تابآوری اقتصادی
 بازسازی چهارروزه پل آسیبدیده راهآهن امینآباد زنجان پس از حملات آمریکا |
تابآوری اقتصادی؛ توانایی یک نظام اجتماعی در پیشبینی تکانههای اقتصادی و بازسازی ساختارها در مواجهه با آن.
تابآوری اقتصادی بهمعنای توانایی یک کشور برای مقاومت در برابر مشکلات ناگهانی نظیر تحریم، جنگ یا بلایای طبیعی است؛ بهطوری که کسبوکارها و بخشهای تولیدی در اثر این ضربهها فرو نپاشند و به سرعت به مسیر رشد بازگردند. این ویژگی مانند یک سپر حفاظتی عمل میکند که با تنوع بخشیدن به بازارها، مبارزه با فساد و هدایت سرمایهها، مانع از توقف چرخهٔ تولید میشود. بررسی این مفهوم نشان میدهد که تقویت تواناییهای درونی جامعه و صیانت از معیشت مردم، کلیدهای اصلی برای حفظ ثبات کشور در مواجهه با تکانههای بزرگ بهشمار میروند.
مفهومشناسی
تابآوری اقتصادی (به انگلیسی: Economic Resilience) بهمعنای پویایی، ظرفیت و توانمندی افراد، کسبوکارها و بخشهای تولیدی برای انطباق، جذب، تحمل و جهش از چالشهای گوناگون ساختاری یا ناگهانی مانند بلایای طبیعی، رکودهای فراگیر، بحرانهای مالی یا همهگیریها است.[۱] از منظر تئوریک، تابآوری اقتصادی به معنای برخورداری از پویایی در مسیر تکامل و بازسازی لایههای اقتصادی است[۲] که مفهومی متفاوت از اقتصاد جنگی یا اقتصاد ریاضتی است؛ اقتصاد جنگی به اقدامات مقطعی و کوتاهمدت برای تأمین هزینههای نظامی معطوف بوده و اقتصاد ریاضتی تنها بر کاهش مخارج دولت برای مهار کسری بودجه تمرکز دارد؛ در حالیکه تابآوری اقتصادی، رویکرد مدیریتی و بلندمدت برای حفظ کارکرد، پایداری و رشد سیستم در مواجهه با تکانهها است.[۳]
بر اساس نظریههای توسعه، مفهوم تابآوری از سه محور اصلی تشکیل میشود: سرعت بازسازی، استواری و پیشگیری.[۴] بر این اساس، واکنش نظامهای اقتصادی در مواجهه با تکانهها و سطح تابآوری اقتصادی آنها، در سه وضعیت ساختاری تفکیک میشود:
- وضعیت مستحکم: در این حالت، سیستم توانایی تحمل کل ضربه و مصونیت در برابر تخریب را داشته و بدون دریافت اثر منفی، تعادل اولیهٔ خود را حفظ میکند.
- وضعیت تابآوری اقتصادی: در این مرتبه، سیستم دچار اثرپذیری منفی و افت موقت میشود، اما فرایند بازسازی سبب بازگشت به مسیر رشد و بازیابی تعادل پیشین یا دستیابی به توازن جدید میشود.
- وضعیت آسیبپذیر: این وضعیت مبیّن ناتوانی ساختاری در دفع شوک، فروپاشی فرآیندهای بازسازی و سقوط سیستم به توازن نامطلوب و فرساینده است.[۵]
ابعاد تابآوری اقتصادی
مفهوم تابآوری اقتصادی دربرگیرندهٔ چهار بعد متمایز ساختاری است:
- تابآوری اقتصادی ایستا: ظرفیت سیستم برای حفظ کارکرد و سطح تولید کل در زمان وقوع شوک با استفاده از منابع برجایمانده. هدف اصلی در این چارچوب، کاهش پیامدهای منفی ناشی از شوک خارجی است. شاخصهای اندازهگیری این بعد شامل تولید ناخالص داخلی سرانه، میزان درآمد در دسترس، نوسانات درآمد، میزان نقدینگی، انتقال مالی خارجی و دسترسی به سرمایه و اعتبارات با قیمت مناسب است.[۶]
- تابآوری اقتصادی پویا: توانایی اقتصاد برای بهبود پایدار و بازگشت متغیرهای کلان به وضعیت تعادلی در طول زمان که از طریق جلوگیری از اختلالات خارجی مانند تولید کالاها با کشش تقاضای بالا در بحران و حفظ ظرفیت تولید با گسترش سبد محصول در بازارهای گوناگون صورت میگیرد. این بعد با شاخصهایی نظیر تعداد بازارهای صادراتی، تمرکز صادرات و نسبت بدهی سنجیده میشود.[۷]
- تابآوری ذاتی: توانایی و آرایش پیشفرض سیستم جهت مقابله با بروز بحران پیش از وقوع آن.
- تابآوری سازشی: ظرفیت سیستم برای حفظ عملکرد بر اساس نوآوری، تغییر استراتژی یا افزایش تلاش ساختاری در شرایط بحران.[۸]
ویژگیها
- تنوع بخشیدن به اقتصاد و کاهش اتکا به یک بخش یا بازار خاص.
- توانایی انتقال سریع منابع، سازماندهی مجدد خطوط تولید و تطبیق مدلهای کسبوکار با تغییرات بازار.
- نوآوری و کارآفرینی جهت خلق ارزشافزوده، توسعهٔ صنایع نوین و ایجاد اشتغال پایدار.
- طراحی سیستمهای کارآمد بیمهٔ بیکاری، مراقبتهای بهداشتی جامع و کمک حمایتی برای محافظت از دهکهای آسیبپذیر.
- اجرای محرکهای هدفمند مالی و سرمایهگذاری زیرساختی در کنار سیاست پولی مستقل بانک مرکزی جهت ثبات قیمتها.
- توسعهٔ شبکههای حملونقل، تأمین انرژی پایدار، سیستمهای ارتباطی کارآمد و مدیریت بهینهٔ منابع آب و انرژی.
- ایجاد پیوند میان دولت، بخش خصوصی و جامعه جهت اشتراک دانش و منابع برای پاسخ هماهنگ به شوکها.
- شناسایی مستمر مخاطرات بالقوه، تدوین سناریوهای اضطراری و اجرای اقدامات صیانتی پیش از تبدیل خطرات به بحران.[۹]
شاخصهای ارزیابی
برای ارزیابی تابآوری کشورها یا جوامع، معمولاً از یک جدول دو در دو استفاده میشود که بر اساس دو عامل آسیبپذیری ذاتی و سیاستهای تابآوری تنظیم شده است. بر این اساس، چهار وضعیت ممکن است:
- اگر آسیبپذیری ذاتی پایین و سیاستهای تابآوری بالا باشد، کشور در وضعیت مصونیت ساختاری قرار دارد.
- اگر آسیبپذیری ذاتی بالا و سیاستهای تابآوری هم بالا باشد، وضعیت خودساخته پیش میآید.
- اگر آسیبپذیری ذاتی پایین و سیاستهای تابآوری هم پایین باشد، وضعیت پرخطر حاکم است.
- اگر هم آسیبپذیری ذاتی بالا و هم سیاستهای تابآوری پایین باشد، وضعیت شکنندگی مطلق رخ میدهد.[۱۰]
در ادبیات توسعه، روشهای مشخصی برای اندازهگیری دقیق این متغیرها وجود دارد، ازجمله:
- زیرشاخصهای چهارگانه بریگوگلیو که پایداری سیستم را با چهار کارنامه کمّی میسنجد: ثبات اقتصاد کلان، انعطاف بازار کار و کالا، حکمرانی خوب و توسعه اجتماعی.[۱۱]
- مثلث ظرفیت ویرگین و سازمان دراپ که بر فعال شدن همزمان سه توانایی تأکید دارد: جذب ضربه اولیه، مقابله با پیامدها و سازگاری با شرایط تازه پس از بحران.
- شاخص تولید بالقوه دوال که میگوید پایداری یعنی توانایی سیستم برای نگهداشتن تولید واقعی در سطح نزدیک به ظرفیت اسمی و تولید بالقوه، حتی پس از یک شوک، تا فعالیت اقتصادی متوقف نشود.[۱۲]
شواهد تجربی نشان میدهند که توسعهٔ اقتصاد دانشبنیان، تجارت چندجانبه و جذب سرمایهگذاری خارجی بهعنوان متغیرهای پیشران، سطح تابآوری اقتصادی را ارتقا میدهند؛ در حالیکه تورم ساختاری مزمن و بزرگشدن بدنهٔ دولت بهعنوان متغیرهای فرساینده، پایداری سیستم را مخدوش میسازند.[۱۳]
تابآوری اقتصادی در شرایط بحران
عواملی مانند تحریم، جنگ یا همهگیری کرونا، ساختار نظام اقتصادی را با تکانههایی مانند بحرانهای مالی، نوسانات بازار انرژی و حملات سایبری مواجه میسازد.[۱۴] در اقتصادهای متکی بر منابع طبیعی، این تکانهها به سرعت به بدنه جامعه منتقل میشوند و بهویژه بخش صنعت با چالشهایی نظیر ناترازی انرژی، کاهش نقدینگی بنگاهها، نوسانات ارزی و افت تقاضا روبرو میشود.[۱۵] این در حالی است که اقتصادهای متنوع، پایداری بالاتری نشان میدهند.[۱۶] به همین دلیل، راهکارهای مهار این وضعیت، بر پایداری اقتصادی تمرکز دارند[۱۷] و عبارتاند از: مدیریت توزیع عادلانهٔ منابع کلیدی، اجرای سیاستهای جبرانی برای دهکهای کمدرآمد جهت صیانت از قدرت خرید جامعه، پایش الکترونیکی زنجیرهٔ تأمین برای کنترل بازارهای موازی و بازآرایی بودجهٔ عمومی با هدف کاهش وابستگیهای لجستیکی.[۱۸] از منظر اقتصاد سیاسی، موازنه در گلوگاههای راهبردی ترانزیتی، زمان بازیابی سیستم را کاهش داده و در جهت ارتقای سطح تابآوری اقتصادی عمل میکند.[۱۹]
اصلاحات نهادی
ارتقای تابآوری اقتصادی با ویژگیهای نهادی و ساختار حکمرانی پیوند دارد؛ ازاینرو نیازمند اصلاحات نهادی است، ازجمله:[۲۰]
- تضمین اجرای قوانین، کنترل ساختاری فساد و پایداری تصمیمات بانک مرکزی جهت جلوگیری از تزریق شوکهای ناشی از ناترازی بودجه به کل اقتصاد.
- افزایش پاسخگویی نهادها و مشارکت عمومی که هزینههای ساختاری اجرای اصلاحات اقتصادی را کاهش میدهد.
- ایجاد ثبات سیاسی، پیشبینیپذیری بازارهای داخلی و فعالسازی مکانیسمهای تهاتر، توسعهٔ صادرات و پیمانهای تجاری برای جذب سرمایهگذاری.[۲۱]
کارکردها
تابآوری اقتصادی بر اساس اهداف کلان به دو دستهٔ شوکمحور برای مواجههٔ کوتاهمدت با رویدادهای ناگهانی و آیندهمحور برای حفظ رشد در درازمدت تفکیک میشود.
- در سطح ملی، به تمرکززدایی و توسعهٔ آموزش و مهارتآموزی جهت افزایش بهرهوری عوامل تولید و خودکفایی در نیازهای حیاتی، توجه میشود.[۲۲] در این سطح، پایداری بخش کشاورزی بهدلیل تأمین امنیت غذایی نقش راهبردی دارد.[۲۳]
- در سطح میانی، مدیریت شهری با استفاده از ابزارهایی مانند ایجاد درآمدهای پایدار، تنوعبخشی به فعالیتها و مدیریت یکپارچه مالی، توانایی ضربهگیری در برابر تکانهها را ایجاد میکند.[۲۴]
- در سطح خرد و بنگاهی، استفاده از الگوهای نوین تأمین مالی، تنوعبخشی به بازارهای صادراتی و حمایت از کسبوکارهای خرد و متوسط پایداری سیستم را ارتقا میدهد. در بخش خانوار نیز مدیریت بهینهٔ مصرف، ارتقای سواد مالی، تقویت شبکههای همیاری[۲۵] و توسعهٔ کسبوکارهای خانوادهمحور[۲۶] موجب مهار شوکهای بازار و تثبیت معیشت میشود.[۲۷]
اقتصاد مقاومتی
اقتصاد مقاومتی، الگوی جامعی است که دو معیار تابآوری و پایداری اقتصادی را بهصورت همزمان در بر میگیرد. تابآوری اقتصادی نشاندهندهٔ ظرفیت سیستم برای دفع تکانهها و تداوم رشد بوده و پایداری به سرعت بازگشت ساختار اقتصادی به تعادل اولیه پس از شوک اشاره دارد. مقاومسازی، کارکرد پیشگیرانه دارد و در شرایط عملکرد مطلوب سیستم، آغاز میشود. بر این اساس، رفع چالشهای ساختاری و مزمن مانند ناترازی بانکی یا بیکاری، پیشزمینه استقرار این الگو محسوب میشود.[۲۸] تحقق این اهداف در مواجهه با جنگهای ترکیبی که ناامنی ذهنی ایجاد میکنند[۲۹] از یکسو موجب ثبات، امنیت پایدار و خنثیسازی تحریمها میشود[۳۰] و از سوی دیگر موجب همبستگی اجتماعی در مبارزه با فساد و توزیع عادلانهٔ فرصتها میگردد.[۳۱]
محدودیتهای ساختاری
تابآوری اقتصادی در بلندمدت با محدودیتهای فرساینده مواجه میشود، ازجمله:
- اتکای بخشهای کلیدی مانند کشاورزی و صنعت به نهادهها و مواد اولیهٔ وارداتی، سیستم را در برابر اخلال در مسیرهای ترانزیتی آسیبپذیر نگه میدارد.
- استهلاک نیروگاهها و شبکههای توزیع بهدلیل عدم تزریق سرمایه، سرعت بازسازی سیستم را در زمان تکانههای همزمان کاهش میدهد.
- وقوع شوکهای پیاپی، قدرت خرید دهکهای وابسته به درآمد ثابت را بهصورت تصاعدی فرسوده میسازد.[۳۲]
پانویس
- ↑ دائی کریمزاده و دیگران، «تعیینکنندههای تابآوری اقتصادی کشورهای نفتی و غیرنفتی خاورمیانه»، 1402ش، ص76.
- ↑ شاکری بستانآباد و دیگران، «تابآوی اقتصادی بخش کشاورزی ایران»، 1400ش، ص46-47.
- ↑ «اقتصاد مقاومتی، نیاز و ضرورت امروز و فردای کشور»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ دائی کریمزاده و دیگران، «تعیینکنندههای تابآوری اقتصادی کشورهای نفتی و غیرنفتی خاورمیانه»، 1402ش، ص74-75.
- ↑ ابونوری و لاجوردی، «برآورد شاخص ترکیبی آسیبپذیری و تابآوری اقتصاد ایران»، 1395ش، ص6-7.
- ↑ شاکری بستانآباد و دیگران، «تابآوی اقتصادی بخش کشاورزی ایران»، 1400ش، ص46-47.
- ↑ شاکری بستانآباد و دیگران، «تابآوی اقتصادی بخش کشاورزی ایران»، 1400ش، ص46-47.
- ↑ ابونوری و لاجوردی، «برآورد شاخص ترکیبی آسیبپذیری و تابآوری اقتصاد ایران»، 1395ش، ص5.
- ↑ دائی کریمزاده و دیگران، «تعیینکنندههای تابآوری اقتصادی کشورهای نفتی و غیرنفتی خاورمیانه»، 1402ش، ص76-77.
- ↑ غفاریفرد و دیگران، «تابآوری اقتصادی کشورهای عضو سازمان همکاری اسلامی و عوامل مؤثر بر آن: رویکردی بر حفظ امنیت اقتصادی»، 1401ش، ص89.
- ↑ ابونوری و لاجوردی، «برآورد شاخص ترکیبی آسیبپذیری و تابآوری اقتصاد ایران»، 1395ش، ص9.
- ↑ محمدی و دیگران، «تبیین مفهوم، ابعاد و مؤلفههای تابآوری اقتصادی»، 1396ش، ص94.
- ↑ «تأثیر اقتصاد دانشبنیان بر تابآوری اقتصاد ایران»، خبرگزاری آنا.
- ↑ محمدی و دیگران، «تبیین مفهوم، ابعاد و مؤلفههای تابآوری اقتصادی»، 1396ش، ص97.
- ↑ «هشدار روزنامۀ اطلاعات نسبت به گرانیها/ مردم تابآوری بالایی دارند اما اگر دیر بجنبید تابآوری آنان تمام میشود»، خبرگزاری اعتماد.
- ↑ غفاریفرد و دیگران، «تابآوری اقتصادی کشورهای عضو سازمان همکاری اسلامی و عوامل مؤثر بر آن: رویکردی بر حفظ امنیت اقتصادی»، 1401ش، ص89-91.
- ↑ «الزامات توسعۀ اقتصادی در شرایط پساجنگ؛ از تابآوری تا مشارکت مردمی»، خبرگزاری بینالمللی قرآن.
- ↑ «هشدار روزنامۀ اطلاعات نسبت به گرانیها/ مردم تابآوری بالایی دارند اما اگر دیر بجنبید تابآوری آنان تمام میشود»، خبرگزاری اعتماد.
- ↑ «خلیج فارس در کانون معادلات حملونقل جهانی/ تابآوری اقتصاد دریامحور با مدیریت در تنگۀ هرمز»، خبرگزاری آنا.
- ↑ سعادت و دیگران، «تأثیر تابآوری اقتصادی بر عملکرد تحریمهای اقتصادی در اقتصاد ایران»، 1404ش، ص193-194.
- ↑ «اقتصاد مقاومتی چارچوبی برای افزایش تابآوری اقتصادی است»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ روشنضمیر، «تابآوری اقتصادی در شرایط بیثباتی»، وبسایت سیویلیکا.
- ↑ شاکری بستانآباد و دیگران، «تابآوی اقتصادی بخش کشاورزی ایران»، 1400ش، ص46-47 و ص55.
- ↑ «تدوین راهبردهای تابآوری اقتصادی برای شهر ایرانی»، وبسایت سیویلیکا.
- ↑ روشنضمیر، «تابآوری اقتصادی در شرایط بیثباتی»، وبسایت سیویلیکا.
- ↑ «مشاغل خانگی و تولید خانوادهمحور یکی از ستونهای تابآوری اقتصادی کشور در شرایط جنگ اقتصادی هستند»، خبرگزاری تیتر صنعت.
- ↑ «یارانه؛ راز تابآوری اقتصادی در دل تحریم و جنگ»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ «تعریف اقتصاد مقاومتی، اقتصاد تابآور و پایداری اقتصادی»، وبسایت مسیر اقتصاد.
- ↑ «اقتصاد مقاومتی؛ راهبرد عبور از جنگ اقتصادی»، باشگاه خبرنگاران جوان.
- ↑ «اقتصاد مقاومتی چارچوبی برای افزایش تابآوری اقتصادی است»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ «اقتصاد مقاومتی؛ راهبرد عبور از جنگ اقتصادی»، باشگاه خبرنگاران جوان.
- ↑ «صرفهجویی کلید تابآوری در جنگ اقتصادی؛ همراهی مردم شرط اصلی موفقیت است»، خبرگزاری مهر؛ «تعریف تابآوری اقتصادی»، وبسایت دانشگاه حکیم سبزواری.
منابع
- ابونوری، اسمعیل و لاجوردی، حسن، «برآورد شاخص ترکیبی آسیبپذیری و تابآوری اقتصاد ایران»، اقتصاد و الگوسازی، دورهٔ ۷، شمارهٔ ۲۸، ۱۳۹۵ش.
- «اقتصاد مقاومتی چارچوبی برای افزایش تابآوری اقتصادی است»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۲۶ فروردین ۱۴۰۵ش.
- «اقتصاد مقاومتی؛ راهبرد عبور از جنگ اقتصادی»، باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۱۰ خرداد ۱۴۰۵ش.
- «اقتصاد مقاومتی، نیاز و ضرورت امروز و فردای کشور»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۷ مهر ۱۳۹۶ش.
- «الزامات توسعهٔ اقتصادی در شرایط پساجنگ؛ از تابآوری تا مشارکت مردمی»، خبرگزاری بینالمللی قرآن، تاریخ درج مطلب: ۲۳ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
- «تأثیر اقتصاد دانشبنیان بر تابآوری اقتصاد ایران»، خبرگزاری آنا، تاریخ درج مطلب: ۲۱ فروردین ۱۴۰۴ش.
- «تدوین راهبردهای تابآوری اقتصادی برای شهر ایرانی»، وبسایت سیویلیکا، تاریخ درج مطلب: ۷ دی ۱۴۰۴ش.
- «تعریف اقتصاد مقاومتی، اقتصاد تابآور و پایداری اقتصادی»، وبسایت مسیر اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۲ آبان ۱۳۹۵ش.
- «تعریف تابآوری اقتصادی»، وبسایت دانشگاه حکیم سبزواری، تاریخ درج مطلب: ۳۰ در ۱۴۰۳ش.
- «خلیج فارس در کانون معادلات حملونقل جهانی/ تابآوری اقتصاد دریامحور با مدیریت در تنگهٔ هرمز»، خبرگزاری آنا، تاریخ درج مطلب: ۱۶ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
- دائی کریمزاده، سعید و دیگران، «تعیینکنندههای تابآوری اقتصادی کشورهای نفتی و غیرنفتی خاورمیانه»، پژوهشنامهٔ اقتصاد کلان، دورهٔ ۱۸، شمارهٔ ۴۰، ۱۴۰۲ش.
- روشنضمیر، مسعود، «تابآوری اقتصادی در شرایط بیثباتی»، وبسایت سیویلیکا، تاریخ درج مطلب: ۷ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
- سعادت، رحمان و دیگران، «تأثیر تابآوری اقتصادی بر عملکرد تحریمهای اقتصادی در اقتصاد ایران»، فصلنامهٔ پژوهشهای برنامه و توسعه، دورهٔ ۶، شمارهٔ ۳، پیاپی ۲۳، ۱۴۰۴ش.
- شاکری بستانآباد، رضا و دیگران، «تابآوی اقتصادی بخش کشاورزی ایران»، تحقیقات اقتصاد کشاورزی، دورل ۱۳، شمارهٔ ۴، ۱۴۰۰ش.
- «صرفهجویی کلید تابآوری در جنگ اقتصادی؛ همراهی مردم شرط اصلی موفقیت است»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۲ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
- غفاریفرد، محمد و دیگران، «تابآوری اقتصادی کشورهای عضو سازمان همکاری اسلامی و عوامل مؤثر بر آن: رویکردی بر حفظ امنیت اقتصادی»، سیاستها و تحقیقات اقتصادی، دورهٔ ۱، شمارهٔ ۲، ۱۴۰۱ش.
- «مشاغل خانگی و تولید خانوادهمحور یکی از ستونهای تابآوری اقتصادی کشور در شرایط جنگ اقتصادی هستند»، خبرگزاری تیتر صنعت، تاریخ درج مطلب: ۲۲ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
- «هشدار روزنامهٔ اطلاعات نسبت به گرانیها/ مردم تابآوری بالایی دارند اما اگر دیر بجنبید تابآوری آنان تمام میشود»، خبرگزاری اعتماد، تاریخ درج مطلب: ۱۳ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
- «یارانه؛ راز تابآوری اقتصادی در دل تحریم و جنگ»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۲۱ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.