جراحی تغییر جنسیت

جراحی تغییر جنسیت، عمل جراحی برای اعمال تغییراتی در بدن به‌منظور تبدیل شدن مرد به زن یا برعکس.

جراحی تغییر جنسیت شامل اقدامات پزشکی برای هماهنگ‌سازی ظاهر بدن با هویت جنسیتی است و بر دو گروه انجام می‌شود: افراد میان‌جنسی (تطبیق جنسیت) و افراد تراجنسی (تغییر جنسیت). جراحی تغییر جنسیت امروزه به یکی از پر سودترین تجارت‌های جهانی تبدیل شده است. ایران با سهولت نسبی در دریافت مجوز و هزینه‌های پایین‌تر، پس‌از تایلند دومین رتبه جهانی را در این زمینه دارد. باوجود مخالفانی که تغییر جنسیت را ناممکن می‌دانند و موافقانی که آن را تبلیغ می‌کنند، افراد دچار آشفتگی‌های ذهنی بدون آگاهی از عوارض، تحت‌تأثیر فشارهای اجتماعی و ترغیب گروه‌های خاص به این جراحی روی می‌آورند. فرایند ارجاع در ایران با استانداردهای بین‌المللی (نیازمند بررسی حداقل دو ساله) همخوانی کامل ندارد و برخی پژوهشگران از انحصار روش جراحی و نادیده گرفتن درمان‌های روان‌شناختی و هورمونی انتقاد کرده‌اند. پیامدهای این جراحی شامل بهبود کیفیت زندگی و امید در برخی موارد، به‌ویژه در افراد دوجنسیتی، و نیز پشیمانی، اختلال در عملکرد جنسی، عدم پذیرش اجتماعی و ادامه مشکلات روانی در موارد دیگر است، هرچند بسیاری از پژوهش‌ها به‌دلیل کاستی‌های روش‌شناختی، نتایج قابل تعمیقی ارائه نداده‌اند.

مفهوم‌شناسی

جراحی تغییر جنسیت که با نام‌های جراحی تطبیق جنسیت (Gender Affirmation Surgery) یا جراحی بازتخصیص جنسیت (Sex Reassignment Surgery) نیز شناخته می‌شود، مجموعه‌ای از اقدامات پزشکی و جراحی است که با هدف هماهنگ‌سازی ویژگی‌های ظاهری و عملکردی بدن فرد با هویت جنسیتی او انجام می‌شود. هدف اصلی این جراحی‌ها، کمک به افرادی است که دچار ناسازگاری جنسیتی (Gender Dysphoria) هستند؛ وضعیتی که در آن فرد به‌دلیل عدم تطابق بین جنسیت انتسابی هنگام تولد و هویت جنسیتی درونی خود، دچار پریشانی و ناراحتی شدید می‌شود.

عمل جراحی تغییر جنسیت بر روی دو دسته افراد صورت می‌گیرد:

• دسته اول افراد خنثی یا دوجنسی یا هرمافرودیسم (Hermaphrodism)؛ این دسته که به‌آنها میان‌جنسی (Intersex) نیز گفته می‌شود، افرادی هستند که از نظر زیستی دارای ویژگی‌های هر دو جنس یا ابهام در تعیین جنسیت هستند. در این موارد، جراحی با هدف تطبیق جنسیت انجام می‌شود تا جنسیت واقعی و غالب فرد ظاهر شود. مشکل برخی از افراد این دسته که دچار جهش کروموزومی هستند، با عمل جراحی نیز حل نمی‌شود.
• دسته دوم افراد تراجنسی (ترنس‌سکشوال)؛ این دسته افرادی هستند که از نظر زیستی ویژگی‌های یک جنس را دارا هستند، اما از جهت روانی خود را به گروه مقابل متعلق می‌دانند. برای این دسته افراد اصطلاح تغییر جنسیت به کار می‌رود. در واقع، تراجنسیتی‌ها از نظر اندام‌های تناسلی مشکلی ندارند، اما در عین داشتن اندام یک جنس (نر یا ماده)، رفتارها و هویت جنس مخالف را از خود بروز می‌دهند. ازجایی‌که افراد دارای اختلال هویت جنسی بیشتر خواهان تغییر جنسیت هستند، عمل جراحی تغییر جنسیت، مهاجرت جنسی از بدن جعلی تصور می‌شود که از منظر داوطلب راه رهایی از بیماری است.

تاریخچه

در سال ۱۹۶۸ میلادی، رابرت استولر با ارائه مفهوم هویت جنسی، بنیان‌های نظریِ مشروعیت جراحی اصلاح جنسیت را پی‌ریزی کرد. دو دهه بعد، در سال ۱۹۸۹م، مجمع پارلمانی شورای اروپا این نوع جراحی را به‌عنوان اقدامی در چارچوب احترام به حق آزادی فردی به رسمیت شناخت. در دهه‌های ۵۰ و ۶۰ میلادی، بسیاری از پزشکان آمریکایی بر این باور بودند که جراحی تغییر جنسیت جز خودکشی و روان‌پریشی نتیجه‌ای در پی ندارد. این نگرش تا سال ۱۹۷۹م ادامه یافت و در همین سال، دانشگاه جان‌هاپکینز به‌عنوان بزرگ‌ترین مرکز جراحی تغییر جنسیت در آمریکا، انجام این عمل را متوقف کرد. اما پژوهش‌های بعدی دو نکته را روشن ساخت: نخست آن‌که نارضایتی پس‌از عمل، تنها به مسائل پزشکی محدود نبوده و به عواملی اجتماعی نیز وابسته است؛ دوم آن‌که تنها حدود ۲۲درصد از متقاضیان این جراحی، دوجنسیتی‌ها هستند. تحقیقات بعدی نشان داد که افراد دوجنسیتی معمولاً از نتیجهٔ عمل رضایت دارند و بخش عمدهٔ نارضایتی‌ها را باید به عوامل اجتماعی نسبت داد.

براساس گزارش‌های موجود، نخستین جراحی تغییر جنسیت در ایران در سال ۱۹۳۰ میلادی، در انگلستان در سال ۱۹۴۲م، در آمریکا در سال ۱۹۵۲م و در مصر در سال ۱۹۸۲م انجام شده است. در سال ۱۹۸۸م، در مصر مفهوم خنثای روانی مطرح شد که به افرادی اشاره داشت که از نظر بدنی دارای جنسیتی مشخص، اما از نظر روانی تمایل به جنسیت دیگر دارند. مفتیان الازهر نیز در این باره فتوا صادر کردند.

دیدگاه‌ها دربارهٔ جراحی تغییر جنسیت

دیدگاه موافقان

برخی متخصصان و پژوهشگران، نتیجه‌بخش بودن جراحی تغییر جنسیت را امری قطعی و مسلم دانسته و بر وجود اتفاق‌نظر جهانی در مورد آن تأکید دارند. حتی برخی از این جراحی‌ها به‌عنوان یک پدیدهٔ روبه‌گسترش در کشورهای مختلف یاد کرده و به بحران‌های پس‌از آن نیز اشاره می‌کنند.

دیدگاه مخالفان

در سوی دیگر، برخی دیگر از صاحب‌نظران، امکان تغییر جنسیت واقعی از طریق جراحی را با تردید یا انکار مواجه می‌کنند و به‌جای آن، اصطلاحاتی چون تطبیق جنسیت (Gender Affirmation Surgery) یا بازتخصیص جنسیت (Sex Reassignment Surgery) را دقیق‌تر می‌دانند. مهم‌ترین استدلال مخالفان به فرایند شکل‌گیری جنسیت حقیقی در دوران جنینی بازمی‌گردد. براساس این دیدگاه، در آغاز دورهٔ جنینی، همهٔ پستانداران ازجمله انسان، قابلیت تبدیل شدن به هر دو جنس نر و ماده را دارند. اما کروموزوم‌های جنسی هستند که مسیر نهایی را تعیین می‌کنند: جنس ماده دارای دو کروموزوم X و جنس نر دارای یک کروموزوم X و یک کروموزوم Y است. کروموزوم Y حاوی ژن خاصی به نام SRY است که باعث تشکیل بیضه‌ها از غدد جنسی تمایزنیافته در جنین نر می‌شود و ترشح تستوسترون از بیضه‌ها، سایر تغییرات جنسی را به دنبال می‌آورد. در غیاب کروموزوم Y، غدد جنسی به تخمدان تبدیل می‌شوند. همچنین تحقیقات نشان می‌دهند که این فعالیت‌های زیستی، موجب شکل‌گیری مغز متمایز در دو جنس می‌شود؛ به‌گونه‌ای که مغز جنس نر عمدتاً در دوران جنینی و مغز جنس ماده پس‌از تولد تکوین می‌یابد. این تمایزات مغزی، زمینه‌ساز تفاوت‌های رفتاری میان دو جنس خواهد بود. تأثیر این ترشحات هورمونی بر رفتار، محدود به دوران جنینی و نوزادی است و پس‌از آن، چنین اثری بر جای نمی‌گذارد. براساس این دیدگاه، تغییر جنسیت واقعی از طریق جراحی ناممکن بوده و تاکنون در هیچ جای جهان به‌صورت واقعی رخ نداده است. اخبار منتشر شده دربارهٔ موفقیت‌آمیز بودن این جراحی‌ها و حتی ازدواج پس‌از آن، صرفاً یک تغییر ظاهری است و تغییر جنسیت حقیقی، عملاً امکان‌پذیر نیست.

دلایل تمایل به عمل جراحی تغییر جنسیت

عواملی مختلفی برای تمایل به جراحی تغییر جنسیت مطرح شده است؛ ازجمله:

• اختلال هویت جنسی: عده‌ای از افراد باوجود برخورداری از سلامت جسمی، از حیث ذهنی دچار اختلال بوده و از جنسیت خود رضایت ندارند. تبدل‌خواهی جنسی یک اختلال در هویت جنسی است، که افراد مبتلا به آن، خود را متعلق به گروه جنس مخالف می‌دانند، از وضعیت جنسی بدنی خود ناراضی هستند و می‌کوشند با عمل جراحی یا هورمون درمانی وضعیت جسمی خود را به وضعیت دلخواه نزدیک کنند. در این میان تبدل‌خواهان مرد به زن (mtf) دارای اختلال بیشتری هستند، در اروپای غربی و آمریکای شمالی، مردان ۵ تا ۸ برابر، بیش از زنان خواهان تغییر جنسیت هستند. حدود ۸۵درصد افراد خواهان تغییر جنسیت، به افراد همجنس خود تمایل دارند؛ چراکه خود را متعلق به جنس مخالف می‌دانند. برخی از پژوهش‌ها در شهر تهران حاکی از این است که درآمد مناسب و عدم حضور یکی از والدین (به‌ویژه اگر همجنس باشد)، یا هر دوی آنها و پای‌بندی به اعتقادات مذهبی، موجب تسریع فرد دارای اختلال هویت جنسی به تغییر جنسیت می‌شود.
• ترغیب گروه‌های خاص: گروه‌های مختلفی مثل پزشکان، روانشناسان، روانپزشکان و NGOها، عمل جراحی را ترویج و افراد دارای اختلال هویت جنسی را به انجام آن ترغیب می‌کنند. جراحان به‌دلیل منافع اقتصادی، روانشناسان و روانپزشکان به‌دلیل پیروی از الگوهای غربی و گروه‌های مددکاری از روی دلسوزی دست به این ترغیب می‌زنند.
• باورهای فردی: باورهای فردی مثل ناعادلانه شمردن جهان، یکی از عوامل مهم گرایش و اقدام به عمل جراحی تغییر جنسیت است، البته پس‌از عمل جراحی در باور این افراد تغییری به وجود نمی‌آید؛ زیرا مشکل اصلی در جسم این افراد نیست.
• فشار اجتماعی: افراد دارای اختلال هویتی براساس احساسات جنسی متناقض رفتار می‌کنند و رفتارهای جنس مخالف را از خود بروز می‌دهند. این رفتارها افراد تراجنسی را انگشت‌نما می‌کند و ممکن است آنها را در گروه افراد همجنس‌گرا قرار دهد و موجب نگرش منفی و انتقادی نسبت به آنها شود. در ظاهر به نظر می‌رسد که این افراد همجنس‌گرا هستند درحالی‌که آنها خود را متعلق به جنس مقابل می‌دانند. این نگرش اجتماعی منفی و انتقادی، فشار روانی و اجتماعی زیادی بر این بیماران تحمیل می‌کند و آنها را به انجام عمل جراحی تغییر جنسیت سوق می‌دهد.

مواضع عمل جراحی تغییر جنسیت

1. عمل جراحی آلت تناسلی: بدون امکان ایجاد اعضای جنسی داخلی و غدد جنسی، کاملاً شکلی و بدون کارکرد اصلی (نعوذ، انزال و حتی امکان تخلیه ادرار) آن صورت می‌گیرد و در حقیقت جنسیت فرد تغییر نمی‌کند. برای عمل جراحی مرد به زن، واژینوپلاستی (ساخت واژن)، بیضه‌برداری، مراقبت مداوم از واژن ایجادشده برای جلوگیری از تنگ یا بسته شدن و برای عمل جراحی زن به مرد، ایجاد آلت تناسلی مردانه (فالوپلاستی یا متودیوپلاستی) یا استفاده از پروتز بیضه یا فالوپلاستی صورت می‌گیرد. عمل فالوپلاستی پیچیده‌تر بوده و در چندین مرحله انجام می‌شود. این جایگزینی اندام جنسی با دو روش انجام می‌شود. در یک روش با استفاده از پوست سایر بخش‌های بدن، عضوی صرفاً شبیه آلت مرد را می‌سازند و در روش روده‌ای از دیواره روده برای این منظور استفاده می‌کنند. هریک از این موارد ممکن است به چندین عمل جراحی مجزا نیازمند باشد.
2. پیوند اعضای مربوط به تولیدمثل: از جایی که در عمل جراحی تغییر جنسیت فقط تاحدی شکل آلت جنسی تغییر می‌کند و امکان پیوند اعضای مربوط به تولیدمثل مانند بیضه، رحم و تخمدان وجود ندارد، برخی از افراد خواهان تغییر جنسیت، تخمک یا اسپرم خود را در بانک‌های مربوطه، اگر حقیقی باشند، ذخیره می‌کنند تا در آینده امکان فرزندآوری بیولوژیک داشته باشند. یکی از ادله فتوای برخی از فقها به عدم جواز تغییر جنسیت، نیز به‌دلیل عقیم شدن مردان و زنان، پس‌از عمل مذکور است.
3. تغییر در سینه: از طریق افزایش حجم سینه با کاشت پروتز برای مردان، کاملاً شکلی و بدون کارکرد اصلی (مثلا شیردهی) و برداشتن سینه‌ها (ماستکتومی)، تخلیه رحم و تخمدان‌ها (هیسترکتومی)، برای زنان صورت می‌گیرد.
4. تغییرات ظاهری: مانند برداشتن برآمدگی زیر گلو برای ایجاد ظاهر زنانه و از بین بردن موهای زائد برای مردان و هورمون درمانی برای رشد موی صورت، کلفت‌تر شدن صدا و افزایش حجم عضلانی برای زنان، تا حدی ممکن و موفقیت‌آمیز بوده است.
5. تغییر در تفاوت‌های فیزیکی: مثل قد بلندتر مردان، شکل دست و پا، فک و لگن مردانه با روش‌های درمانی اندروژن و حتی عمل جراحی قابل بازگشت و اصلاح نیست.

احکام فقهی عمل جراحی تغییر جنسیت

بررسی احکام اصلی و فرعی تغییر جنسیت افراد سالم در آثار فقهی به‌معنای پذیرش و مسلم گرفتن امکان عملی آن نیست؛ چراکه فقها مسائل متنوعی را به‌عنوان یک فرع فقهی و بدون بحث از امکان وقوعی آن، مورد بررسی قرار می‌دهند؛ بنابراین فتوا در مورد تغییر جنسیت، قبل یا بعداز تولد، در آثار فقهی به معنای پذیرش امکان آن نیست. حتی برخی از فقها به‌دلیل باور به عدم امکان تغییر جنسیت از طریق عمل جراحی، فتوای به تحریم آن داده‌اند. البته افرادی هم آن را مسلم گرفته و دربارهٔ احکام فرعی آن صحبت کرده‌اند.

بیشتر مراجع تقلید بر منع عمل جراحی تغییر جنسیت فتوا داده‌اند. بدیهی است فقهایی که تغییر جنسیت را جایز نمی‌دانند، عمل جراحی آن را نیز مجاز نمی‌شمارند. اما آن دسته فقهایی که تطبیق جنسیت یا شقوقی از آن را جایز بلکه واجب می‌دانند، عمل جراحی تغییر جنسیت را نیز جایز می‌دانند. شرط عمل جراحی نیز این است که مستلزم نگاه یا لمس حرام نباشد، مگر این‌که ضرورت داشته باشد یا ترک آن مستلزم حرج و مشقت باشد.

عمل جراحی تغییر جنسیت در ایران

جایگاه ایران میان متقاضیان خارجی

بسیاری از افراد غیرایرانی به‌ویژه همسایگان ایران، برای انجام جراحی تغییر جنسیت، ایران را انتخاب می‌کنند و آن را در مقابل تایلند و آمریکا، بهشت تبدل‌خواهان جنسی می‌دانند؛ زیرا افراد متقاضی در ایران با سهولت بیشتری حتی نسبت به کشورهای غیرمسلمان، مجوز عمل جراحی دریافت می‌کنند. علاوه‌بر این هزینه عمل تغییر جنسیت در ایران ارزان‌تر از کشورهای دیگر است. بیشترین عمل‌ها در تهران و مشهد صورت می‌گیرد.

آمار و روند تغییر جنسیت در ایران

آمار تغییر جنسیت در ایران روبه‌فزونی است، تا جایی‌که در دههٔ ۹۰، ایران پس‌از تایلند دومین رتبه تغییر جنسیت در جهان را داشته است، به‌طوری که سالانه بیش از ۷۲۰ نفر جنسیت خود را با اخذ مجوز از سازمان پزشکی قانونی تغییر داده‌اند. بااین‌وجود آمار دقیقی از متقاضیان و اقدام کنندگان به عمل جراحی تغییر جنسیت در ایران وجود ندارد. براساس برخی گزارش‌ها در سال ۱۳۹۲ش، به‌طور متوسط ۶۰ نفر به پزشکی قانونی معرفی شده‌اند و پس‌از مراحل تشخیصی ۴۰ نفر مجوز عمل گرفته‌اند. در دهه‌های ۷۰ و ۸۰، جوان‌ترین و مسن‌ترین افرادی که درخواست عمل جراحی تغییر جنسیت داشته‌اند، ۱۸ و ۵۳ ساله بوده‌اند.

انحصار روش جراحی در درمان

یکی از پژوهشگران موضوع جنسیت در ایران مدعی است؛ تجربه بررسی بیش از ۱۸۰۰ پرونده درمانی، انجام مطالعات عمیق، نگارش رساله‌ای با ۳۴۶ صفحه، و تحقیق گسترده در این زمینه، منجر به این نتیجه شده است که ماهیت اختلال هویت جنسی، به‌عنوان یک اختلال، مستلزم آن است که درمان آن از مسیرهای مختلفی دنبال شود، اما برای درمان این اختلال در ایران، عمل جراحی تغییر جنسیت باوجود مشکلات فراوان و هزینه‌های بالا به‌عنوان تنها شیوه در دستور کار قرار دارد و به شیوه‌های دیگر توجهی نمی‌شود. درحالی‌که افراد زیادی را با درمان‌های روانشناختی یا هورمون‌تراپی می‌توان معالجه کرد و از انجام عمل جراحی منصرف کرد؛ زیرا بسیاری از درخواست‌های تغییر جنسیت ناشی از اختلالات روانی مثل وسواس است که درمان روانشناختی می‌طلبد و برخی دیگر با تأخیر یک ساله بلوغ به‌وسیله دارو از انجام عمل منصرف می‌شوند.

میزان رعایت استانداردهای بین‌المللی

براساس استانداردهای بین‌المللی، درخواست جراحی تغییر جنسیت متقاضی براساس تشخیص متخصصان در یک فرایند پیچیده حداقل دو ساله بررسی می‌شود و افراد کمی مجوز عمل جراحی دریافت می‌کنند؛ مثلاً در اروپا و آمریکا از هر ۱۰۰ نفر متقاضی فقط ۶ نفر اجازه تغییر جنسیت پیدا می‌کنند و از این تعداد نیز معمولاً نیمی از آنها از انجام عمل منصرف می‌شوند. اما در ایران افراد بسیاری مجوز عمل جراحی دریافت می‌کنند. روند ارجاع متقاضیان عمل جراحی تغییر جنسیت در ایران با استانداردهای بین‌المللی تطابق کامل ندارد.

برخی آمارهای مرتبط با فرایند تشخیص و درمان در ایران عبارتند از:

• تشخیص اختلال هویت جنسی: در ۶۴٫۳درصد از بیماران، تشخیص از طریق مصاحبهٔ روان‌پزشکی و آزمون‌های روان‌شناختی صورت گرفته است و ۳۵٫۶درصد تنها با مصاحبهٔ روان‌پزشکی تشخیص دریافت کرده‌اند.
• زندگی در قالب نقش جنسی مقابل: ۳۴٫۹درصد از بیماران، پیش‌از جراحی، تجربهٔ کامل زندگی در نقش جنسی مقابل را داشته‌اند و ۶۵٫۱درصد فاقد چنین تجربه‌ای بوده‌اند.
• بررسی وضعیت آزمایشات هورمونی: ۸۵٫۳درصد از بیماران، آزمایشات هورمونی کامل را پیش‌از جراحی انجام داده‌اند و ۱۴٫۷درصد چنین آزمایشاتی را به‌طور کامل طی نکرده‌اند.
• شرکت در جلسات روان‌درمانی: ۷۴٫۴درصد از بیماران، دوره‌های روان‌درمانی لازم را پیش‌از جراحی به‌طور کامل طی کرده‌اند و ۲۵٫۶درصد این دوره‌ها را به‌طور کامل پشت سر نگذاشته‌اند.

پیامدهای عمل جراحی تغییر جنسیت

بسیاری از پژوهش‌های انجام‌شده در زمینهٔ جراحی تغییر جنسیت، به‌دلیل کاستی‌های نظری، اشکالات روش‌شناختی و عدم تفکیک دقیق میان تغییر جنسیت و تطبیق جنسیت، در ارزیابی میزان موفقیت و رضایت پس‌از عمل دچار خطا بوده و نتایج آن‌ها به‌درستی قابل تعمیم نیست. برای نمونه، یک فراتحلیل که بر روی مطالعات منتشرشده میان سال‌های ۱۹۶۱م تا ۱۹۹۱م انجام شده، نشان داده است که مهم‌ترین اشکال این پژوهش‌ها، حجم ناکافی نمونه و ناهمگونی روش‌های اجرا و ارزیابی نتایج بوده است.

یکی از دلایل عمده دست‌یابی به نتایج متفاوت به این دلیل است که عوامل متعددی ازجمله وضعیت اقتصادی، رضایت از روابط بین فردی، وجود نهادهای حمایتی، وجود شریک جنسی، رضایت‌مندی از عملکرد جنسی، عکس‌العمل مناسب خانواده و امکان انجام عمل‌های جراحی اضافه، نقش عمده‌ای در تطابق بیماران با وضعیت جدید دارد.

پیامدهای مثبت

برخی پژوهش‌ها نشان داده‌اند که جراحی تغییر جنسیت می‌تواند نگرش امیدوارانه‌تری به زندگی و معنای آن در افراد تراجنسیتی ایجاد کند. بر اساس این یافته‌ها، افراد پس‌از جراحی، تصور مثبت‌تری نسبت به خدا داشته و این عامل در بهبود شرایط آن‌ها مؤثر است. برخی از پیامدهای مثبت جراحی تغییر جنسیت عبارتند از:

۱. بهبود کیفیت زندگی

کیفیت زندگی زنان تبدل‌خواه جنسی با عوامل متعددی نظیر سطح تحصیلات، شغل، درآمد و ثبات روانی افراد در ارتباط است. به‌عنوان نمونه میانگین کیفیت زندگی زنان تبدل‌خواه جنسی که سابقه علائم روان‌پزشکی ازجمله افسردگی نداشتند، به‌طور معناداری بالاتر از کسانی بود که سابقه علائم روان‌پزشکی داشتند.

• میانگین نمره کل کیفیت زندگی زنان تبدل‌خواه جنسی پس‌از عمل جراحی (مرد به زن) با زنان عادی تقریباً برابر است، اما ابعاد کیفیت زندگی نتیجه متفاوت است.
• در بعد نشاط زنان تبدل‌خواه نسبت به زنان عادی میانگین بالاتری دارند.
• در بعد عملکرد جنسی زنان عادی وضع بهتری دارند چراکه زنان تبدل‌خواهان جنسی از درد رنج می‌برند.

۲. افزایش امید به زندگی

یافته‌های برخی پژوهش‌ها نشان داده است که افراد مبتلا به اختلال هویت جنسی پس‌از عمل جراحی تغییر جنسیت، از میزان امید به زندگی بالاتری نسبت به کسانی که عمل جراحی نکرده‌اند، برخوردارند.

۳. سلامت اجتماعی

برخی تحقیقات حاکی از این است که افراد تراجنسیتی پس‌از عمل جراحی تغییر جنسیت از نظر سلامت اجتماعی تفاوتی با سایر افراد جامعه ندارند. اما در ابعاد جزئی‌تر سلامت اجتماعی تفاوت‌هایی وجود دارد.

• در بعد انسجام اجتماعی: افراد تغییر جنسیت‌یافته نسبت به افراد عادی به‌طور معناداری از انسجام اجتماعی بالاتری برخوردارند؛ زیرا افرادی که با حمایت جامعه و نهادها موفق به انجام عمل تغییر جنسیت شده‌اند، یکپارچگی و حمایت بیشتری از طرف جامعه احساس می‌کنند.
• در بعد همبستگی اجتماعی: نیز افراد قبل‌از عمل به‌طور معناداری نسبت به افراد عادی جامعه نمره پایین‌تری کسب کردند که این تفاوت در افراد تغییر جنسیت‌یافته نسبت به افراد عادی وجود نداشت؛ زیرا افراد مبتلا به اختلال جنسیتی قبل‌از تغییر جنسیت نسبت به افراد عادی همبستگی اجتماعی را کمتر حس می‌کنند و کمتر اجتماع را قابل فهم منطقی و قابل پیش‌بینی می‌دانند. زندگی برای آنها بی‌معناتر از افراد عادی است و به آینده امیدواری کمتری دارند. اما این امر در افرادی که تغییر جنسیت داده‌اند در سطح افراد عادی جامعه است.

پیامدهای منفی

۱. عدم درمان اختلالات روانی

برخی تحقیقات حاکی از این است که در متغیر اضطراب اجتماعی و افکار خودکشی، افراد تراجنسی قبل‌از عمل، میانگین بالاتری از افراد تراجنسی پس‌از عمل دارند؛ زیرا بستر فرهنگی، افراد تراجنسی را بیمار نمی‌شمارد بلکه رفتار آنها را بزهکاری و انحراف تلقی می‌کند و این امر پذیرش اجتماعی چنین افرادی را کاهش می‌دهد و موجب افزایش اضطراب آنها می‌شود. اما تحقیقات دیگری حاکی از این است که تفاوت معناداری میان آمار افسردگی، خودآزاری و خودکشی در پیش و پس‌از عمل تغییر جنسیت وجود ندارد و انجام این عمل جراحی به‌صورت قطعی موجب کاهش چشمگیر مشکلات روانی نمی‌شود. در واقع، این موضوع که تغییر جنسیت راه‌حلی قطعی و موفقیت‌آمیز برای رفع اضطراب‌ها و مشکلات روحی افراد ترنس باشد، هنوز به اثبات نرسیده است.

۲. پشیمانی

روحیهٔ شکننده و آسیب‌پذیر، مشکلاتی در روابط بین فردی در محیط کار، انزوای اجتماعی، بیکاری، تاسف، اندوه، شکست در به دست آوردن بدنی که در جست‌وجویش بودند، تمایل و اقدام به خودکشی، پشیمانی و درخواست بازگشت به حالت قبل‌از عمل و روان‌پریشی، ازجمله پیامدهای عمل جراحی تغییر جنسیت است. این مشکلات برای تبدل‌خواهان جنسی مرد به زن بیشتر است، زیرا آنها پس‌از جراحی بیشتر با مسائلی چون کاهش درآمد در نقش زنانه، عدم دست‌یابی به جذابیت کافی زنانه، همچنین ویژگی‌های ظاهری مثل کلفتی صدا و برخورد نامناسب دوستان و خانواده مواجه می‌شوند. یافته‌های برخی پژوهش‌ها نشان داده است که حدود ۵۲درصد مردان تراجنسیتی پس‌از عمل جراحی از حمایت اجتماعی پایینی برخوردار بودند.

افراد مبتلا به اختلال هویت جنسی همچنین به ذهنیت و تصور از بدن و اندام واقعی خویش از تناسب بیشتری برخوردارند.

۳. عدم پذیرش اجتماعی

در خصوص تأیید اجتماعی از سوی افراد همجنس، پس‌از عمل جراحی تغییر جنسیت، پژوهش‌های مختلف به نتایج متفاوتی رسیده‌اند؛ پژوهشی حاکی از این است که در مولفه‌های حمایت اجتماعی، گروه تراجنسی تغییر جنسیت‌داده میانگین بالاتری از افراد تراجنسی تغییر جنسیت‌نداده، دارند. برخی پژوهش‌ها، تأیید اجتماعی پس‌از عمل را دارای افزایش می‌داند اما برخی دیگر کاهش تأیید اجتماعی و مشکلاتی مثل انزوای اجتماعی را نشان داده‌اند.

۴. اختلال در عملکرد جنسی

یافته‌های برخی پژوهش‌ها نشان داده است عملکرد جنسی افراد تغییر جنسیت داده از مرد به زن نامطلوب است. ۸۴درصد آنها دچار اختلال عملکرد جنسی هستند. ۷۷درصد این نقصان مربوط به درد هنگام آمیزش و ۵۳درصد مربوط به ارگاسم بوده است.

احتمالاً مسائل فرهنگی، تربیتی و اجتماعی زنان ایرانی مانع از این باشد که به راحتی نارضایتی جنسی خود را مطرح کنند و حتی ممکن است معنای رضایت‌مندی جنسی را درک نکرده باشند و این‌که چه موقع رضایت‌مندی جنسی حاصل می‌شود، به‌طوری که رضایت‌مندی از تصویر ذهنی بدنی بعد از انتقال جنسیت و قرار گرفتن در جنسیت دلخواه و ایفای نقش به‌عنوان زن و به‌طور خلاصه انطباق پیدا کردن تصویر ذهنی با جنسیت موجب رضایتمندی شده باشد.

توجه به روش‌های مختلف جراحی با توجه به شرایط بیمار، استفاده از ترکیبات مؤثر در کاهش درد و افزایش ارگاسم و نیز آموزش به بیماران می‌تواند در این زمینه مؤثر باشد.

۵. گرایش به مصرف موادمخدر

بیمارانی که عمل جراحی تغییر جنسیت انجام داده‌اند، به‌منظور پیشگیری از مصرف موادمخدر، نیازمند توجه بیشتری هستند.

۶. کمال‌گرایی

کمال‌گرایی در دو گروه افراد تغییر جنسیت داده و متقاضی تغییر جنسیت یکسان بوده و زیرمؤلفه‌های کمال‌گرایی نیز که شامل نگرانی در مورد اشتباهات، تردید نسبت به اعمال، انتقاد والدین، استانداردهای فردی و نظم و ترتیب بودند، تفاوت معناداری را نشان ندادند. چون هر دو جنس در افراد عمل کرده و متقاضی عمل، برای رسیدن به هدف اصلی خود، عمل جراحی تغییر جنسیت، تلاش افراطی انجام می‌دهند نتایج اعمال خویش را تنها به‌صورت موفقیت یا شکست کامل تفسیر می‌کنند و به‌صورت کامل موشکاف و انتقادگر هستند. به همین دلیل هر دو جنس کمال‌گرا هستند.

۷. ضرورت برنامه‌های تکمیلی

به‌علت نگرش‌های منفی در مورد افراد مبتلا به اختلالات جنسی، عمل جراحی تغییر جنسیت، به‌تنهایی کافی نبوده و لزوم روان‌درمانی و مشاوره‌های اجتماعی، برای درمان قطعی این بیماران همواره احساس می‌شود.

افراد مبتلا به اختلال هویت جنسی با مشکلات و آسیب‌های فراوانی مواجه هستند و هرچه زندگی اجتماعی پیچیده‌تر می‌شود، این افراد با موانع بیشتری در سازگاری با محیط مواجه می‌شوند. درحالی‌که قرار گرفتن این افراد در نقش جنسیتی جدید پس‌از عمل جراحی جنسیت، مستلزم آموزش است. پژوهش‌ها حاکی از این است که آموزش گروهی مهارت‌های زندگی باعث بهبود کیفیت زندگی افراد مبتلا به اختلال هویت جنسی بعداز عمل جراحی تغییر جنسیت می‌شود.

منابع

• «ایران؛ بهشت ترنس‌ها؟ نگاهی به آمارهای تکان‌دهنده تغیر جنسیت»، خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۰ خرداد ۱۴۰۴ش.
• احمدی، عترت و کاظمی، لیلا، «آموزش گروهی مهارت‌های زندگی به افراد مبتلا به اختلال هویت جنسی بعد از عمل جراحی تغییر جنسیت»، مجموعه مقالات پنجمین کنگره انجمن روان‌شناسی ایران، روان‌شناسی معاصر، ش۱۰، ۱۳۹۴ش.
• باریکلو، علی‌رضا، «وضعیت تغییر جنسیت»، نشریه حقوق خصوصی، شماره ۵، زمستان ۱۳۸۲ش.
• پاشایی، فرزانه، «عمل تغییر جنسیت چگونه انجام می‌شود و آیا در ایران مجاز است؟»، وب‌سایت دکترتو، تاریخ به‌روزرسانی: ۶ تیر ۱۴۰۵ش.
• «پرسش و پاسخ: تغییر جنسیت»، وب‌سایت دفتر آیت‌الله سیدعلی حسینی سیستانی، تاریخ بازدید: ۸ شهریور ۱۴۰۵ش.
• توسلی، افسانه و همکاران، «بررسی عوامل اجتماعی مؤثر در تسریع اقدام به عمل جراحی تغییر جنسیت در افراد مبتلا به اختلال هویت جنسی»، مجله علمی پزشکی قانونی، دوره ۲۰، ش۲، تابستان ۱۳۹۳ش.
• جباری، علیرضا و همکاران، «ارزیابی عملکرد جنسی پس از انجام عمل جراحی تغییر جنسیت»، مجله علمی دانشگاه علوم پزشکی گرگان، ش۶۸، ۱۳۹۷ش.
• حجازی، آریا و همکاران، «بررسی میزان تطابق نقش و هویت جنسی ۱۲ بیمار ترنس سکسوال با جنسیت جدیدشان پس از عمل جراحی تغییر جنسیت»، مجله علمی دانشگاه علوم پزشکی کردستان، دوره سیزدهم، زمستان ۱۳۸۷ش.
• «حکم شرعی تغییر جنسیت»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر آیت‌الله مکارم شیرازی، تاریخ بازدید: ۸ شهریور ۱۴۰۵ش.
• خرازی، محسن، «تغییر جنسیت»، مجله فقه اهل‌بیت، شماره ۲۳، پاییز ۱۳۷۹ش.
• دلیر، مجتبی و رسانه، فرزانه، «باور به جهان عادل در مبتلایان به اختلال هویت جنسیتی؛ نقش جراحی تغییر جنسیت»، رویش روان‌شناسی، شماره ۲۲، بهار ۱۳۹۷ش.
• زارع‌نژاد، محمد و همکاران، «ارزیابی میزان کمال‌گرایی در افراد خواستار تغییر جنسیت و افراد تغییر جنسیت داده مبتلا به دیسفوریای جنسیتی»، مجله دانشکده پزشکی دانشگاه علوم پزشکی مشهد، سال ۶۴، ش۱، فروردین و اردیبهشت ۱۴۰۰ش.
• «شرایط تغییر جنسیت در ایران، تمایل بیشتر مردان برای زن شدن»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۴ آبان ۱۳۹۲ش.
• صابری، مهدی و همکاران، «بررسی مقایسه‌ای روند ارجاع متقاضیان عمل جراحی تغییر جنسیت به کمیسیون پزشکی قانونی تهران با توجه به استانداردهای بین‌المللی»، مجله علمی پزشکی قانونی، دوره ۱۶، ش۳، پاییز ۱۳۸۹ش.
• صفایی، حسین و امامی، اسدالله، حقوق خانواده، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۷۴ش.
• ضیایی، بهاره، «عمل تغییر جنسیت؛ همه چیز دربارهٔ تطبیق جنسیت ترنس‌ها»، وب‌سایت ستاره، تاریخ درج مطلب: ۱۵ دی ۱۴۰۳ش.
• ضیایی، شقایق و همکاران، «مطالعه تطبیقی روند تغییر جنسیت در ایران و اتحادیه اروپا»، فصلنامه قضاوت، ش۹۶، زمستان ۱۳۹۷ش،
• عابدینی، صمد و سپهری‌نیا، حمیده، «بررسی رابطه ابعاد اجتماعی فرهنگی و خانوادگی با ادراک از هویت جنسی قبل و بعد از عمل جراحی در افراد دارای اختلال هویت جنسی مورد مطالعه در استان اردبیل»، مطالعه جامعه‌شناسی، شماره ۲۹، زمستان ۱۳۹۴ش.
• عباس‌زاده، رقیه، «آثار تغییر جنسیت در جرایم و مجازات‌ها»، نشریه فقه و مبانی حقوق اسلامی، سال ۴، ش۲، پاییز و زمستان ۱۳۹۲ش.
• «عمل تغییر جنسیت»، پایگاه اطلاع‌رسانی آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: ۱۹ آذر ۱۳۹۸ش.
• علم هدایی، محمدرضا، بررسی فقهی تغییر جنسیت، تهران، میراث شرق، ۱۴۰۰ش.
• فتوت، اکرم و همکاران، «بررسی سلامت اجتماعی متقاضیان تغییر جنسیت مبتلا به اختلال هویت جنسیتی قبل از عمل تغییر جنسیت و مقایسه با افراد تغییر جنسیت یافته و افراد عادی»، مجله پزشکی قانونی ایران، دوره ۲۸، ش۱، بهار ۱۴۰۱ش.
• فلاحی تفتی، الهه و همکاران، «مقایسه تصور از خدا و نگرش به زندگی افراد دارای اختلال هویت جنسی پس از عمل جراحی تغییر جنسیت با همتایان خود قبل از عمل جراحی»، مجله پژوهش در دین و سلامت، دوره ۵، ش۴، ۱۳۹۷ش.
• فلاح، سمیه و همکاران، «همبستگی حمایت اجتماعی با عملکرد جنسی در مردان دچار اختلال هویت جنسی بعد از عمل جراحی تغییر جنسیت»، مجله مدیریت ارتقای سلامت، دوره ۵، ش۴، تابستان ۱۳۹۵ش.
• کاهانی، علیرضا، اختلال هویت جنسی دگر جنسیت جوها، تهران، تیمورزاده، ۱۳۸۱ش.
• کرمی، علی و بابالو، وحیده، «بررسی تغییر جنسیت در ایران»، چهارمین کنفرانس بین‌المللی پژوهش در علوم و تکنولوژی، سین پترزبورگ، ۷ مرداد ۱۳۹۵ش.
• کروکلز بودینگ، اختلال هویت و رشد جنسی، ترجمه محمد آرش رمضانی و همکاران، تهران، تزکیه، ۱۳۹۶ش.
• کریمی‌نیا محمدمهدی، تغییر جنسیت از منظر فقه و حقوق، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار، ۱۳۸۹ش.
• کریمی‌نیا، محمد مهدی، «تحلیلی بر عمل جراحی تغییر جنسیت، به‌منظور کشف جنسیت»، نشریه فقه و حقوق معاصر، شماره ۲۰، تابستان ۱۴۰۱ش.
• محمودی، هیوا و همکاران، «مقایسه اضطراب اجتماعی، افکار خودکشی و حمایت اجتماعی در افراد تراجنسی تغییر جنسیت داده و تغییر جنسیت‌نداده»، مجله علمی پژوهشی دانشگاه علوم پزشکی سبزوارا، دوره ۶، ش۶، بهمن و اسفند ۱۳۹۸ش.
• مدنی، سیدیوسف، المسائل المستحدثه، قم، مشرقین، ۱۳۷۹ش.
• ملکی ابرده، محسن، تغییر جنسیت از دیدگاه فقه امامیه، مشهد، حوزه علمیه خراسان، ۱۴۰۱ش.
• مؤمنی جاوید، مهرآور و شعاع کاظمی، مهرانگیز، «مقایسه ویژگی‌های شخصیتی افراد مبتلا به اختلال هویت جنسی و افراد بهنجار»، فصلنامه پژوهش اجتماعی، شماره ۱۳، ۱۳۹۰ش.
• مهرابی، فریدون، «بررسی برخی از ویژگی‌های تبدیل خواهی جنسی در بیماران ایرانی»، نشریه روان‌پزشکی و روان‌شناسی بالینی ایران، شماره ۷، زمستان ۱۳۷۴ش.
• ناصری، سپیده و همکاران، «مقایسه امید به زندگی و خودپنداره بدنی در افراد ترانس سکچوالیسم با و بدون عمل جراحی تغییر جنسیت»، نشریه پژوهشی توانبخشی در پرستاری، دوره ۴، ش۴، تابستان ۱۳۹۷ش.
• ناظم‌زاده قمی، سیداصغر، تغییر جنسیت و دوجنسیتی‌ها از نگاه فقه، قم، مؤسسه بوستان کتاب، ۱۴۰۱ش.
• واثق رحیم‌پرور، سیده فاطمه و همکاران، «مقایسه کیفیت زندگی بیماران اختلال هویت جنسی پس از عمل جراحی تغییر جنسیت با زنان عادی در شهر تهران در سال ۱۳۹۱»، مجله زنان ایران مامائی و نازایی، ش۷۴، هفته چهارم، آبان ۱۳۹۲ش.