پیش‌نویس:معماری درون‌گرا

معمای درون‌گرا؛ سبکی از معماری با تمرکز بر فضای درونی و حریم خصوصی خانه.

معماری درون‌گرا یکی از سبک‌های اساسی معماری ایرانی‌اسلامی به‌شمار می‌آید که نقش مهمی در سازمان‌دهی فضاهای معماری و شهری دارد. در این سبک، کانون توجه بر فضای داخلی متمرکز است و کمتر به جلوه‌های بیرونی اهمیت داده می‌شود. رعایت سلسله‌مراتب فضایی و حفظ حریم خصوصی از ویژگی‌های اصلی این سبک معماری است؛ ویژگی‌ای که ریشه در سبک زندگی اسلامی‌ایرانی دارد. درون‌گرایی به‌عنوان یکی از ارزش‌های فرهنگی و دینی ایرانیان، علاوه بر ایجاد محیطی امن و آرام، به تأمین نیازهای فردی و اجتماعی ساکنان نیز نقش مثبت دارد. بر همین اساس، طراحی فضاهای داخلی در مقایسه با بیرون بسته‌تر و محافظت‌شده‌تر است و نوعاً به سمت حیاط مرکزی یا فضای داخلی گشوده می‌شود که کارکرد آن تأمین و تقویت انسجام فضایی، آرامش و امنیت در زندگی روزمره است.

تعریف معمای درون‌گرا

واژهٔ «درون‌گرایی» پیش از ورود به عرصهٔ معماری، در حوزه‌های اخلاقی و عرفانی به معنای توداری، توجه به حالات درونی و پرهیز از بروز آشکار آن حالات به کار می‌رفت. نگرش توجه به باطن در مقابل ظواهر، به تدریج به معماری نیز راه یافت و معماری به دو پارادایم اصلی درون‌گرا و برون‌گرا تقسیم شد. در این چارچوب، نمای بیرونی بناها اغلب ساده و بی‌پیرایه و متشکل از خشت و گل بود، در حالی که فضای داخلی آراسته به جزئیات و تزئینات دقیق هنری طراحی می‌شد؛ به‌همین دلیل، این سبک «درون‌گرا» نام گرفت. این گرایش، بازتابی از نوعی سازمان‌دهی کالبدی در جوامع اسلامی است که بر محور حیاط مرکزی شکل می‌گیرد و به محیط بیرونی کمتر توجه نشان می‌دهد.

یشینهٔ معماری درون‌گرا در ایران

نمایی از مجموعه تخت‌جمشید

نمایی از مجموعه تخت‌جمشید

ریشهٔ معماری درون‌گرا در ایران به دورهٔ پیش از اسلام بازمی‌گردد. نمونه‌ای روشن از این سبک، در مجموعهٔ باشکوه تخت‌جمشید، متعلق به دوره هخامنشیان و حدود پنج قرن پیش از میلاد، دیده می‌شود. در این مجموعه، راهروها و بخش‌های خدماتی به گونه‌ای طراحی شده‌اند که کارکرد مستقل و تفکیک شده داشته و نیازی به ارتباط مستقیم با دیگر بخش‌ها نداشتند؛ سبکی که بازتابی از باور فرهنگی مردم به اهمیت حریم به‌شمار می‌آید.

افزون بر این، در نقوش برجسته و سنگ‌نگاره‌های تخت‌جمشید هیچ نقاشی زنانه‌ای دیده نمی‌شود، امری که نشانگر تأکید بر حفظ حرمت و شأن زن در فضای عمومی است. بدین ترتیب، رعایت اصل درون‌گرایی در معماری، پیشینه‌ای به قدمت تاریخ سکونت در ایران دارد. آنچه از دیرباز در معماری ایرانی قابل شهود بوده، توجه به درون بیش از بیرون و پرهیز از تجمل‌گرایی در نما در ساختمان‌های درون‌گرا است و در ادوار مختلف، در سامان‌دهی خانه‌های سنتی مورد توجه بوده که در فرهنگ و اندیشه‌های ایرانی ریشه داشت.

زمینه‌های شکل‌گیری معماری درون‌گرا در ایران

زمینه‌های تاریخی شکل‌گیری معماری دورن‌گرا

برخی با استناد به اسناد باستان‌شناسی ایران، دلیل معماری درون‌گرا را وجود الگوهای تاریخی می‌دانند که قطع نظر از اسلام، به‌عنوان محصولی زمینه‌گرا معرفی شده که در دوران پس از اسلام و در شرایط و اقلیم‌های مختلف کارایی خود را از دست می‌دهد. معماری در عین این‌که متأثر از آموزه‌ها و تعالیم دین است، مانند سایر نقاط جهان وابسته به عواملی چون اقلیم و فرهنگ است. این موضوعات هر چند در شکل‌گیری اولیهٔ معماری درون‌گرا نقش داشتند؛ ولی در گذر زمان عوامل دیگری نیز در تشدید این درون‌گرایی مؤثر بوده‌اند.

زمینه‌های فرهنگی و اجتماعی معماری درون‌گرا

معماری نمی‌تواند جدا از بستر فرهنگی-اجتماعی باشد. درون‌گرایی هم در بناها و هم در منش و هویت فرهنگی ایرانیان به وضوح دیده می‌شود. بر همین اساس، توجه و تأکید معماری ایرانی بر درون‌گرایی مسکن ریشه در اعتقادات ایرانی‌ها داشته که خواستار فضایی آرام برای خانواده و به‌دور از مداخلات محیط پیرامون هستند. خصوصیت درون‌گرایی واحدهای مسکونی با فرهنگ جامعه کاملاً سازگار بوده و در ساماندهی فضایی عناصر خانه‌های سنتی و باورهای مردم تأثیرگذار است. از نظر فرهنگی، چه قبل و چه بعد از اسلام، بحث تقدس بخشیدن به حریم خانواده‌ها در تمامی آیین‌ها در تفکر معماران ایرانی نفوذ داشته و خانه‌ها را با این ویژگی‌ها ساخته‌اند. تفکیک فضای اندرونی از بیرونی بر حسب دین و مذهب و دوگانهٔ محرم و نامحرم، با ویژگی عدم اشراف بصری خانه‌ها به یکدیگر و همچنین پرهیز از اختلاط، طراحی می‌کردند.

بسترهای اقلیمی و طبیعی معماری درون‌گرا

درون‌گرایی در معماری ایران متناسب با آب‌وهوای اقلیم نیز هست که در مناطق گرم و خشک بهترین روش برای ایجاد آسایش اقلیمی است. ابنیهٔ مسکونی مناطق گرم‌وخشک و کویری ایران، با تأکید ویژه بر حفظ حریم خانواده از نگاه دیگران رو به درون داشتند. عنصر حیاط در این خانه‌ها، دسترسی فضاها به نور و تهویه را فراهم می‌کرد و یک ریزاقلیم مطلوب برای کاهش اثر بادهای گرم و گرد و خاک ایجاد می‌کرد. خانه‌های درون‌گرا با رعایت مسائل اقلیمی و معماری پایدار و سازگار با محیط با نمایی رو به جنوب ساخته می‌شدند تا مصرف انرژی را به حداقل ممکن برساندند. در این سبک از معماری، تحت‌تأثیر عوامل اقلیمی، ساختمان‌ها نمود بیرونی نداشتند و در حیاط مرکزی شکوفا می‌شدند.

بسترها و الزامات امنیتی معماری درون‌گرا

امنیت در سلسله‌مراتبی از فضای کاملاً خصوصی تا فضای کاملاً عمومی مطرح است. در گذشته، ساختار به‌هم پیوسته و درون‌گرای خانه‌ها، یک ساختار دفاعی تودرتو ایجاد می‌کرد. در این خانه‌ها حتی از روی پشت‌بام بناهای هم‌جوار نیز هیچ‌گونه ارتباط بصری به داخل وجود نداشت و دیوارها غالباً بلند ساخته می‌شدند. برای سرقت و اعمال مجرمانه، غیر از ورودی‌های اصلی هیچ راه نفوذی وجود نداشت. برای جلوگیری از حمله‌های احتمالی دشمن، اکثر خانه‌ها را با دالان‌های پیچ‌درپیچ و مسقف جدا می‌کردند تا دشمن نتواند نفوذ کند. جدای از امنیت فیزیکی، موضوع آسایش روانی و حس تعلق ساکنین مهم‌تر است که آنها را از آشوب و هیاهوی دنیای بیرون جدا و آرامش خلق کند. در برخی بناها به‌جهت توجه به امنیت و محرمیت، ابزارهای متفاوتی مانند کوبه‌های مردانه و زنانه را به کار می‌بردند، به‌گونه‌ای‌که با شنیدن صدای درب متوجه جنسیت فردی که پشت در قرار داشت می‌شدند. چنین توجهی به جنسیت و احترام به حریم خصوصی، موجب افزایش احساس امنیت و آرامش خانواده‌ها می‌شد.

حریم خصوصی در معماری درون‌گرا

اندرونی یک خانه تاریخی در شهر یزد

اندرونی یک خانه تاریخی در شهر یزد

• مبانی فرهنگی حریم؛ درون‌گرایی یکی از شاخص‌های سبک زندگی مبتنی بر حیا و محرمیت است. در خانه‌هایی که متأثر از معماری اسلامی هستند، شکل و طراحی خانه‌ها به‌گونه‌ای است که تعاملات کنترل‌نشده با فضای بیرون به حداقل می‌رسد. به‌دلیل تفکیک فضایی دقیق، زن در چنین خانه‌هایی با مهمان و نامحرم روبه‌رو نمی‌شود.
• تفکیک فضایی؛ اندرونی و بیرونی: خانه که قلمرو خصوصی و امن خانواده هستند با ظاهری ساده و بی‌تکلف و دیوارهای کاه‌گلی بلند و بدون پنجره‌های بزرگ، تمام زیبایی را برای ساکنان حفظ می‌کنند. این خانه‌ها در بافتی پیوسته و متراکم دارای دو بخش اندرونی و بیرونی هستند که حریم خصوصی خانواده را از حریم عمومی جامعه جدا کرده و آن را با عناصر تعریف‌کننده حریم مانند دالان‌های ورودی و پنجره‌های رو به حیاط، از دید نامحرمان محافظت می‌کنند. این پنهان‌سازی حریم خصوصی اهل خانه از نگاه و عدم اختلاط با نامحرمان از جمله استانداردهای معماری عفیفانه است.
• میزبانی و حفظ محرمیت؛ بر همین اساس، خانه‌ها در گذشته از تفکیک فضایی دقیق‌تری برخوردار بودند و اتاق‌ها، آشپزخانه‌ها و درب‌های ورودی را به‌گونه‌ای طرح‌ریزی می‌کردند که امکان پذیرایی از مهمانان نامحرم بدون ارتباط با اعضای خانواده فراهم می‌شد.

مبانی فکری و دینی در معماری درون‌گرا در ایران

• ریشه‌های عرفانی؛ درون‌گرایی، معانی گسترده‌تری فراتر از کالبد و معماری دارد که از مبانی عرفانی‌اسلامی نشأت گرفته است. از این‌رو در فرهنگ درون‌گرا، همواره توجه به نما و نمایش، مذموم بوده است. در فرهنگ ایرانی‌اسلامی توجه به درون و حالات درونی، به‌تدریج به میدان معماری وارد شد، تا جایی‌که معماران ایرانی دنیایی از ظرافت، نور و رنگ را در فضاهای داخلی به کار گرفتند.
• شکل‌دهی به عناصر کالبدی بنا؛ اگرچه ریشهٔ خانه‌های درون‌گرا در ایران به دورهٔ قبل از اسلام بازمی‌گردد؛ اما با ورود دین اسلام و تأکید آن بر حفظ محرمیت و اهمیت حریم خانواده، این شیوه از معماری گسترش یافت. در معماری مسکونی جهان اسلام عناصر فضایی همچون درب، حیاط، اتاق‌ها، ایوان، پشت‌بام، مشربیه، پنجره، کنگره و دیوارهای بلند، با الهام از آموزه‌های اسلامی شکل گرفته و با ویژگی‌های خاصی ساخته شدند که هم در عملکرد و هم در معنا دارای بار فرهنگ اسلامی بودند. این عناصر، ساختار داخلی بناها را منطبق با مفاهیمی چون حریم، خلوت، پاکی و تعامل درونی طبقه‌بندی کرده‌اند.
• انطباق با آموزه‌های حیا و حریم؛ اهمیت و ارزش حیا در اسلام به اندازه‌ای است که در روایات به مکان‌یابی فضاهای خصوصی خانه‌ها، شامل اتاق والدین، اتاق خواب، آشپزخانه، دستشویی و حمام توجه شده است. همسو شدن معماری سنتی ایران با ارزش‌های معنوی در خصوصیت درون‌گرایی نمود یافته است. خانهٔ درون‌گرا نوعی پاسخ به سیر انفسی و درون خویش است که با تعالیم قرآن کاملاً همخوانی دارد و اصل محوری در معماری خانه به سبک اسلامی‌ایرانی همان حفظ حریم است. طبق آموزه‌های اسلامی، حتی ورود به خانهٔ دیگران تنها پس از کسب اجازه از ساکنان خانه میسر می‌شود که همین اذن ورود به‌معنای رعایت درون‌گرایی است.

ویژگی‌های معماری درون‌گرا در ایران

حیاط مرکزی خانه تاریخی زند متعلق به دو برادر از اواخر دوره قاجار

نمایی از حیاط مرکزی خانه تاریخی زند متعلق به اواخر دوره قاجار

• ایجاد حریم از طریق سلسله‌مراتب فضایی؛ معماری درون‌گرا هم به کارکرد فضا و هم به حریم خصوصی توجه دارد. در این سبک معماری، فضاهای داخلی ساختمان‌ها ارتباط بصری مستقیمی با فضای بیرونی ندارند و فضاها معمولاً حول حیاط مرکزی سازمان‌دهی می‌شوند. تمرکز بر حریم خصوصی و تفکیک روشن فضاهای خصوصی از عمومی، سیرکولاسیون و دسترسی مستقیم به فضاهای شخصی را محدود می‌کند و خانه‌ها با محرمیت و پوشیدگی طراحی می‌شوند. قلمروهای اندرونی و بیرونی به‌طور مشخص تقسیم‌بندی می‌شوند و دیوارهای ضخیم، بلند و محصورکننده، همراه با سلسله‌مراتب فضایی از عمومی به خصوصی، امنیت و محرمیت ساکنان را افزایش می‌دهند.
• کنترل نور، صدا و دسترسی با عناصر معماری؛ در این معماری، از نور غیرمستقیم و ورودی‌های غیرمستقیم استفاده می‌شود و کاهش تدریجی ارتفاع فضاها نیز به افزایش محرمیت کمک می‌کند. مصالح عایق صدا، پنجره‌ها و نورگیرهای مشبک رو به داخل و تعبیه نور و تهویه از طریق حیاط مرکزی، راحتی و آرامش فضایی را فراهم می‌کنند.
• غنای تزئینات و آرایه‌های داخلی؛ فضاهای داخلی با تزئینات متنوعی مانند مقرنس‌کاری‌ها، گچ‌بری‌های برجسته و نازک‌بری‌ها، اسلیمی‌های تودرتو و گره‌سازی‌های ظریف آراسته شده و زیبایی و شکوه معماری را دوچندان می‌سازند. برهمین‌اساس، در نمای بیرونی ساده و بی‌آلایش؛ ولی در درون دارای عظمت و شکوه چشم‌نوازی است و ضمن برخورداری از آرایه‌های فاخر و بسیار زیبا با تأکید بر حفظ حریم بصری خانواده، سبب افزایش پوشانندگی مسکن و تأمین حریم حداکثری برای کاربران است.

بازتاب معماری درون‌گرا در بافت شهری ایران

نمایی از مجموعه تخت‌جمشید

بافت تاریخی شهر یزد

• ساختار سلسله‌مراتبی و محصور شهر؛ شهر درون‌گرا معمولاً به‌صورت بسته و کاملاً محصور با در و دروازه طراحی می‌شوند. راه‌های ارتباطی اصلی نیز محصور هستند و به‌تدریج به کوچه‌های کوچک‌تر محلی، بن‌بست‌های باریک و سپس ورودی‌های خصوصی منتهی می‌شوند. این شهرها دارای تقسیم‌بندی مشخص حیطه‌های اندرونی و بیرونی هستند و فعالیت‌های تجاری از زندگی خانوادگی به وضوح تفکیک شده‌اند. خانه‌ها در اطراف حیاط مرکزی ساخته شده و در شبکه‌ای از خیابان‌های تنگ و تو در تو قرار می‌گیرند که ضمن ایجاد امنیت، حریم خصوصی ساکنان را نیز تضمین می‌کند.
• دوگانگی پوسته بیرونی و کالبد داخلی؛ پوستهٔ بیرونی ساختمان‌ها اغلب ساده است و توجه اصلی بر شکل خالص، حجم فضاها، ترکیبات و تناسبات دقیق نماهای داخلی، نظم سقف‌ها، انتخاب و ترکیب مصالح، نورپردازی‌های ویژه و تزئینات داخلی متمرکز است. این رویکرد باعث می‌شود تمایز آشکاری میان ظاهر و باطن بنا ایجاد شود و نمای بیرونی ساده، در برابر فضای داخلی پرزرق و برق، حس درون‌گرایی را منتقل کند.
• کاربرد اصل درون‌گرایی در بناهای عمومی؛ درون‌گرایی محدود به خانه‌ها نیست و به‌عنوان یک اصل مهم در معماری مسجد، کاروانسراها و سایر بناها نیز رعایت می‌شود. این رویکرد تأثیرات خاصی بر نحوهٔ ارتباطات فضایی دارد و جوهر و هستهٔ باطنی بنا را برجسته می‌کند؛ درحالی‌که پوستهٔ ظاهری صرفاً به‌عنوان پوششی مجازی عمل می‌کند که از هویت و حریم واقعی بنا محافظت می‌نماید.

کارکردهای اجتماعی و شهری معماری دورن‌گرا در ایران

• تفکیک حوزه عمومی از خصوصی؛ اصل درون‌گرایی بر پارادایم ذهنی افراد جامعه نسبت به تفکیک عرصهٔ خصوصی و عمومی یا درون و بیرون تأثیرگذار است؛ به‌نحوی‌که هرچه تأثیر ویژگی‌های درون‌گرایانه در محیط بیشتر باشد؛ این تفکیک بین عرصهٔ خصوصی و عمومی و حتی الگوی تعامل اجتماعی با افراد غریبه و آشنا نیز پررنگ‌تر است. کیفیت حضور افراد در محیط اجتماعی از لحاظ مدت زمان حضور، میزان تمایل برای صرف وقت در عرصهٔ عمومی و نوع فعالیت‌ها، حس تعلق و قلمروپایی بر فضای عمومی و تفکیک کاربری‌های شبانه و روزانه همگی به ویژگی‌های درون‌گرایانهٔ محیط بستگی دارد.
• تنظیم تعاملات اجتماعی در بازار؛ تمایل دیرینه به پوشیدگی و حریم در فرهنگ ایرانی، تأثیر مستقیمی بر شکل‌گیری کالبدی بازارهای سنتی داشته است. این تأثیر را می‌توان در ویژگی‌هایی همچون طراحی فضا برای تأمین خلوت و آرامش افراد، عرض کم معبرها در مقیاس انسانی که مانع از توقف‌های طولانی می‌شود و ایجاد حسی از تعلق عمومی و گذرا مشاهده کرد؛ فضایی که بر اساس فقه اسلامی، برای حضور هدفمند و نه پرسه زدن بی‌هدف، شکل گرفته است.
• درونی‌سازی طبیعت برای آسایش خانواده؛ در معماری و شهرسازی درون‌گرا به‌جای ایجاد فضاهای سبز عمومی، طبیعت را به مقیاس خرد و خصوصی وارد می‌کردند. در این سبک معماری، خانه‌ها دارای حیاطی با درختان زیاد و حوض‌های پر از آب هستند که آرامش و انس با طبیعت را برای افراد خانواده به ارمغان آورده و کیفیت بصری و زیباشناختی فضا را ارتقا می‌دادند.

سازمان‌دهی فضا از طریق عناصر معماری درون‌گرا

درون‌گرایی به‌عنوان یکی از اصول معماری اسلامی، در ساماندهی اندام‌های مختلف بناها مورد توجه بوده؛ علاوه بر نیازهای جسمانی، نیازهای معنوی را نیز برطرف می‌کرد. از همین رو، نقش‌آفرینی برخی از فضاهای داخلی عبارتند از:

1. حیاط مرکزی؛ هسته سازمان‌دهنده و مفصل ارتباطی بنا که تمام فضاها رو به آن جهت‌گیری می‌کنند. تمام اتاق‌ها و فضاهای اصلی رو به حیاط مرکزی و از نور، هوا و منظرهٔ آن بهره‌مند می‌شوند و ارتباط بصری و فیزیکی را بین ساکنین با حیاط ایجاد می‌کنند. حیاط نقش یک گره ارتباطی را ایفا می‌کند که اصل دسترسی به فضاهای بسته از طریق آن، برای رعایت اصل درون‌گرایی است.
2. ورودی خانه‌ها؛ به‌دلیل طراحی خاص، دید مستقیم به داخل خانه‌ها وجود نداشت. در دو طرف آن سکوهایی هم به‌جهت رفع خستگی و هم محلی برای انتظار یا گفت‌وشنود اهل خانه با غریبه‌ها می‌ساختند. همچنین جهت اطلاع‌رسانی، کوبه‌هایی را بر روی درب‌ها نصب می‌کردند تا روابط فضاهای داخلی و فضای خارجی خانه را کنترل کنند.

هشتی یکی از خانه‌های تاریخی در ایران

# نمایی از هشتی یکی از خانه‌های تاریخی در ایران

1. هشتی و دالان؛ هشتی‌ها، پیونددهندهٔ فضاهای درون و بیرون هستند که هم در خانه‌ها و هم در حمام‌ها، مسجدها، مدرسه‌ها، سراها ساخته می‌شدند و در اطراف آنها سکویی برای تعاملات افراد غریبه با ساکنین طراحی می‌کردند. دالان‌ها نیز از لحاظ کالبدی، باریک و کم‌عرض و فضایی عبوری و حرکتی به‌شمار می‌آیند که مهم‌ترین کارکرد آنها تأمین ارتباط و دسترسی بین دو مکان و تغییر مسیر عبور بود که پس از این چرخش، به حیاط مرکزی هدایت می‌شدند.
2. پنجره‌ها؛ در خانه‌های درون‌گرا، پنجره‌ها رو به گذر بوده و در فضاهای مختلف، نور و هوای لازم را از حیاط تأمین می‌کردند. همچنین کاهش شدت نور آفتاب و گرما، ایجاد زیبایی در نمای ساختمان و حفظ حریم و محرمیت از فضای بیرون از دیگر کارکردهای اساسی آنها بود.

تفاوت تجلی درون‌گرایی در سکونت‌گاه‌های خصوصی و فضاهای عمومی

ورود به فضاهای داخلی منازل معمولاً پس از عبور از پیچ‌وخم‌های ورودی‌ها میسر می‌شد که با محدودیت در چشم‌انداز نیز همراه بود. تفاوت شکل ورودی خانه‌ها با بناهای عمومی، در تأکیدها و تفاوت‌هایی است که در خصوص ورود به این گونه فضاها وجود دارد. لزوم کسب اجازه برای ورود به خانه‌ها، ریشه در حفظ حریم خصوصی و پوشش زنان در برابر افراد نامحرم دارد؛ درحالی‌که در بناهای عمومی که برای رفت‌وآمد همگانی طراحی شده، ورود معمولاً به‌صورت آزادانه و بدون محدودیت است.

مزایای درون‌گرایی در سازماندهی فضایی معماری سنتی

اصل درون‌گرایی، تجلی تمایل دیرینهٔ انسان به خلق فضایی شخصی و آرام است. خانه‌های درون‌گرا، ظرفیت تأمین حریم بصری و صوتی بیشتری را برای کاربران خود فراهم کرده و کیفیت آسایش روانی را به ساکنین خود القا می‌کنند. وجود حیاط مرکزی یک سیستم تهویهٔ طبیعی و پایدار ایجاد می‌کند. وجود عناصر طبیعی مانند آب، گیاه و نور حیاط را به مکانی آرام و دلپذیر تبدیل می‌کنند. در این گونه بناها به‌دلیل حس تعلق بیشتر به مکان، ساکنین تمایل کمتری به جابجایی مسکن و محل زندگی خود دارند. وجود همبستگی و روابط اجتماعی به‌طرز معناداری بر آرامش و آسایش روان و فقدان آن بر افزایش میزان جرم و کاهش امنیت تأثیر می‌گذارد.

اصول بنیادین طراحی معماری درون‌گرا

• محوریت حیاط مرکزی با هندسه منظم؛ برخلاف بافت فشرده و ارگانیک زمین، حیاط‌ها به صورت هندسی و منظم طراحی می‌شوند و به‌عنوان هسته مرکزی بنا عمل می‌کنند.
• ایجاد دسترسی غیرمستقیم برای حفظ حریم؛ مسیر ورود به حیاط و فضاهای اصلی به صورت غیرمستقیم طراحی می‌شود تا از دید مستقیم جلوگیری کرده و محرمیت فضای داخلی را حفظ کند.
• سازمان‌دهی متقارن فضاها پیرامون حیاط؛ فضاهای اصلی و مهم در امتداد محورهای تقارن و در اطراف حیاط مرکزی جانمایی می‌شوند.
• ایجاد سلسله‌مراتب عمودی؛ فضاهای اصلی معمولاً در سطحی بالاتر از حیاط قرار می‌گیرند تا ساکنان به حیاط (باغچه و حوض) و فضاهای اطراف اشراف داشته باشند.
• منطقه‌بندی کاربری فضاها؛ فضاهای خدماتی، جنبی و ارتباطی در پشت فضاهای اصلی و در گوشه‌های بنا قرار می‌گیرند تا هم به عنوان یک حائل حرارتی عمل کنند و هم سلسله‌مراتب کارکردی فضاها حفظ شود.
• جهت‌گیری اقلیمی؛ توزیع و استقرار فضاهای اصلی بر اساس شرایط جغرافیایی و اقلیمی (مانند زاویه تابش خورشید در فصول مختلف) صورت می‌گیرد.
• رعایت تقارن در جانمایی عناصر؛ جزئیاتی مانند پنجره‌ها به صورت متقارن و منظم تقسیم‌بندی می‌شوند تا نظم بصری و سلسله‌مراتب فضایی در کل بنا تقویت شود.

گذار به معماری برون‌گرا در ایران

خانه‌ها را تا اواخر دورهٔ قاجاریه، به‌صورت درون‌گرا و براساس فرم حیاط مرکزی می‌ساختند و فضاهای مختلف را هم در اطراف حیاط‌ها مستقر می‌کردند تا به‌صورت غیرمستقیم و به‌وسیلهٔ یک یا چند فضای واسطه با حیاط ارتباط برقرار کنند. بسیاری از بناها برای جدا کردن اندرونی از بیرونی بیشتر از یک حیاط داشتند. تنها عنصر ارتباط‌دهندهٔ خانه با بیرون، درب ورودی بود. ورودی‌ها عموماً در کوچه‌های کم‌عرض و بن‌بست قرار داشتند. با شروع دورهٔ خاندان پهلوی اقتباس از الگوهای معماری غرب در ساختمان‌های دولتی و کاخ‌ها آغاز شد که بناهای بلندمرتبه را کاملاً با معماری برون‌گرا و با تأکید بر نمای خارجی، بالکن‌ها و پنجره‌های متعدد رو به خیابان طراحی کردند.

بازآفرینی اصل درون‌گرایی در معماری معاصر ایران

نقش فضاهای باز و فضاهای واسط در معماری معاصر کم‌رنگ شده و پیوستگی فضایی آنها دچار گسست شد؛ اما احیای آن با راهکارهایی امکان‌پذیر است:

• ایجاد تفکیک بین فضاهای خصوصی و عمومی با عناصر جداکننده نیمه‌شفاف مانند پارتیشن‌ها و دیوارهای مشبک.
• طراحی فضای میانی با سقف شفاف برای سازماندهی بخش‌ها حول آن و تقویت ارتباط با نور طبیعی.
• طراحی حیاط مرکزی در مقیاس کوچک شامل عناصر طبیعی.
• بهره‌گیری از جلوه‌های زیباشناختی و عناصر معنادار در طراحی داخلی برای تقویت حس آرامش.

منابع

• «بازخوانی معماری خانه‌هایی فراتر از سکونت‌گاه»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲۲ آذر ۱۴۰۲ش.
• باقری، اشرف‌السادات، «تحلیل و بررسی درون‌گرایی در شهرهای سرزمین‌های اسلامی»، فصلنامهٔ تحقیقات جغرافیایی، دورهٔ ۲۹، شمارهٔ ۱۱۳، ۱۳۹۳ش.
• «برخی اصول طراحی خانه‌های درون‌گرا»، وب‌سایت آرتور، تاریخ درج مطلب: ۲ آذر ۱۳۹۴ش.
• «بهشت خانه‌های ایرانی که در معماری مدرن حذف شد»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱ مهر ۱۴۰۳ش.
• بیاتی، مهدی و همکاران، درسنامهٔ سبک زندگی عفیفانه، مؤسسهٔ فرهنگی پژوهشی طهورا، ۱۴۰۴ش.
• پارسایی، جواد، «جایگاه معماری و شهرسازی اسلامی در سبک زندگی»، ششمین کنفرانس ملی برنامه‌ریزی و مدیریت شهری، ۱۳۹۳ش.
• «درون‌گرایی در معماری ایران و شهرستان خوی»، وب‌سایت مگیران، تاریخ بازدید: ۴ شهریور ۱۴۰۴ش.
• «درون‌گرایی در معماری خانهٔ ایرانی: قلب پنهان، تفسیر نو»، وب‌سایت هنر و معماری سکرو، تاریخ بازدید: ۳۰ مرداد ۱۴۰۴ش.
• «درون‌گرایی ویژگی ارزشمند معماری خانه‌های کاشان»، وب‌سایت خانهٔ هنرمندان کاشان، تاریخ درج مطلب: ۳۰ خرداد ۱۴۰۳ش.
• «راهکار جالبی که معماران سنتی برای حفظ حیا طراحی کردند»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲۸ شهریور ۱۴۰۳ش.
• رستمی، اکبر، «درون‌گرایی ویژگی سبک معماری ایرانی، وب‌سایت مشرق‌نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۹ دی ۱۳۹۰ش.
• رئیسی، محمدمنان و انصاری‌پور، زهرا، «مطالعهٔ تطبیقی حجاب‌زدایی و حریم‌زدایی در البسه و ابنیهٔ ایرانی قبل و بعد از ظهور سلسلهٔ پهلوی»، فصلنامهٔ پژوهش‌های معماری اسلامی، شمارهٔ ۲۲، سال هفتم، بهار ۱۳۹۸ش.
• رئیسی، محمدمنان، «تحلیل ارجحیت الگوهای درون‌گرا در معماری ابنیهٔ مسکونی با استناد به ادبیات قرآنی»، معماری و شهرسازی آرمان‌شهر، دورهٔ ۱۲، شمارهٔ ۲۷، ۱۳۹۸ش.
• سجادزاده، حسن و همکاران «تجلی مفهوم درون‌گرایی در بازارهای ایرانی»، فصلنامهٔ پژوهش‌های معماری اسلامی، سال سوم، شمارهٔ هشتم، ۱۳۹۴ش.
• «شخصیت‌شناسی در معماری ایرانی»، وب‌سایت یونگ‌نگار، تاریخ بازدید:۳۰ مرداد ۱۴۰۴ش.
• شعبانی، علی، «تأثیر کالبد، فضا و معماری بر پوشش، عفاف و حیا: زیست عفیفانه زیر سایهٔ معماری نجیبانه»، وب‌سایت پایگاه خبری ۵۹۸، تاریخ درج مطلب: ۲۹ مهر ۱۴۰۲ش.
• شیخ‌بهایی، امیررضا، «بررسی اصل درون‌گرایی در مسکن ایرانی بر اساس نظریهٔ نحو فضا (مطالعهٔ موردی: خانه‌های سنتی اقلیم گرم و خشک»، مدیریت شهری و روستایی، دورهٔ ۱۸، شمارهٔ ۵۴، ۱۳۹۸ش.
• فرزین، سامان و همکاران، «معماری و شهرسازی: رابطهٔ بین معماری و سبک زندگی ایرانی-اسلامی (اصل محرمیت در ساختار معماری اسلامی)»، اولین همایش کنگرهٔ ملی معماری و عمران شهری، ۱۳۹۶ش.
• فلاح، سجاد، «درون‌گرایی در معماری ایران»، وب‌سایت سجادفلاح، تاریخ درج مطلب: ۲۲ می ۲۰۱۹م.
• قوچانی، محیا و عربی، محمد، «شناسایی و اولویت‌بندی عوامل تأثیرگذار بر روند طراحی و نحو فضا در خانه‌های سنتی (نمونهٔ موردی: خانهٔ ادب سمنان)»، پژوهش‌های باستان‌شناسی ایران، دورهٔ ۱۰، شمارهٔ ۲۶، ۱۳۹۹ش.
• کریمی‌پناه، جعفر، «درون‌گرایی در معماری (درون‌گرایی در معماری به سبک ایرانی)»، وب‌سایت آرچی لرن، تاریخ بازدید: ۴ شهریور ۱۴۰۴ش.
• کریمی‌پناه، جعفر، «درون‌گرایی در معماری ایرانی»، وب‌سایت معمارینه، تاریخ درج مطلب: ۲۴ بهمن ۱۳۹۳ش.
• مشکینی، ابوالفضل و همکاران، «تبیین معیارهای درون‌گرایی در شهرهای اسلامی»، جغرافیا و روابط انسانی، دورة ۱، شمارة ۲، ۱۳۹۷ش.
• مقصودی، حکیمه، بازتعریف تیپولوژی فضاهای نیمه‌باز مسکن بوم‌گرایی ایرانی (بررسی الگووارهٔ مسکن در حاشیهٔ خزری ایران)، مؤسسهٔ اندیشهٔ کامیاب ایرانیان، چاپ اول، ۱۳۹۹ش.
• مؤمنی، کوروش و ناصری، ندا، «بررسی ابزارها و روش‌های ایجاد محرمیت در خانهٔ زینت‌الملک شیراز منطبق بر آیات و روایات اسلامی»، پژوهش‌های معماری اسلامی، دورهٔ ۳، شمارهٔ ۴، ۱۳۹۴ش.
• ناری‌قمی، مسعود، «مطالعه‌ای معناشناختی در باب مفهوم درون‌گرایی در شهر اسلامی»، هنرهای زیبا: معماری و شهرسازی، دورهٔ ۲، شمارهٔ ۴۳، ۱۳۸۹ش.