامی، مذهبی و سیاسی در افغانستان»، 1370ش، ج1، ص95ـ97.
- ↑ منيب، جريانات تاريخى افغانستان، ص۸۹ـ۹۰، ۲۰۲.
- ↑ مبارز، حقایق و تحلیل وقایع سیاسی افغانستان، 1378ش، ص۲۷، ۱۴۵.
- ↑ مبارز، حقایق و تحلیل وقایع سیاسی افغانستان، 1378ش، ص۶۲ـ۶۳، ۱۴۵ـ۱۴۶.
- ↑ منيب، جریانات تاریخی افغانستان، 1379ش، ص۱۴۳، ۲۰۳ـ۲۰۴؛ جمعی از نویسندگان، احزاب سياسى افغانستان، 1384ش، ج۲، ص ۸۲۶.
- ↑ منيب، جریانات تاریخی افغانستان، 1379ش، ص۱۹۲، ۲۰۳.
- ↑ دولتآبادى، شناسنامۀ افغانستان، 1382ش، ص ۴۰۵ـ۴۰۸؛ پهلوان، افغانستان: عصر مجاهدين و برآمدن طالبان، 1377ش، ص ۴۵ـ۴۷.
- ↑ «حیات سیاسی و افکار شهید ربانی در یک نگاه»، وبسایت پایگاه اطلاعرسانی فرهنگی.
- ↑ «زندگینامۀ شهید صلح، برهانالدین ربانی»، خبرگزاری فارس.
- ↑ «استاد ربانی یکی از شخصیتهای برجسته و کمنظیر در دوران معاصر بود که زندگی خویش را وقف ایجاد صلح و امنیت و بیداری اسلامی نمود»، خبرگزاری صدای افغان (آوا)؛ بشردوست، «از شش کتاب استاد برهانالدین ربانی رونمایی گردید»، خبرگزاری پژواک؛ «روایت جعفریان از شخصیت برهانالدین ربانی»، خبرگزاری مشرق.
- ↑ منيب، جریانات تاریخی افغانستان، 1379ش، ص۱۹۲، ۲۰۳.
- ↑ عظيمى، اردو و سياست: در سه دهۀ اخير افغانستان، 1378ش، ج۲، ص۶۲۶، ۶۳۰.
- ↑ «زندگینامۀ استاد برهانالدین ربانی»، خبرگزاری صدای افغان (آوا).
- ↑ «زندگینامۀ شهید صلح، برهانالدین ربانی»، خبرگزاری فارس.
- ↑ «بیوگرافی گلبدین حکمتیار»، خبرگزاری میزان.
- ↑ «بیوگرافی گلبدین حکمتیار»، خبرگزاری میزان.
- ↑ اسعدی، جهان اسلام، 1369ش، ج1، ص84.
- ↑ فایق، رازی که نمیخواستم افشا گردد، 1379ش، ج1، ص22-23.
- ↑ روآ، نقش گروههای نظامی، مذهبی و سیاسی در افغانستان، 1370ش، ج1، ص95ـ97.
- ↑ موسوی «حکمتیار پدیدهای است که از سلفیگری و دموکراسی همزمان صحبت میکند»، وبسایت روزنامۀ اعتماد.
- ↑ عظیمی، اردو و سیاست، 1387ش، ج۱، ص۱۰۹.
- ↑ روآ، نقش گروههای نظامی، مذهبی و سیاسی در افغانستان، 1370ش، ج1، ص105.
- ↑ «حزب اسلامی اثرهای علمی و سیاسی حکمتیار را معرفی کرد»، خبرگزاری طلوع نیوز.
- ↑ احمدرشید، طالبان، 1378ش، ص198.
- ↑ عظیمی، اردو و سیاست، 1387ش، ج2، ص405ـ406.
- ↑ مبارز، حقایق و تحلیل وقایع سیاسی افغانستان، 1378ش، ص112-119.
- ↑ میلی، افغانستان: طالبان و سیاستهای جهانی، 1377ش، ص54.
- ↑ «توافقنامۀ صلح میان حکومت افغانستان و حزب اسلامی امضا شد»، وبسایت آریا نیوز.
- ↑ «گلبدین حکمتیار رسما برای انتخابات ریاست جمهوری ثبتنام کرد»، وبسایت آریا نیوز.
منابع
- «استاد ربانی یکی از شخصیتهای برجسته و کمنظیر در دوران معاصر بود که زندگی خویش را وقف ایجاد صلح و امنیت و بیداری اسلامی نمود»، خبرگزاری صدای افغان (آوا)، تاریخ درج مطلب: ۱۹ شهریور ۱۳۹۰ش.
- «بیوگرافی گلبدین حکمتیار»، خبرگزاری میزان، تاریخ درج مطلب: 26 آذر 1398ش.
- «توافقنامۀ صلح میان حکومت افغانستان و حزب اسلامی امضا شد»، خبرگزاری آریا نیوز، تاریخ درج مطلب: 8 مهر 1395ش.
- «حزب اسلامی اثرهای علمی و سیاسی حکمتیار را معرفی کرد»، خبرگزاری طلوع نیوز، تاریخ درج مطلب: 19 اسفند 1395ش.
- «حیات سیاسی و افکار شهید ربانی در یک نگاه»، پایگاه اطلاعرسانی جهاد فرهنگی، تاریخ درج مطلب: ۳۱ شهریور ۱۳۹۶ش.
- «رازهای مرگ برهانالدین ربانی دفن شد»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۱ فروردین ۱۳۹۵ش.
- «روایت جعفریان از شخصیت برهانالدین ربانی»، خبرگزاری مشرق، تاریخ درج مطلب: ۳۰ شهریور ۱۳۹۰ش.
- «زندگینامهٔ استاد برهانالدین ربانی»، خبرگزاری صدای افغان (آوا)، تاریخ درج مطلب: ۲۹ شهریور ۱۳۹۰ش.
- «زندگینامهٔ شهید صلح، برهانالدین ربانی»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۲۸ میزان/ سنبله ۱۳۹۱ش.
- «گلبدین حکمتیار رسما برای انتخابات ریاست جمهوری ثبتنام کرد»، وبسایت آریا نیوز.
- احمدرشید، طالبان؛ اسلام، نفت و بازی بزرگ جدید، ترجمه اسداللّه شفایی و صادق باقری، تهران، دانش هستی، 1379ش.
- اسعدی، مرتضی، جهان اسلام، تهران، مرکز نشر دانشگاهی، ۱۳۶۹ش.
- اسعدی، مرتضی، جهان اسلام، تهران، نشر دانشگاهی، 1366ـ1369ش.
- بشردوست، ناهید، «از شش کتاب استاد برهانالدین ربانی رونمایی گردید»، خبرگزاری پژواک، تاریخ درج مطلب: ۲۷ شهریور ۱۳۹۷ش.
- پهلوان، چنگیز، افغانستان: عصر مجاهدین و برآمدن طالبان، تهران، قطره، ۱۳۷۷ش.
- جمعی از نویسندگان، احزاب سیاسی افغانستان: مرامنامهها و اساسنامهها، کابل، وزارت عدلیهٔ جمهوری اسلامی افغانستان، ۱۳۸۴ش.
- حقجو، میرآقا، افغانستان و مداخلات خارجی، قم، مجلسی،1380ش.
- دولتآبادی، بصیراحمد، شناسنامهٔ افغانستان، تهران، عرفان، ۱۳۸۲ش.
- روآ، الیویه، «نقش گروههای نظامی، مذهبی و سیاسی در افغانستان»، در مجموعه مقالات دومین سمینار افغانستان، 10ـ 12 مهر 1368ش، تهران، وزارت امورخارجه، دفتر مطالعات سیاسی و بینالمللی، 1370ش.
- روآ، الیویه، «نقش گروههای نظامی، مذهبی و سیاسی در افغانستان»، در مجموعه مقالات دومین سمینار افغانستان، تهران، دفتر مطالعات سیاسی و بینالمللی وزارت امور خارجه، ۱۳۷۰ش.
- عظیمی، محمدنبی، اردو و سیاست: در سه دههٔ اخیر افغانستان، پیشاور ۱۳۷۸ش.
- عظیمی، محمدنبی، اردو و سیاست: در سه دهۀ اخیر افغانستان، ایران، میوند، 1378ش.
- فایق، غوثالدین، رازی را که نمیخواستم افشا گردد، پیشاور، فضل، ۱۳۷۹ش.
- فایق، غوثالدین، رازی که نمیخواستم افشا گردد، پیشاور، بینا، 1379ش.
- مبارز، عبدالحمید، حقایق و تحلیل وقایع سیاسی افغانستان، 1973ـ1999م، از سقوط سلطنت تا ظهور و اجراآت طالبان، بینا، بیتا.
- مبارز، عبدالحمید، حقایق و تحلیل وقایع سیاسی افغانستان، پیشاور، ۱۳۷۸ش.
- منیب، جریانات تاریخی افغانستان، پیشاور، ۱۳۷۹ش؛
- موسوی، میرمحمود، «حکمتیار پدیدهای است که از سلفیگری و دموکراسی همزمان صحبت میکند»، وبسایت روزنامۀ اعتماد، تاریخ درج مطلب: 5 مهر 1395.
- میلی، ویلیام، افغانستان: طالبان و سیاستهای جهانی، ترجمه: محقق، عبدالغفار، مشهد، ترانه، 1377ش.
- ناصری داودی، عبدالمجید، «ربانی، برهانالدین»، وبسایت دانشنامهٔ جهان اسلام، تاریخ درج مطلب: ۱۳۹۳ش.