پیش‌نویس:مگ‌مال

مگ‌مال؛ مرکز خرید بزرگ و چندمنظوره.

مگ‌مال به‌عنوان پدیده‌ای مدرن، فراتر از یک مرکز خرید، نمادی از یک نظام اقتصادی و فرهنگی است. این مرکز با تمرکز انواع فروشگاه‌ها، فضاهای تفریحی، رستوران‌ها و خدمات در یک مکان، رفاه و صرفه‌جویی در زمان را برای شهروندان فراهم می‌کند و با استانداردسازی خدمات و تنوع محصولات، حق انتخاب مصرف‌کننده را افزایش می‌دهد. مگ‌مال با کاربری‌های ترکیبی، فراتر از کارکرد اقتصادی، دارای پیامدهای گسترده‌ای است که تأثیرات عمیقی بر اقتصاد، اجتماع، فرهنگ و محیط زیست می‌گذارد. این غول تجاری با قدرت مالی بالا و ترویج مصرف‌گرایی، رقابت را ناعادلانه کرده و به کسب‌وکارهای محلی آسیب می‌زند. بنابراین، این مرکز بدون سیاست‌گذاری و طراحی مبتنی بر پایداری، عاملی برای تشدید بحران‌های شهری و شکاف اجتماعی است.

مفهوم‌شناسی

واژۀ مگ‌مال از ترکیب دو بخش انگلیسی تشکیل شده است که به تازگی وارد ادبیات فرهنگ شهری ایران شده است. واژه‌ای مدرن و وارداتی است که نتوانسته معنای اصیل خود را حفظ کند و در فرهنگ ایرانی ریشه ندارد و به‌دلیل نبود واژه‌ای رسمی برای ترجمۀ مگ‌مال، از معادل فارسی بزرگ‌ بازار استفاده شده است. امروزه به مرکز خریدی که خرید و قدم زدن در آن‌ باهم ترکیب شده و چندمنظوره با امکانات متعدد و تحت مدیریت واحد است، گفته می‌شود.

تاریخچۀ پیدایش مگ‌مال در جهان و ایران

جهان؛ مگ‌مال به‌عنوان نمادی از سبک جدید خرید و تفریح، پس از جنگ جهانی دوم و در دهه‌های 60  و 70 میلادی، در غرب گسترش یافت و سپس به سراسر جهان، از جمله آسیا و خاورمیانه، راه پیدا کرد.

ایران؛ ساخت مگ‌مال با تأثیر جهانی‌سازی و رونق مصرف‌گرایی، از دهۀ 70 شمسی آغاز شد که با چالش‌ها و تحولات سیاسی و فرهنگی همراه شد. این مرکز، با گذشت زمان و با نقد پژوهشگران، از منظر اقتصادی و اجتماعی مورد بررسی قرار گرفت و همچنان در حال توسعه و تکامل است. این مرکز تجاری در ایران از پاساژهای اولیه در شکل‌های متنوع‌تری مانند مجتمع‌های تجاری، مال‌ها و مگ‌مال‌ها تکامل یافت و با ارائۀ کارکردهای فراغتی و فرهنگی گسترده، به ابرپروژۀ تجاری- فراغتی تبدیل شد.

ویژگی‌ مگ‌مال‌های چندمنظوره

مگ‌مال با معماری مدرن، ساختاری مقاوم و امکانات متنوع از جمله فروشگاه‌ها، رستوران‌ها، سینما، فضاهای فرهنگی و خدمات رفاهی به مرکز تفریحی و فرهنگی مدرنی تبدیل شده که علاوه بر مشتریان داخلی، گردشگران را نیز جذب می‌کند و به عنوان فضایی برای پرسه‌زنی و گذران اوقات فراغت شناخته می‌شود.

اهداف توسعۀ مگ‌مال

مجتمع‌های تجاری در ابتدا، صرفاً مرکزی برای خرید بودند و تأثیر چندانی بر شهرها نداشتند؛ اما امروزه، به‌عنوان پروژه‌های عظیم با ریشه‌های سرمایه‌داری جدید، با هدف ایجاد رانت تجاری و افزایش سود متمرکز در حال گسترش هستند

شاخص‌ کیفیت فضایی در مگ‌مال

برخی از معیارهای مگ‌مال برای ارائۀ محیطی کارآمد و جذاب به شهروندان عبارتست از؛ ایجاد تعاملات اجتماعی، وجود امنیت، دسترسی آسان، تناسبات طراحی و جذابیت بصری، استفاده از عناصر طبیعی، مصالح مناسب و نورپردازی مطلوب است. با این حال، یافته‌ها نشان می‌دهد که متغیرهای سازندۀ کیفیت فضایی در هر مگ‌مال، بسته به شرایط و اولویت‌های موجود، می‌توانند متفاوت باشد؛ به‌گونه‌ای که برخی بر آسایش و تعاملات اجتماعی تأکید دارند و برخی دیگر بر هویت بصری، امکانات و سرزندگی تمرکز می‌کنند.

فرصت‌های حقوقی و سرمایه‌گذاری در مگ‌مال‌

مگ‌مال در مراحل مختلف با چالش‌های حقوقی و مدیریتی خاصی روبرو است که نیازمند قراردادهای دقیق و مطابق با قوانین تجاری است. جذب سرمایه‌گذار خارجی برای توسعه و ارتقای این مرکز و رونق گردشگری، به‌ویژه با توجه به گسترش جهانی آن اهمیت زیادی دارد.

استانداردهای جهانی مراکز بزرگ خرید

استاندارد بین‌المللی مرکز خرید بر ارتقای تجربۀ مشتری و کارایی فضای تجاری با شاخص‌هایی مانند دسترسی مناسب، امکانات رفاهی، کیفیت محیط و تنوع خرده‌فروشی استوار است. این استانداردها که در کشورهای مختلف متفاوت است با هدف هماهنگی طبقه‌بندی مراکز تجاری بر پایۀ شاخص منطقه‌ای یا شهری انجام می‌گیرد که شورای بین‌المللی مراکز خرید با ارائۀ استاندارد و تعریف مشخص، تلاش کرده تا این طبقه‌بندی‌ها را هماهنگ سازد.

رویکرد و دیدگا‌ه‌ها مختلف دربارۀ ظهور مگ‌مال‌

از دهۀ 40 شمسی با ظهور مراکز خرید، جایگاه بازار‌های سنتی در ایران به چالش کشیده شد و این تحول، رویکردهای گوناگونی از همزیستی تا تقابل را به دنبال داشت. دیدگاه‌ها دربارۀ مگ‌مال نیز متفاوت است؛ از فضای شبه‌عمومی تا نماد جهانی‌شدن و سرمایه‌داری که موافقان توسعه، آن را ضرورتی ناشی از جهانی‌شدن و تحول نظام توزیع می‌دانند. درحالی‌که منتقدان آن را محصول منطق سرمایه‌داری، کالایی‌سازی فضا و فساد در ساخت‌وساز تلقی می‌کنند. این اختلاف‌نظرها نشان‌دهندۀ پیچیدگی جایگاه این مرکز در ساختار شهری و تأثیرات گستردۀ آن بر جامعه است.

ائتلاف پنهان در توسعۀ مگ‌مال

رشد مگامال ناشی از هم‌افزایی سرمایه‌گذاران سودجو، استقبال‌کنندگان گستردۀ شهروندان و مجوزدهندگان مدیران شهرداری‌ها است. این ائتلاف، هرچند به گسترش این مرکز کمک کرده؛ اما گاهی با منافع عمومی و عدالت شهری در تضاد بوده و پیامدهای اجتماعی و کالبدی قابل‌توجهی برای شهرها به همراه داشته است.

دلایل تمرکز مجتمع‌های تجاری در برخی مناطق شهری

مجتمع‌های تجاری جدید، به‌دلیل حضور افرادی از طبقات متوسط و بالا که توان مالی و زمین‌های بزرگی دارند جذابیت بالایی نیز برای سرمایه‌گذاری در آن مناطق را دارند که به تقویت فرهنگ مصرف‌گرایی و گذران وقت در محیط‌های تجاری کمک می‌کنند و در بافت شهری آن منطقه نیز تغییراتی ایجاد می‌کنند.

کارکرد چندگانۀ مگ‌مال‌

در جهان امروز، مگ‌مال به‌عنوان نماد گذار شهرها به سمت مصرف‌گرایی و کانون‌های جدید قدرت اقتصادی و اجتماعی است. با این حال، گسترش آن با سیاست‌های کلان مبتنی بر قناعت و پرهیز از تجمل در تضاد است و به‌دلیل انحصار و هزینۀ بالا، به جای عرضۀ کالای ارزان‌قیمت، موجب افزایش قیمت و ترویج مصرف‌گرایی شده و فاصلۀ طبقاتی را گسترش داده است. همچنین با ارائه فضایی برای معاشرت، تعامل اجتماعی و ایجاد حس تعلق، نقشی فراتر از تجارت ایفا کرده و به بستری برای شکل‌دهی هویت و معنا در زندگی شهری تبدیل شده‌ و همچنان نقشی کلیدی در سبک زندگی شهری ایفا می‌کند. هرچند که تضعیف هویت بومی و تشدید شکاف‌های اجتماعی و فرهنگی از جمله چالش‌های ناشی از توسعۀ آن است.

از ناسازگاری در بافت شهری تا بازسازی هویت در مگ‌مال

مگامال در ابتدا به‌عنوان عنصری ناسازگار در بافت سنتی شهر ظاهر شد؛ اما امروزه فراتر از مراکز خرید، فضایی برای تجربۀ اجتماعی و فرهنگی محسوب می‌شود که با ارائه سازوکار اقتصادی شفاف، نقش مهمی در زندگی شهری ایفا می‌کند. این مرکز با طراحی منحصربه‌فرد و فضایی مجزا، تجربه‌ای متفاوت از خرید و تفریح ارائه می‌دهد و با ایجاد انگیزۀ مصرف‌گرایی و ایجاد بستری برای تماشا و تعامل اجتماعی، به صحنه‌ای برای شکل‌گیری هویت جمعی و گذران اوقات فراغت تبدیل شده ‌است.

از ظرفیت‌های مثبت تا چالش‌های توسعه‌یافته در مگ‌مال‌سازی

توسعۀ مگامال در شهرها، با انگیزه‌هایی نظیر نیاز شهرداری به منابع مالی و توسعۀ خطوط مترو، افزایش یافت و با کارکردهای اجتماعی، فرهنگی و گردشگری، حتی در سطح بین‌المللی نیز اثرگذار شد. این مرکز که در ابتدا با ارائۀ خدمات متنوع، امنیت نسبی و کاهش سفرهای درون‌شهری، ظرفیت‌های مثبتی را فراهم کرد و به‌دلیل قیمت مناسب، برندهای متنوع و دسترسی آسان، جذابیت‌هایی را نیز ایجاد کرد؛ اما ساخت‌وساز بی‌رویه و عدم رعایت استانداردهای شهری، اقتصادی و اجتماعی مشکلاتی را به دنبال داشت.

تأثیر مگ‌مال‌سازی بر هویت معماری ایرانی- اسلامی 

مگ‌مال که با تمرکز بر جذابیت بصری و برندسازی کالبدی، به دنبال جذب مشتری بود همگام با معماری مدرن جهانی پیش رفت و با تقلید از سبک غیربومی، ارتباط با بازارهای سنتی را قطع کرده و در تضاد با معماری بومی و هویت ایرانی-اسلامی قرار گرفت. هرچند تلاش‌هایی برای تلفیق عناصر سنتی و مدرن صورت گرفت؛ اما در مجموع، مگ‌مال‌سازی به تضعیف هویت معماری و جدایی فضاهای تجاری جدید از میراث فرهنگی شهرها منجر شد.

دگرگونی‌های نامطلوب مگ‌مال‌سازی در بافت شهری

مگامال به‌عنوان پدیدۀ نوظهور، با رشد فزاینده در شهرهای ایران توسعه یافت و توجه‌ها را به خود جلب کرد. این مرکز با تبدیل کالا به نماد مصرف‌گرایی و انسان به مصرف‌کنندۀ منفعل، ساختار اجتماعی و فرهنگی سنتی را دچار شکاف عمیقی کرد و با تصاحب فضای عمومی و هدایت شهروندان به فضای سرپوشیده، انسجام اجتماعی را تضعیف و سبک زندگی مصرف‌گرایانه را گسترش داد. همچنین با وعدۀ امنیت، آزادی پوشش و نوگرایی، نیاز اجتماعی را در قالب مصرف و نمایش پاسخ داد، درحالی‌که نتیجۀ این روند، سرگردانی تصمیم‌گیران، دو قطبی شدن سبک زندگی و تداوم چرخۀ رانت در بستر شهری است.

مگ‌مال صحنۀ نمایش الگوهای رفتاری مدرن 

مگ‌مال به عرصه‌ای برای نمایش سبک زندگی و تعاملات اجتماعی نوین تبدیل شد. زیرا وجود ویترین‌های گسترده همراه با تبلیغات و مشوق‌های مصرف، به رفتار جوانان شکل بخشید و ارزش‌هایی چون مصرف‌گرایی، مدگرایی و نقش‌آفرینی جنسیتی را بازتولید کرد. این فضا با پرسه‌زنی، نمایش اجتماعی و مدگرایی، الگوی تازه‌ای از زندگی شهری را جایگزین کارکرد سنتی بازار کرد و به صحنه‌ای برای تجلی فرهنگ مدرن شهری تبدیل شد.

نفوذ مگ‌مال بر تعاملات اجتماعی و تضییع حقوق شهروندی

مگامال به‌عنوان قرارگاه عمومی مدرن، رفتار مصرفی، روابط اجتماعی، اقتصاد و فرهنگ شهروندی را تحت‌تأثیر قرار داد. این مرکز با طراحی‌های خاص، جایگزین پاتوق‌های سنتی و فضاهای عمومی واقعی شد و فرصت تعامل اجتماعی و حق شهروندی برای بهره‌مندی از فضای عمومی را محدود ‌کرد. درحالی‌که برخی فضاهای خصوصی در این مرکز امکان تعامل اجتماعی را فراهم ساخت؛ اما میان منطق کالایی‌سازی فضا و حق دموکراتیک شهروندان همچنان تنش ایجاد کرد. لذا توسعۀ آن بدون توجه به بافت محلی، شبکۀ اجتماعی سنتی را تضعیف کرد و حقوق شهروندی را نادیده گرفت.

عوامل افول مگ‌مال در ایران و غرب

علت اصلی کاهش رونق مراکز تجاری در کشورهای غربی، تغییر ذائقه و نیاز مردم است؛ اما در ایران، نبود آینده‌نگری و مدیریت صحیح موجب ناکامی و مرگ زودرس بسیاری از این مجتمع‌ها شده است. ساخت‌وسازهای بدون برنامه، تمرکز نامتناسب و رقابت ناعادلانه و کاهش حضوری مراجعین و رقابت در فروش اینترنتی با نفوذ شبکه‌های اجتماعی، بسیاری از این مراکز را وارد عصر زوال کرد و به تهدیدی برای انسجام اجتماعی و سرمایه‌های شهری تبدیل شد.

پیامدهای چندبُعدی مگ‌مال در شهرها

بسیاری از این مراکز به‌دلیل مکان‌یابی نامناسب، تقلید از مدل‌های غربی، نبود سیاست‌گذاری جامع و ناهماهنگی با بافت بومی، پیامدهایی را در پی داشته‌اند که عبارتند از:  

1. اقتصادی؛ افزایش قیمت زمین، شکاف و نابرابری فضایی و اجتماعی در بازار مسکن، ورشکستگی خرده‌فروشان، تقویت فرهنگ برند و مصرف کالای لوکس.
2. اجتماعی-فرهنگی؛ کاهش امنیت و سرمایه اجتماعی، تضعیف سنت و هویت بومی، خصوصی‌سازی فضای عمومی و نقض عدالت فضایی، تشدید شکاف طبقاتی و مرزهای اجتماعی، ترویج مصرف‌گرایی و مدگرایی و تغییر سبک زندگی شهروندی. 
3. کالبدی و ترافیکی؛ بحران ترافیک، کمبود پارکینگ، تغییر کاربری و ایجاد فضاهای کنترل شده.
4. زیست‌محیطی؛ افزایش آلودگی هوا، تولید زباله، تخریب فضای سبز و فشار بر زیرساخت‌های شهری. 
5. فضایی-مکانی؛ توسعۀ ناموزون، اعیانی‌سازی محلات تاریخی و نابودی هویت بومی است.

راهکار تعدیل اثرات مگ‌مال بر تعاملات اجتماعی

برخی از راهکارهای کاهش سرمایۀ اجتماعی و تضعیف تعاملات انسانی عبارتند از:

• طراحی شهر تعاملی؛ ایجاد پاتوق‌های گفت‌وگو محور، تلفیق مگامال با فضای شهر تعاملی و بازطراحی معماری این مرکز برای پیوند با فضای باز شهری.
• مشارکت اجتماعی؛ اجرای نوسازی مشارکتی با ساکنان، ایجاد فضای عمومی برای تعامل گروه‌های مختلف اجتماعی و مدیریت مشارکتی از طریق تشکیل کمیته‌ها و شوراهای محلی.
• تقویت اقتصاد محلی؛ حمایت از کسب‌وکارهای کوچک، مکان‌یابی هوشمند آنها در حاشیۀ شهرها با دسترسی مناسب و اتخاذ استراتژی‌هایی برای تقویت اقتصاد محله‌ای.
• ارتقای کیفیت؛ مدیریت کیفی از طریق تعامل با مشتریان، تقویت برنامۀ محله‌محور توسط شهرداری‌ها و احیای فضاهای عمومی و فرهنگی درون مجتمع‌ها و آموزش پرسنل.
• بررسی و ارزیابی؛ ارزیابی اثرات اجتماعی و زیست‌محیطی پیش از اجرا و اصلاح عرضۀ کالا و خدمات برای استفادۀ همه طبقات اجتماعی.

بر اساس تأکید متخصصان، تحقق این اهداف نیازمند گفت‌وگوی مؤثر میان علم و عمل در مدیریت شهری است تا با پرهیز از تقلید الگوهای وارداتی، مدلی پایدار و متناسب با نیاز جامعۀ ایرانی ایجاد شود تا هم پایداری شهری را حفظ کند و هم کیفیت زندگی شهروندان را ارتقا دهد.

معرفی نمونۀ شاخص مگ‌مال در ایران

مگ‌مال اکباتان، نخستین بازار بزرگ ایران با استانداردهای جهانی، در زمینی به مساحت ۱۹ هکتار و ۵ طبقه در غرب تهران واقع شده است. این مجموعه با ۲۰۰ واحد تجاری، طراحی مدرن و امکانات گسترده از جمله فروشگاه‌های برند، هایپرمارکت، شهربازی، سینما، و رستوران‌های متنوع، فضایی امن و جذاب برای خرید، تفریح و گذران اوقات فراغت شهروندان و گردشگران فراهم کرده و با دسترسی آسان به بزرگراه‌ها و مترو، تجربه‌ای بی‌نظیر را ارائه می‌دهد. برخی از مگ‌مال‌های معروف عبارتند از؛ مگامال تهران، اطلس‌مال، ایران‌مال و نیایش‌مال، سیتی‌سنتر اصفهان و یزد، سیتادیوم ارومیه و رشت، آرمیتاژ مشهد، خلیج‌فارس شیراز و میکامال کیش است.

منابع

• احمدی، معصومه و همکاران، «پیامدهای ساخت مال‌ها و مراکز خرید در تهران»، فصلنامۀ علمی جامعه‌شناسی فرهنگ و هنر، دورۀ چهارم، شمارۀ دوم، 1401ش.
• ایمانی‌شاملو، جواد و عزتی‌مهر، محمدرضا، «بررسی تأثیرات مگا‌مال‌ها بر روی محدوده‌های پیرامونی (نمونۀ موردی: لاله‌پارک، ستاره‌باران و ایپک‌پالاس شهر تبریز)»، اقتصاد و برنامه‌ریزی شهری، دورۀ 3، شمارۀ 4، 1401ش.
• آهور، ایران و همکاران، «از بازار تا بزرگ بازار (مگا‌مال)»، فصلنامۀ آمایش محیط، دورۀ 6، شمارۀ 20، 1391ش.
• البرزی، پریا و همکاران، «تبیین نقش فرم و پوستۀ ظاهری ساختمان در برندسازی مجتمع‌های تجاری بررسی موردی: مجتمع‌های تجاری شهر تهران»، نشریۀ علمی باغ نظر، دورۀ 18، شمارۀ 104، 1400ش.
• پوررضا کریم‌سرا، ناصر و دهقان، حسین، «نقش مگ‌مال‌ها و مغازه‌های محلی در سرمایۀ اجتماعی محلی شهروندان تهرانی»، توسعۀ محلی(روستائی – شهری)، دورۀ 11، شمارۀ 2، 1399ش.
• پوررضا کریم‌سرا، ناصر و دهقان، حسین، «فضاهای تجاری در فرآیند توسعه: بررسی تطبیقی تجربۀ خرید مشتریان از مگ‌مال‌ها و مغازه‌های محلی»، مطالعات توسعۀ اجتماعی ایران، دورۀ 13، شمارۀ 52، 1400ش.
• توسلی، عطیه، «مروری بر کتاب «مگا‌مال‌ها و مجتمع‌های بزرگ تجاری در تهران»»، مسائل اجتماعی ایران، دورۀ 13، شمارۀ 2، 1401ش.
• «تهران در چنبرۀ مگا‌مال‌ها»، وب‌سایت بهار نیوز، تاریخ درج مطلب: 28 مهر 1396ش.
• «دربارۀ مگا‌مال چه می‌دانید؟»، وب‌سایت املاک سرمایه‌بان، تاریخ درج مطلب: 20 مهر 1402ش.
• «دکتر فاضلی در نشست «از بازار تا مگا‌مال»: مگا‌مال تبلور هژمونی پول است/ مهاجرت از شهر تولیدی به شهر مصرفی»، وب‌سایت پژوهشگاه علوم‌انسانی و مطالعات فرهنگی، تاریخ درج مطلب: 12 خرداد 1394ش.
• راستادبروجنی، مرضیه و همکاران، «نگرشی انتقادی به تاثیر سرمایه‌داری رانتیر بر فضاهای شهری (مطالعۀ موردی: مگا‌مال‌های شهر تهران)»، باغ نظر، دورۀ 19، شمارۀ 108، 1401ش.
• ساسان‌پور، فرزانه و همکاران، «تحلیل اثرات مگا‌مال‌ها بر پایداری جوامع محلی (مطالعۀ موردی: شهرهای شهرستان عباس‌آباد)»، مجلۀ جغرافیا و توسعة ناحیه‌ای، دورۀ 20، شمارۀ 3، 1401ش.
• سالاری، محمد، «مجتمع‌هاى تجارى چند‌منظوره، مال‌ها ومگا‌مال‌ها»، وب‌سایت معمارنت، تاریخ درج مطلب: 31 ژوئیه 2018م.
• شیعه، اسماعیل و حاجیانی، مهسا، «تأثیرات مگا‌مال‌ها بر هویت محله‌ای در شهر تهران؛ مطالعۀ موردی: اطلس‌مال نیاوران محورهای موضوعی: شهرسازی اسلامی»، فصلنامۀ مطالعات شهر ایرانی اسلامی، سال نهم، شمارۀ 36، 1398ش.
• صالحی، نگار و همکاران، «آینده‌پژوهی تصویر ذهنی ضمنی در مراکز خرید بزرگ»، فصلنامۀ چشم‌انداز شهرهای آینده، دورۀ سوم، شمارۀ دوم، 1401ش.
• علی‌‌یاری بروجنی، علی‌اکبر و مقدری‌امیری، عباس، «ماهیت حقوقی قراردادهای بهره‌برداران بازارهای بزرگ کلان‌شهرها (مگا‌مال‌ها)»، فصلنامۀ علمی پژوهشی مدیریت شهری و روستایی، شمارۀ 75، تابستان 1403ش.
• غلامی‌گوهره، محمدرضا و همکاران، «سنجش تطبیقی کیفیات فضایی مگا‌مال‌ها از دیدگاه کاربران فضا (مطالعۀ موردی: مگا-پروژۀ سیتی‌سنتر و ارگ‌ جهان‌نما در کلان‌شهر اصفهان)»، مطالعات محیطی هفت‌حصار، سال دهم، شمارۀ 36، 1400ش.
• کاظمی، عباس و احمدی، معصومه، «بازارهای سنتی و مال‌ها در خاورمیانه با تأکید بر ایران»، فصلنامۀ علمی- ترویجی جامعه، فرهنگ و رسانه، دورۀ 8، شمارۀ 32، پاییز 1398ش.
• کاظمی، عباس و امیرابراهیمی، مسرت، «گونه‌شناسی ‌مجتمع‌های ‌تجاری ‌در ‌شهر ‌تهران»، فصلنامۀ انجمن ایرانی مطالعات فرهنگی و ارتباطات، سال پانزدهم، شمارۀ 56، پاییز 1398ش.
• گروه مطالعاتی دبیرخانۀ جستار، «معرفی رویدادهای مشابه در موضوع عرصۀ عمومی در بافت‌های تاریخی»، هفت ظهر، دورۀ 4، شمارۀ 59 و 60، 1396ش.
• ماندگارلنگرودی، شهروز و همکاران، «جایگاه مگا‌مال‌ها‌ی تهران در نظام مصرف، بازکاوی در مفهوم وانموده و وانمود بودریار»، هویت شهر، سال هجدهم، شمارۀ 57، 1403ش
• مرادی، مهدی و همکاران، «تبیین اثرات رفتار مصرفی شهروندان دوران معاصر در شکل‌گیری فضاهای شهری در مراکزخرید (نمونۀ موردی: مگ‌مال اکباتان – کلا‌ن‌شهر تهران»، فصلنامۀ علمی برنامه‌ریزی و توسعۀ محیط شهری، دورۀ 3، شمارۀ 9، 1402ش.
• مرادی، مهدی و همکاران، «تبیین اثرگذاری ویژگی‌های جامعۀ مصرفی دوران معاصر بر استفاده از مراکز خرید بزرگ مقیاس (نمونۀ موردی: مگ‌مال اکباتان)»، مطالعات محیطی هفت‌حصار، دورۀ 13، شمارۀ 49، 1403ش.
• «مگا‌مال تهران؛ تجربۀ خریدی متفاوت در شهرک اکباتان»، وب‌سایت کجارو، تاریخ درج مطلب: 11 مهر 1396ش.
• «مگا‌مال نامه»، وب‌سایت سوشیانس، تاریخ درج مطلب: 13 تیر 1399ش.
• ««مگامال»ها حقوق شهروندی را «لگدمال» می‌کنند»، وب‌سایت اتاق ایران‌آنلاین، تاریخ درج مطلب: 13 آبان 1395ش.
• «مگا‌مال‌ها و فرصت‌های توسعۀ گردشگری شهری»، وب‌سایت مگیران، تاریخ بازدید: 11 دی 1404ش.
• «نسخۀ شهری برای تعویق مرگ «مال»‌ها در پایتخت/ رقیب مجازی مجتمع‌های تجاری با سرمایه‌گذاران چه می‌کند؟»، خبرگزاری وزارت راه و شهرسازی، تاریخ درج مطلب: 5 آبان 1396ش.
• نیک‌بین، آسیه و همکاران، «بررسی ابعاد چهارگانۀ قدرت در توسعۀ مگا‌مال‌های منطقۀ یک تهران»، نامۀ معماری و شهرسازی، دورۀ 16، شمارۀ 41، 1402ش.