پیش‌نویس:امام محمد تقی

محمدتقی؛ محمد بن‌علی بن‌موسی و امام نهم شیعیان دوازده‌امامی.

محمد بن علی بن موسی (۱۹۵–۲۲۰ قمری)، نهمین امام شیعیان، با القاب مشهوری همچون جواد و تقی و کنیه ابوجعفر ثانی شناخته می‌شود. او در سن هفت سالگی پس از پدرش، امام رضا، عهده‌دار امامت شد. آغاز امامت در خردسالی، پرسش‌هایی را در بستر جریان‌های فکری آن زمان به وجود آورد. رویکرد وی در این دوره، که با خلفای عباسی مأمون و معتصم همزمان بود، بر حُسن خُلق، دوری از تنش سیاسی مستقیم، تصحیح باورهای کلامی مستند به قرآن و سنت، و برائت از افراط‌گرایی استوار بود. امام جواد از طریق مناظره با عالمان، به تبیین مبانی عقیدتی پرداخت. محمد بن‌علی در سال ۲۲۰ق در بغداد به شهادت رسید و در کنار امام موسی کاظم در قبرستان قریش(کاظمین) مدفون شد.

زندگی‌نامه

محمدتقی در سال ۱۹۵ق در شهر مدینه به دنیا آمد. اطلاعات مربوط به زندگی او، به‌دلیل شرایط سیاسی حکومت عباسی، سیاست تقیه و روش‌های پنهانی مبارزه، و همچنین طول عمر کوتاهشان، در منابع تاریخی محدود است. دربارهٔ روز و ماه تولد محمد بن‌علی اختلاف نظر وجود دارد؛ بر اساس نظر مشهور، ۱۰ رجب است، اما برخی منابع آن را در ۱۹ رمضان ذکر می‌کنند.

پدر امام جواد، علی بن موسی، ملقب به امام رضا بود. مادرش، سَبیکه نوبیه، از اهالی نَوْبه (واقع در حبشه آفریقا) بود و از کنیزان پدرشان به‌شمار می‌رفت. در منابع مختلف، از وی با نام‌های گوناگونی از جمله دُرّه، ریحانه و مرّیسه نام برده شده‌ است. امام رضا نیز او را خیزران نامیده است. برخی منابع نسب مادر او را به خاندان ماریه قبطیه، همسر پیامبر اسلام، نسبت داده‌اند.

نسب، کنیه و القاب

امام محمدتقی از نوادگان پیامبر اسلام، با شش واسطه از نسل امام علی و از قبیله بنی‌هاشم، یکی از طایفه‌های قبیله قریش بود. نام، محمد و کنیه‌های وی نیز ابوعبدالله، ابوعلی و اباجعفر ثانی است. در کتب روایی برای جلوگیری از اشتباه با امام باقر که ابوجعفر اول نامیده می‌شود، از امام جواد با عنوان اباجعفر ثانی یاد می‌کنند. القاب مشهور وی، جواد، تقی و ابن‌الرضا است. در دعای توسل نیز، با لقب جواد مورد خطاب قرار گرفته است. در برخی منابع با عنوان جواد الائمه نیز شناخته می‌شود. برخی معتقدند این صفت او را از دیگران متمایز می‌سازد. در منابع روایی و تاریخی، القاب دیگری از جمله زَکی، مُتّقی، رضی، قانع، مختار، مرتضی و مُنتَجَب، متوکل، صابر، صادق، غَیظُ المُلْحِدین، قُرّةُ عَینِ المُؤمنین، قانع، نجیب و هادی برای امام جواد ذکر شده که میان شیعیان و اهل‌سنت شهرت دارد.

همسر و فرزندان

ازدواج محمدتقی با امّ‌فضل، دختر مأمون عباسی، در سال ۲۰۲ق یا ۲۱۵ق به درخواست مأمون انجام شد. انگیزه‌های مأمون از این ازدواج بر اساس گزارش‌های منابع تاریخی و روایی شامل ترکیبی از عوامل سیاسی مانند کنترل، جلب رضایت فرزندان امام علی، آگاهی به فضایل علمی و اخلاقی امام، ذکر شده است. این ازدواج با مخالفت برخی از افراد درباریان عباسی مواجه شد؛ زیرا از انتقال خلافت عباسیان به فرزندان امام علی می‌ترسیدند. محمدتقی مهریه را معادل مهریه فاطمه زهرا، یعنی ۵۰۰ درهم، تعیین کرد و از این ازدواج فرزندی نداشت.

نام همسر دیگر، سمانه مغربیه بود که بر پایه منابع تاریخی، تمام فرزندان از این همسر متولد شده‌اند. در منابع مختلف از دو پسر به نام‌های علی و موسی مُبَرقَع یاد شده است. نام‌های دختران در منابع با اختلاف ذکر شده‌اند. بر اساس گزارش شیخ مفید، دو دختر به نام‌های فاطمه و امامه ذکر شده‌اند و در منابع دیگر نام‌هایی چون حکیمه، خدیجه و امّ‌کلثوم نیز ثبت شده است.

امامت

امامت امام جواد در سال ۲۰۳ق آغاز و ۱۷ سال به طول انجامید و همزمان با خلافت مأمون و معتصم عباسی بود. دوره امامت او با چالش‌ها و شبهاتی از سوی گروه‌های مختلف روبرو شد.

• واقفیه: گروهی از شیعیان که بر امامت امام کاظم تأکید داشتند و پس از شهادت، امامت امام رضا و امام جواد را نپذیرفتند.
• گروهی از اصحاب امام رضا: گروهی از اصحاب امام رضا، با توجه به سن کم محمدتقی پس از شهادت امام رضا، در مورد مشروعیت امامت دچار تردید شدند.
• مخالفان و دشمنان: از جمله بنی‌امیه و بنی‌عباس که هرگونه مشروعیت را از خاندان پیامبر اسلام سلب می‌کردند و به امامت امام جواد اعتراض داشتند.

بر اساس منابع شیعه، امام رضا در طول زندگی خود، از طریق بشارت‌ها، نص‌ها و معرفی‌های مستقیم یا غیرمستقیم، محمدتقی را به‌عنوان امام بعدی معرفی کرده است. این معرفی در مدینه و همچنین در طوس، در مکان‌های مختلف و در زمان‌های گوناگون، انجام شد. او در برابر منکران و مخالفان، از طریق قیافه‌شناسی، لعن و نفرین و اعلام کفر و شرک در مورد واقفیان و مخالفان، اقدام کرد. همچنین، شیعیان را در امور دینی و اجتماعی، به او ارجاع داده است. از سوی دیگر، برای پاسخ به شبهاتی که دربارهٔ امامت محمدتقی مطرح شده بود، از دلایل قرآنی و عقلی استفاده کرد.

اوضاع سیاسی

بر پایه تحقیقات تاریخی، در دوران امام جواد، اوضاع سیاسی در خلافت عباسی با چالش‌های متعددی همراه بود. خلفای عباسی به‌ویژه برای کنترل گروه‌های مختلف، از جمله فرزندان امام علی و پیروان ائمه، سیاست‌های سخت‌گیرانه‌ای را اتخاذ کردند. این سیاست‌ها شامل نظارت دقیق، دستگیری، زندانی شدن و شهادت برخی ائمه بود.

مأمون عباسی این سیاست را در مورد امام جواد تکرار کرد و با ازدواج او با ام‌ّفضل، تلاش کرد تا بر او نظارت داشته باشد. در سال ۲۱۵ق، مأمون به لشکرکشی به سرزمین روم پرداخت و امام جواد در همین زمان از مدینه به بغداد سفر کرد. امام جواد تا موسم حج در بغداد اقامت داشت و پس از آن، همراه با همسرش ام‌ّفضل برای انجام مناسک حج، ابتدا به مکه و سپس به مدینه بازگشتند.

پس از به قدرت رسیدن معتصم عباسی، او به دلیل احساس خطر از جانب امام جواد، به والی مدینه دستور داد تا امام و همسرش ام‌ّفضل را به بغداد منتقل کنند. امام جواد در ۲۸ محرم سال ۲۲۰ق وارد بغداد شد. معتصم با وجود تلاش برای تخریب شخصیت امام جواد از طریق برگزاری مناظرات، ترویج شایعات و تحریک افکار عمومی، در نهایت به تصمیم قتلشان رسید.

بر اساس نتایج برخی پژوهش‌ها، امام جواد در دوران زندگی خود تلاش‌های قابل توجهی را برای تقویت موقعیت سیاسی شیعه انجام داد؛ از جمله شکل‌گیری، تقویت و توسعه کانون‌های شیعی، احیای شبکه وکالت در سراسر سرزمین‌های اسلامی، تأکید بر امامت دوازده‌گانه و اندیشه مهدویت به جهت زمینه‌سازی برای غیبت امام دوزدهم.

اوضاع فکری-فرهنگی

در دوران امام جواد، جریان‌های فکری به شکل گروه‌های متعددی درآمده بود. در میان جریان‌های شیعی، می‌توان به گروه‌هایی مانند زیدیه، اسماعیلیه، واقفیه و غُلات اشاره کرد. در سمت دیگر، جریان‌های فکری اهل‌سنت نیز وجود داشتند که به دو دسته اصلی تقسیم می‌شدند: جریان‌های فقهی و جریان‌های کلامی (خوارج، جبریه، قدریه، معتزله و ظاهریه).

امام جواد در سن نوجوانی و در حالی که کمتر از ده سال داشت، در مواجهه با این جریان‌ها، به تبیین مبانی عقیدتی شیعه پرداخت. این تبیین شامل موضوعاتی مانند جبر و اختیار، قضا و قدر، خلق قرآن، حقانیت و عدم تحریف قرآن و توحید بود. به‌ویژه بر نقد گروه جبر و تفویض، تأکید داشتند.

در این دوران، گروه‌های دینی دیگری نیز وجود داشتند، از جمله یهودیت، مسیحیت و مجوس. آنگونه که برخی منابع گزارش کرده‌اند، برخورد وی با این گروه‌ها، با قاطعیت، سعه صدر، هدایت‌گرانه و به دور از خشونت بود. علاوه بر این، جریان‌های غیردینی نیز در آن زمان حضور داشتند، از جمله زنادقه و دهریه که با انتشار افکاری که بر اساس آن‌ها توحید و اصول دین در معرض تردید قرار می‌گرفت.

برخی محققین تاریخ معتقدند امام جواد در برخورد با این گروه‌ها تدابیر خاصی را به‌کار گرفتند؛ از جمله:

1. اعتمادسازی: در ابتدا، با شناخت مخاطبان خود، به ایجاد اعتماد و ارتباط اجتماعی پرداختند.
2. تبلیغ و تصحیح عقاید: در مرحله دوم، با استفاده از آیات قرآن و منابع دینی، به تصحیح عقاید و آموزش مردم پرداختند و در مواجهه با بزرگان و عالمان فرقه‌های مختلف، از روش‌های مباحثه و مناظره با استفاده از علم کلام، فقه، تفسیر و حدیث استفاده کردند.
3. مدیریت اطلاعات و شایعات: در مرحله سوم، با استفاده از ابزارهای ارتباطی مناسب و افراد خلاق، به حل مشکل شایعه‌سازی و مبارزه با اطلاعات نادرست پرداختند.
4. موضع‌گیری و عملیات روانی: در مرحله چهارم، در پاسخ به مخالفت‌های مستقیم، در برابر فرقه‌های انحرافی موضع گرفتند و عملیات روانی برای تعدیل نگرش‌ها و انصراف افراد از اقدامات خود انجام دادند.

مناظرات

مناظرات زیادی با بزرگان اهل سنت و معتزله در حوزه‌های فقهی و کلامی انجام داد. این مناظرات در مورد موضوعاتی مانند توحید، نبوت، امامت، قرآن و احکام فقهی صورت گرفت. در این مناظرات علاوه بر پاسخ به شبهات مطرح شده در زمینه‌های اعتقادی، به دو جنبه رفتاری و استدلالی توجه داشتند. در این مناظرات، از آیات قرآن، سیره پیامبر اسلام و گاهی از عقاید و باورهای مخالفان خود استفاده کرد. از استدلال‌های عقلی، نقلی و گاهی از روش ترکیبی برای تبیین دیدگاه خود استفاده می‌کرد.

منابع تاریخی فهرستی از مناظرات امام جواد را گزارش کرده‌اند که برخی از آنها عبارتند از:

• مناظره در مورد حکم فقهی در باب طلاق زن.
• مناظرات با یحیی بن اکثم، قاضی‌القضات بغداد، در چهار موضوع: صید در حرم، کیفیت حلال و حرام شدن یک زن در روز در چند نوبت، مباحث مربوط به توحید و فضایل غالیانه دربارهٔ ابوبکر و عمر و علائم امامت.
• مناظره با ابوهاشم داوود بن هاشم جعفری در مورد معنای «احد» و «لایدرکه الأبصار» و صفات و اسماء الهی.
• مناظره با عبدالعظیم حسنی، از نوادگان امام حسن در مورد امام مهدی.
• مناظره با احمد بن ابوداوود، قاضی‌القضات معتصم، در سامرا در مورد حدّ بریدن دست دزد.
• مناظره امام جواد در پاسخ به توطئه معتصم علیه‌شان.

اخلاق اجتماعی

اندیشه‌های اخلاقی و اخلاق اجتماعی امام، شامل آیین برادری، لزوم حفظ اسرار، رابطه احسان و خلق حسن و احتیاج، ادب اجتماعی و آداب بندگی، تأثیر متقایل رابطه فرمان‌روا با زیردستان، توجه به حال پیروان و ملاطفت با آنان، تضاد امانت‌داری با سفاهت و خیر و سعادت بشر در قبال تفاوت‌های اجتماعی است.

سبک زندگی

محمد بن‌علی برای تبیین بُعد نظری سبک زندگی در امور معیشتی، حداقل بر شش محور نگاه مثبت‌نگر به دنیا و بهره جستن از آن برای اهداف والا، تبیین سیره انبیا و اولیای الهی در اهتمام به تأمین معاش، برحذر داشتن از سستی و کسالت، اصلاح معنای زهد در دیدگاه عمومی جامعه تأکید می‌کرد.

یکی از معیارهای سبک زندگی محمدتقی، میزان مهریه کم است. در ایران، در ابتدای انقلاب اسلامی مهریه‌ها سبک بود و سبک زندگی اسلامی حاکم بود.

جایگاه امام جواد نزد ایرانیان

روز تولد امام جواد در تقویم ملی ایران به‌عنوان «روز پسر» نامگذی شده است.

امام جواد الگوی نسل جوان

امامت امام جواد در سن کم و اقدامات صورت گرفته توسط او نشان داد که جوانی نه مانع مسئولیت‌پذیری، بلکه فرصتی برای ظهور و تقویت تقوا و معنویت، شجاعت و شهامت، دانایی، صبر، شکیبایی و استقامت، بخشندگی، پرهیز از عجله همراه با مشورت عاقلانه و توکل بر خدا، خدمت به مردم، عدالت‌‌خواهی و مبارزه سیاسی و مستمر با استکبار در مسیر هدایت است. سیره محمد بن‌علی نشانگر این است که در نظام الهی، معیار کمالات، فضایل اخلاقی و علمی سن و سال نیست، بلکه ایمان، اخلاق، دانایی و مسئولیت‌پذیری در برابر تمام افراد جامعه است.

کرامات

در منابع تاریخی و روایی شیعه و اهل‌سنت، مجموعه‌ای از کرامات به وی نسبت داده شده است. برخی از این کرامات، عبارتند از: سخن گفتن در هنگام ولادت، طی‌الارض از مدینه به خراسان برای خاکسپاری پیکر امام رضا، پاسخ‌های دقیق امام جواد در برابر سؤالات مأمون در سنین کودکی، بارور شدن درخت سدر، رهایی از زندان سامرا، شفای بیماران، استجابت دعا برای یاران، آگاهی از اسرار درونی افراد و پیشگویی خبر دادن از رویدادهای آینده و خبر امام از زمان وفات خویش.

زیارت

در منابع روایی، دو دسته روایات در مورد آثار زیارت امام جواد وجود دارد. دسته اول شامل روایاتی است که به‌طور مستقیم و مشخص در مورد زیارت این امام بیان شده‌اند. دسته دوم روایات، آثار زیارت معصومین را به‌طور کلی بیان می‌کند و شامل او نیز می‌شود. بر اساس روایتی از امام هادی، زیارت قبر امام جواد پاداش و اجر بسیاری دارد. ایرانیان در سال‌روز شهادت جوادالأئمه در مکان‌های مذهبی مانند حرم امام رضا، حرم حضرت معصومه، سایر حرم‌ها و مساجد و هیئت‌ها دسته‌جات عزاداری، سخنرانی‌های مذهبی، روضه‌خوانی و سینه‌زنی، مرثیه‌سرایی مداحان اهل‌بیت و توزیع نذورات را بر پا می‌کنند و به او متوسل می‌شوند.

توسل

در میان شیعیان، توسل به امام جواد، با توجه به توصیه‌های بعضی عالمان شیعی در درخواست‌های مختلفی مانند حاجت‌های مادی، رفع گرفتاری، رزق و دفع بلا، مورد توجه قرار دارد و آدابی بین آنها رواج یافته است از جمله: نماز امام جواد، ذکر «یا جواد الائمه ادرکنی»، ذکر «یا وهاب» به‌تعداد ابجد جواد (۱۴ مرتبه) و حرز امام جواد شهرت یافته است. به نظر برخی کارشناسان دینی، شهرت امام محمدتقی به لقب باب الحوائج و باب المراد نیز به همین جهت است.

اصحاب

اصحاب امام جواد راویان، یاران و وکلای مورد اعتمادی بودند که در منابع رجالی و تاریخی شیعه نام برده شده‌اند. تعداد این یاران بنا بر فهرست‌های مختلف، بین ۱۱۳ تا ۲۷۶ نفر ذکر شده است که این تفاوت عمدتاً به دلیل تفاوت در تعریف اصحاب، گستره زمانی مورد بررسی و اختلاف در احراز وثاقت افراد است. لازم است ذکر شود جمعی از این افراد، از اصحاب امام رضا تا امام هادی، هستند.

آثار امام

از امام جواد آثاری چند همانند رساله و پاسخ‌نامه به مسائل دینی شیعیان از جمله رساله جبر و تفویض باقی مانده است. علاوه بر این، بر پایه برخی تحقیقات، روایات امام در تفسیر قرآن حدود ۴۵ تا ۵۲ مورد است که در شش گونه تبیین تفسیری، تطبیق بر مصداق، معنای لغوی، بیان حکمت احکام، استناد به قرآن و بیان علوم قرآنی تقسیم می‌شود. همچنین در پاسخ به سؤالات یارانشان روایاتی را بیان کردند که شمارشان به ۲۵۰ می‌رسد. برخی پژوهش‌ها این روایات را در موضوعات فقهی، عقیدتی، تفسیری دسته‌بندی کرده‌اند.

1. سیره معنوی و عبادی: شامل محورهای مربوط به خداگرایی، دوستی و دشمنی برای خدا، دنیاگریزی، آخرت‌گرایی و توبه و استغفار، گناه‌گریزی، رضا، صبر، شکر و اهتمام به عبادت است.
2. سیره فردی: شامل موضوعاتی همچون خواب، بهداشت، آراستگی، زینت و آداب سفر، سحرخیزی و اقدامات پیشگیرانه بهداشتی و طبی است.
3. سیره زیست‌محیطی: شامل آبادانی طبیعت، تلاش برای احیا و حفظ محیط‌زیست و توجه به تغذیه حیوانات است.
4. سیره خانوادگی: شامل صله‌رحم، رعایت حقوق والدین، تأکید بر معیارهای همسرگزینی، تأکید بر اندک بودن مهریه و مطابقت آن با مهرالسنه و انتخاب نام نیک برای فرزندان است.
5. سیره اجتماعی-فرهنگی: شامل تأکید بر سخن گفتن از روی علم، تبیین معارف و اثبات انحراف عباسیان، گروه‌ها و جریان‌های انحرافی و تطبیق آیات قرآن بر آنها، تأکید بر سلامت اخلاقی و فکری معلم و استاد، تبیین حقایق مکتب از طریق ارتباط رودررو و بهره‌گیری از بیان شیوا و فصیح، مکاتبه، احتجاج و مناظره، تربیت شاگردان و استمرار بخشی به حرکت اجتماعی-فرهنگی شبکه وکالت است.
6. سیره اجتماعی-معاشرتی: منظور از آن چگونگی رفتار امام با افراد جامعه است و شامل توجه به اصل امر به معروف و نهی از منکر، کرامت، وفاء به عهد، مواسات، انفاق، خوش‌خلقی، مهربانی، تواضع در روابط اجتماعی، صله‌رحم، میهمان‌نوازی، نهی از همنشینی با افراد بدذات، خیرخواهی و بیان و تذکر عیوب برادران دینی، تعزیت مصیبت‌دیده و برخورد مناسب با مخالفان است.
7. سیره اجتماعی-سیاسی: برخی محققان دینی، چهار دسته اصلی در روایات منقول از محمد بن‌علی در سیره اجتماعی-سیاسی بیان کرده‌اند: روایات بازخوانی امامت، روایات مهدویت، روایات روابط با خلفا و کارگزاران و روایات شایستگی‌های رفتارهای اجتماعی.

راویان احادیث

براساس کتب رجال، حدود ۱۰۴ صحابی راوی و ناقل احادیث امام جواد بوده‌اند که در میان آنان، نام پنج زن از جمله زهرا ام‌احمد بن‌الحسین، زینب دختر محمد بن‌یحیی، حکیمه دختر موسی بن‌جعفر، حکیمه دختر علی بن‌موسی و حکیمه دختر امام جواد وجود دارد.

شهادت

بر اساس نقلی که در منابع روایی و تاریخی آمده، امّ‌فضل، دختر مأمون، امام را مسموم کرد و در ۲۹ ذی‌القعده یا ۵ ذی‌الحجه یا ۶ ذی‌الحجه سال ۲۲۰ق در بغداد شهید شد. پیکر امام جواد در جانب غربی بغداد در قبرستان قریش پشت قبر جدشان، امام موسی بن‌جعفر، به خاک سپرده شد. منابع سن محمد بن‌علی در زمان شهادت را ۲۵ سال گزارش کرده‌اند.

حرم

حرم کاظمین در دوره‌های مختلف تاریخی، از نیمه قرن پنجم تا نیمه قرن هفتم هجری و پس از آن، مورد بازسازی و توسعه معماری قرار گرفته است. حکومت‌های مختلفی از جمله آل‌بویه، دورۀ سجوقیان تا پایان دوره بنی‌عباس، صفویه، قاجاریه و پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران طول تاریخ به مرمت و گسترش آن اهتمام داشته‌اند.

کتاب‌شناسی

دربارهٔ امام جواد آثار فراوانی به زبان‌های مختلف، به‌ویژه فارسی و عربی نوشته شده است. در پژوهشی مربوط به سال ۱۳۹۵ش ۶۰۵ اثر در قالب کتاب (۳۲۴)، مقاله (۲۴۸) و پایان‌نامه (۳۳) معرفی شده است. از این تعداد، ۴۷۴ عنوان به زبان فارسی، ۱۲۲ عنوان به زبان عربی و ۹ عنوان به زبان‌های دیگر است.

اشعار درباره امام جواد

شاعران در آثار خود به توصیف شخصیت امام جواد پرداخته‌اند و سروده‌هایی در این زمینه نقل شده است؛ از جمله:

امامی که با سن اندک که داشت

درِ علم بر روی مردم گشاد

امامی که در مجلس واحدی

ز دانش جهانی ز علمش نهاد

همایش

در سال ۱۳۹۵ش، همایشی با عنوان «ابن‌الرضا، سیره و زمانه امام جواد» از طرف پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی در شهر قم برگزار و منجر به چاپ ۵۴ مقاله در موضوعات مرتبط با ابعاد زندگی و شیوه سیاسی و فرهنگی امام جواد شد.

پانویس

دیدگاه‌های ارزیابان

منابع

• ابن‌اثیر، عزالدین، الکامل فی التاریخ، بیروت، دارصادر، ۱۳۸۵ق.
• ابن‌جوزی، یوسف بن‌قزاوغلی، تذکره الخواص من الأمّه فی ذکر خصائص الأئمه، قم، منشورات الشریف الرضی، ۱۴۱۸ق.
• ابن‌شهرآشوب، محمد بن‌علی، مناقب آل ابی‌طالب، بیروت، دارالاضواء، ۱۴۰۵ق.
• ابن‌کثیر دمشقی، اسماعیل بن‌عمر، البدایه و النهایه، تحقیق علی شیری، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۸ق.
• اخوان مقدم، زهره، «علل و گونه‌های تأکید امام رضا (ع) بر امامت جوادالائمه (ع)»، کلام تطبیقی شیعه، دوره۴، شماره۶، ۱۴۰۱ش.
• اشعری، سعد بن‌عبداللّه، المقالات و الفرق، ترجمه محمدجواد مشکور، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۶۰ش.
• «اشعار آیت‌الله صافی گلپایگانی در مدح امام جواد»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۲ دی ۱۴۰۳ش.
• الویری، محسن؛ موسوی‌نیا، سیدمحمدمهدی، «سبک زندگی ائمه (ع) در امور معیشتی و بازتاب آن در زندگی اجتماعی شیعیان»، تاریخ اسلام، سال۱۵، شماره۵۸، ۱۳۹۳ش.
• بارانی، محمرضا؛ معتمد لنگرودی، فاطمه، «سیر تطور مناظره‌های امام جواد (ع)»، سخن تاریخ، سال۹، شماره۲۲، ۱۳۹۴ش.
• بارانی، محمدرضا؛ شعبان‌پور، هدی، «امام جواد علیه السلام و بهره گیری از فنون ارتباطات در مدیریت بحران فرقه های انحرافی»، قم، همایش ابن الرضا، سیره و زمانه حضرت امام جواد(ع)، ۱۳۹۵ش.
• «برپایی دسته عزای خادمان حرم حضرت معصومه در سالروز شهادت امام جواد»، وب‌سایت ایسنا، تاریخ درج مطلب:: ۶ تیر ۱۴۰۱ش.
• بیرانوند، بهروز، «امام جواد، الگوی زندگی»، آفاق علوم انسانی، سال۸، شماره۸۹، ۱۴۰۳ش.
• پاکتچی، احمد، اهل‌سنت و جماعت در دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران: مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۷۲ش.
• پیشوایی، مهدی، سیره پیشوایان، قم، مؤسسه امام صادق (ع)، ۱۳۷۹ش.
• تقی‌زاده داوری، محمود، تصویر امامان شیعه در دائرةالمعارف اسلام، قم، مؤسسه شیعه‌شناسی، ۱۳۸۵ش.
• جباری، محمدرضا، «سبک زندگی و سیره اخلاقی امام جواد»، سخن تاریخ، سال۹، شماره۲۲، ۱۳۹۴ش.
• جعفریان، رسول، حیات فکری و سیاسی ائمه‏، قم، انصاریان، ۱۳۸۱ش.
• جلالی کندری، سهیلا؛ غلامی، مرجان، «گونه‌شناسی روایات امام جواد در تفسیر قرآن»، قم، همایش ابن الرضا، سیره و زمانه حضرت امام جواد (ع)، ۱۳۹۵ش.
• حرانی، ابومحمد، تحف‌العقول عن آل‌الرسول، ترجمه صادق حسن‌زاده، قم، آل‌علی، ۱۳۸۵ش.
• حسینی، سیدعلی، «حرز امام جواد آثار و برکات زیادی دارد»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۵ دی ۱۴۰۴ش.
• حسینی شیرازی، سیدمحمد، امهات المؤمنین. لبنان، دار الأولیاء للطباعه والنشر والتوزیع، ۱۴۲۵ق.
• خامه‌یار، حمد، «تاریخچه بارگاه امامین جوادین (ع) و روند تحولات معماری آن»، قم، همایش ابن الرضا، سیره و زمانه حضرت امام جواد (ع)، ۱۳۹۵ش.
• خزعلی، ابوالقاسم، موسوعه الإمام الجواد (ع)، قم، مؤسسه ولی‌عصر (عج)، ۱۴۱۹ق.
• خنجی، فضل‌الله روزبهان، وسیلة الخادم إلی المخدوم در شرح صلوات چهارده معصوم علیهم السلام، قم، انصاریان، ۱۳۷۵ش.
• خواندمیر، غیاث‌الدین بن همام‌الدین، تاریخ حبیب‌السیر، تهران، خیام، ۱۳۸۰ش.
• «چرا به امام محمد تقی، جواد الائمه میگویند؟»، خبرگزاری برنا، تاریخ درج مطلب: ۲۵ دی ۱۴۰۴ش.
• رباط میلی، اکرم، «معجزه کودکی در مسند امامت/ نگاهی به زندگی امام جواد»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۱ دی ۱۴۰۳ش.
• «روز پسر در تقویم ملی ایران تصویب شد»، وب‌سایت سازمان تبلیغات اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۰ مهر ۱۴۰۲ش.
• ستوده‌نیا، محمدرضا؛ صافی‌اصفهانی، نرگس؛ سیدناری، طاهره‌سادات، «گونه‌شناسی روایات امام جواد در تفاسیر»، قم، همایش ابن الرضا، سیره و زمانه حضرت امام جواد (ع)، ۱۳۹۵ش.
• سلیمانی، زهرا؛ منتظرالقائم، اصغر؛ پیرمرادیان، مصطفی، «تبیین تاریخی مؤلفه‌های همگرایی از منظر امام جواد علیه‌السلام»، پژوهش‌های تاریخی، سال۱۳، شماره۱، ۱۴۰۰ش.
• «سیره امام جواد، الگویی زنده برای نسل جوان امروز است»، خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۵ دی ۱۴۰۴ش.
• شریفی، محمود، «زیارت امام کاظم و امام جواد»، فرهنگ زیارت، شماره۹، ۱۳۹۰ش.
• صدوق، محمد بن‌علی، عیون اخبار الرضا (ع)، تهران، جهان، ۱۳۷۸ق.
• صلواتی، اسماعیل، «دشمن به‌دنبال آشوب خیابانی و فروپاشی انسجام ملی است»، خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۵ دی ۱۴۰۴ش.
• صرامی، سیف‌الله، «درآمدی بر تقسیم و تحلیل روایات سیاسی- اجتماعی امام جواد»، سخن تاریخ، سال۹، شماره۲۲، ۱۳۹۴ش.
• طبرسی، فضل بن‌حسن، اعلام الوری باعلام الهدی، قم، مؤسسه آل‌البیت لاحیاء التراث، ۱۴۱۷ق.
• طبسی، محمدمحسن، «فضایل و کرامات امام جواد (ع) به روایت اهل‌سنت»، فرهنگ زیارت، سال۴، شماره۱۵، ۱۳۹۲ش.
• طوسی، محمد بن‌حسن، رجال طوسی، نجف، حیدریه، ۱۳۸۱ق.
• طوسی، محمد بن‌حسن، تهذیب الاحکام، تصحیح حسن موسوی خرسان، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
• طوسی، محمد بن‌حسن، مصباح المتهجد، مصحح علی‌اصغر مروارید و ابوذر بیدار، بیروت، مؤسسه فقه الشیعه، ۱۴۱۱ق.
• عطاردی، عزیزالله، مسند الإمام الجواد (ع)، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۴۱۰ق.
• غفوری، «اخلاق اجتماعی امام جواد»، قم، همایش ابن الرضا، سیره و زمانه حضرت امام جواد (ع)، ۱۳۹۵ش.
• فتال نیشابوری، محمد بن‌احمد، روضه الواعظین، قم، منشورات الشریف‌الرضی، ۱۳۷۵ق.
• فقیه بحرالعلوم، محمدمهدی؛ احمدی، علی، «سیر ساخت و نصب صندوق و ضریح بر مرقد امامین جوادین»، قم، همایش ابن الرضا، سیره و زمانه حضرت امام جواد (ع)، ۱۳۹۵ش.
• قرشی، باقر شریف، حیاه الإمام محمد الجواد (ع)، بی‌جا، نشر مؤلف، ۱۴۱۸ق.
• قطب‌الدین راوندی، سعید بن هبة‌الله، الخرائج و الجرائح، قم، مؤسسه امام‌مهدی (عج)، ۱۴۰۹ق.
• قطب‌الدین راوندی، سعید بن هبة‌الله، دعوات الراوندی، قم، منشورات مدرسة الامام المهدی، ۱۴۰۷ق.
• قمی، شیخ عباس، منتهی الآمال، قم، مؤسسه هجرت، ۱۳۸۶ش.
• قمی، عباس، مفاتیح الجنان، بیروت، دار الملاک، ۱۴۱۵ق.
• کلینی، محمد بن‌یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
• مالکی، ابن‌صباغ، الفصول المهمه فی معرفه الأئمه، قم، دارالحدیث، ۱۴۲۲ق.
• مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، داراحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
• مجلسی، محمدباقر، جلاء العیون، قم، سرور، ۱۳۸۲ش.
• «مجموعه اشعار توسل به امام جواد(ع)»، خبرگزاری حوز، تاریخ درج مطلب: 10 دی 1401.
• مسعودی، علی بن‌حسین، اثبات الوصیه للامام علی بن ابی‌طالب علیه‌السلام، قم، مؤسسه أنصاریان، ۱۴۲۶ق.
• مسعودی، علی بن‌حسین، مروج‌الذهب و معادن‌الجوهر، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۷۴ش.
• مطهری، حمیدرضا، «روش‌شناسی مناظره‌های امام جواد»، قم، همایش ابن الرضا، سیره و زمانه حضرت امام جواد (ع)، ۱۳۹۵ش.
• مفید، محمد بن‌محمد، الارشاد فی معرفه حجج‌الله علی العباد، قم، کنگره جهانی شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
• مفید، محمد بن محمد، کتاب المزار-مناسک المزار، تصحیح محمدباقر ابطحی، قم، کنگره جهانی هزاره شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
• مقدسی، مطهر بن‌طاهر، البدأ و التاریخ (آفرینش و تاریخ)، ترجمه محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران، آگه، ۱۳۷۴ش.
• منتظرالقائم، اصغر، تاریخ امامت، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۹۶ش.
• موسوی‌فرد، سید محمدنبی، «عرصه رسانه و تبلیغات در شرایط کنونی کشور مهم ترین تقابل با دشمن است»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۸ آذر ۱۴۰۴ش.
• مهرجویی، زهرا، «زنان راوی حدیث از امام جواد»، قم، همایش ابن الرضا، سیره و زمانه حضرت امام جواد (ع)، ۱۳۹۵ش.
• میرخواند، محمد بن‌خاوند شاه، روضه الصفا، تهران، دار الطباعه خاصه جدیده، ۱۲۳۳ش.
• نجاتی، محمدسعید، «بررسی ابعاد علمی و فرهنگی مبارزات امام جواد»، قم، همایش ابن الرضا، سیره و زمانه حضرت امام جواد(ع)، ۱۳۹۵ش.
• نصراصفهانی، اباذر، «کتاب‌شناسی امام جواد»، قم، همایش ابن الرضا، سیره و زمانه حضرت امام جواد (ع)، ۱۳۹۵ش.
• نعیبی، محمد بن‌طلحه، مطالب السؤول فی مناقب ال‌الرسول، محقق ماجد بن‌احمد عطیه، بیروت، مؤسسه ام‌القری للتحقیق و النشر، ۱۴۲۰ق.
• نوبختی، حسن بن‌موسی، فرق الشیعه، ترجمه و تعلیقات محمدجواد مشکور، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۶۱ش.
• واحدی، علی، «تبارشناسی، پرا کندگی جغرافیایی و شغل اصحاب امام جواد علیه‌السلام»، قم، همایش ابن الرضا، سیره و زمانه حضرت امام جواد (ع)، ۱۳۹۵ش.
• «همایش ابن‌الرضا، سیره و زمانه امام جواد(ع) در قم برگزار شد»، وب‌سایت: خبرگزاری مهر، درج مطلب: ۳۰ فروردین ۱۳۹۵ش.