دیوارنگاری

دیوارنگاری؛ ترسیم روی دیوار در فضاهای شهری.

دیوارنگاری هنر ترسیم بر سطوح عمودی است که کارکردهای تبلیغاتی و سیاسی، هویت‌بخشی و زیباسازی شهری دارد. این هنر در فصل مشترک معماری، رسانه و هنرهای تجسمی قرار دارد. امروزه دیوارنگاری به دو شاخهٔ اصلیِ رسمی و حاکمیتی با هدف ترویج ارزش‌های ملی و غیررسمی یا گرافیتی با ماهیت اعتراضی و فرهنگ عامه تقسیم می‌شود که هر یک به‌صورت متفاوت بر زیست‌جهان شهروندان اثر می‌گذارند. هدف از این هنر، علاوه بر زیباشناسی و تلطیف سیمای شهر، انتقال مفاهیم هویتی، ملی و آموزشی به عموم شهروندان است.

مفهوم‌شناسی

دیوارنگاری (به انگلیسی: Graffiti) واژه‌ای مرکب در ادبیات هنر معاصر است که بر فرایند ترسیم یا نگارش تصویر و خط بر سطوح عمودی دلالت دارد. دیوارنگاری با نقاشی دیواری و دیوارنگاره مترادف، اما از نظر بار معنایی متفاوت است. در زبان تخصصی هنر، دیوارنگاری بیشتر به انجام کار و مراحل اجرایی اشاره دارد؛ اما نقاشی دیواری واژه‌ای جامع است که هم به روشِ کار گفته می‌شود و هم به تصویری که روی دیوار نقش بسته یا نصب شده است؛ دیوارنگاره نیز تنها بر خود اثر دیواری دلالت می‌کند. این هنر به‌مثابه رسانه‌ای فراگیر، پیوندی مستقیم میان اندیشهٔ هنرمند و ادراک مخاطب برقرار می‌کند و برخلاف هنرهای گالری‌محور، به‌دلیل ساختار عمومیت‌یافته‌اش در لایه‌های مختلف جامعه نفوذ کرده و به ابزاری برای بازتولید روابط اجتماعی در شهر تبدیل شده است.

گرافیتی

گرافیتی به‌عنوان دیوارنگاری غیررسمی، رسانه‌ای بی‌واسطه برای برقراری ارتباط میان هنرمند و تودهٔ مردم در بستر واقعی شهر است. گرافیتی در اواخر قرن بیستم میلادی همسو با موسیقی رپ، به ابزاری برای اعتراض‌های مدنی و بیان مطالبات اجتماعی بدل شد. از نگاه نظریه‌پردازانی چون ژان بودریار، گرافیتی نوعی مداخله در فرهنگ شهری و به چالش کشیدن رسانه‌ها و قوانین مسلط است. دیوارنگاران غیررسمی با هزینه‌های مادی و معنوی، انگ‌های اجتماعی و حتی پیگردهای قانونی روبه‌رو هستند. همچنین بسیاری از این آثار لزوماً همگام با وقایع اجتماعی نیستند. برخی دیوارنگاری‌ها در حاشیهٔ شهرها و به دور از چشم عموم اجرا می‌شوند و هدفی شخصی، تخلیه‌گرایانه یا حتی سرگرم‌کننده دارند که در آن مخاطب نقش پررنگی ندارد. بر این اساس، دیوارنگاری غیررسمی امروزه در قلمروی فرهنگ عامیانه تحول یافته و اکنون جزئی از سبک زندگی زیرزمینی است که در کنار موسیقی هیپ‌هاپ و رقص بریک جریان دارد. هواداران این سبک، دیوارنگاری را نوعی بیان احساسات قانون‌گریزانه و هنر اعتراضی می‌دانند. از نظر آن‌ها، هنر نباید صرفاً در گالری‌ها محبوس باشد؛ بلکه باید در خیابان و در دسترس همگان قرار گیرد. در اکثر کشورها، هرگونه علامت‌گذاری بر املاک خصوصی بدون اجازهٔ مالک، جرم تلقی شده و پیگرد قانونی دارد. گاهی نیز این نوشته‌ها تنها ابزاری برای تعیین قلمروی گروه‌های تبهکار قلمداد می‌شوند.

تاریخچه

قدمت دیوارنگاری به دوران غارنشینی انسان بازمی‌گردد؛ قدیمی‌ترین دیوارنگاره‌ها در غارهای شووه فرانسه کشف شده است که به سی هزار سال پیش از میلاد بازمی‌گردد. تمدن‌های مصر، یونان و روم این هنر را ارتقا دادند؛ مصری‌ها و رومی‌ها روایت‌های اساطیری و تاریخی را بر دیوارهای مقبره‌ها ایجاد کردند. این دوران با نام عصر پارینه‌سنگی پسین شناخته می‌شود. در قرون وسطی، نقاشی روی گچ خشک رایج بود که دیوارنگاری‌های کرالا از این نوع هستند. در بیزانس و دوران رنسانسِ رومانسک، این هنر در معماری مذهبی و کلیساها، رونق گرفت. همزمان در آسیا، دیوارنگاری از سلسلهٔ هان در چین تا پادشاهی گوگوریو در کره و تمدن‌های هند و تایلند برای تکریم حاکمان و ثبت فرهنگ بومی به‌کار گرفته شد. در عصر مدرن، هویت دیوارنگاری با سیاست و مسائل اجتماعی گره خورد. از دههٔ ۱۹۲۰م در مکزیک، این هنر برای پیشبرد افکار عمومی و گسترش ایده‌های وحدت‌بخش اجتماعی و سیاسی به کار گرفته شد. در دههٔ ۱۹۳۰م دولت آمریکا از طریق پروژه‌های فدرال، هزاران دیوارنگاره را به‌عنوان نمادهای محلی و ابزاری برای اشتغال‌زایی هنرمندان در نظر گرفت. دیوارنگاره‌ها همچنین یکی از شاخص‌ترین ویژگی‌های ایرلند شمالی هستند که تفاوت‌های سیاسی و مذهبی معاصر و تاریخی این منطقه را به نمایش می‌گذارند. از دههٔ ۱۹۷۰م تاکنون، حدود دوهزار دیوارنگاره در این کشور با موضوعاتی نظیر مبارزه با نژادپرستی و حفاظت از محیط‌زیست ایجاد شده است. دیوار برلین نیز مکان دیگری برای دیوارنگاره‌های سیاسی بود که بین سال‌های ۱۹۶۱م تا ۱۹۸۹م روی آن آثاری اجرا شد. امروزه این هنر به یک رسانهٔ اعتراضی و هویتی تبدیل شده است؛ ارجمله دیوارنگاره‌های مربوط به واکنش‌های جهانی به جنبش‌های عدالت‌خواهانه مانند جورج فلوید.

تاریخچه دیوارنگاری در ایران

• دوران باستان؛ در ایران، پیشینهٔ این هنر به هزارهٔ هشتم پیش از میلاد و عصر نوسنگی می‌رسد. بارزترین نمونه‌های این دوران، صخره‌نگاره‌های منطقهٔ کوهدشت در استان لرستان هستند که با رنگ‌های قرمز اخرایی، زرد و سیاه، صحنه‌هایی از نبرد و شکار را به تصویر کشیده‌اند.
• دوران صفوی؛ در دوران صفوی سبک و مضامین هنری دیوارنگاری در معماریِ کاخ‌های صفوی به‌کار گرفته شد که شامل نقش‌های انتزاعی تا روایت‌های داستانی رزم و بزم بود. در این دوره علاوه بر کاخ‌ها، دیوارنگاری به فضای خصوصی و خانه‌های طبقهٔ مرفه نیز راه یافت.
• دوران قاجار؛ در دوره قاجار، نقاشی دیواری با ورود تکنیک رنگ‌وروغن علاوه بر تزیین بقاع متبرکه، در قالب نقاشی قهوه‌خانه‌ای تجلی یافت و دیوارنگاری با باورهای دینی و ملی پیوند ایجاد کرد. این سبک روایی همزمان با جنبش مشروطه به اوج محبوبیت رسید و اعتقادات مذهبی و فرهنگ مردمی را بازتاب می‌داد.
• دوران پهلوی؛ در دوره پهلوی اول برای نخستین بار در تاریخ ایران، در دیوارهای مرکزی شهر تهران نقاشی‌های تبلیغاتی با هدف ترویج کالاهای لوکس به نمایش درآمدند. حکومت از یک‌سو به احیای نقوش باستانی و نقش‌برجسته‌ها در فضاهای شهری مانند میدان توپخانه پرداخت و از سوی دیگر، هنرمندان را به بهره‌گیری از تکنیک‌های روز در فضاهای داخلی وزارتخانه‌ها تشویق کرد. در دوران پهلوی دوم، همزمان با بحران‌های ناشی از جنگ جهانی و فعالیت احزاب، دیوارها به رسانه‌ای برای شعارنویسی و مبارزات سیاسی علیه نظام حاکم تبدیل شدند. در دههٔ ۴۰ش، هنرمندان با نگاهی مدرن به دیوارنگاری روی آورند.
• دوران انقلاب؛ پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران دیوارنگاری در نمای عمومی شهر تهران به‌سرعت گسترش یافت. در این دوران، دیوارنگاری در تعامل با اهداف انقلاب قرار گرفت و هنرمندان بیش از تکنیک، بر مضامین ارزشی، انقلابی و مذهبی تمرکز داشتند. آثار دیواری در آغاز انقلاب به‌صورت خودجوش و براساس نیازهای جامعه توسط مردم و هنرمندان مردمی پدید آمد. در این دوره، سفارش‌دهنده، مجری و مخاطب اثر تا حد زیادی یکی بود.
• دوران دفاع مقدس؛ با آغاز جنگ، دیوارنگاری به ابزاری برای ترویج فرهنگ شهادت‌طلبی تبدیل شد. این فعالیت‌ها توسط هنرمندان آکادمیک که به‌دنبال زبانی متناسب با مفاهیم جنگ بودند یا توسط نقاشان غیرحرفه‌ای و خودجوش، صورت می‌گرفت. سبک این آثار میان واقع‌گرایی و نمادگرایی در نوسان بود و نهادهایی چون سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و سازمان تبلیغات اسلامی حامیان اصلی آن بودند. تا پایان جنگ تحمیلی، دیوارنگاری اغلب با مضامین سیاسی و اجتماعی ادامه یافت و همچنان به‌شکلی خودجوش هدایت می‌شد.
• دوران پس از جنگ؛ پس از جنگ، با تغییر شرایط کشور و ضرورت‌های اجتماعی، دیوارنگاری مردمی متوقف و این حوزه زیر نظر نهادهای دولتی قرار گرفت و سازمان‌هایی مانند زیباسازی شهرداری و بنیاد شهید و امور ایثارگران، متولی آن شدند. سه رویکرد اصلی این دوره عبارت بود از منظره‌نگاری با هدف زیباسازی، تصاویر شهدا به سبک پوستر و همراه با نمادهای لاله و پلاک و دیوارنویسی شامل پیام‌های مذهبی.
• از سال ۱۳۷۵ تا ۱۳۹۰؛ با تشکیل شورای تخصصی نقاشی دیواری، تلاش شد تا میان ابلاغ پیام و زیباشناسی بصری تعادل ایجاد شود. رویکردها به چهار بخش فرهنگی، اجتماعی، ملی-مذهبی و بهینه‌سازی بصری تقسیم شدند. با این حال، از نظر کارشناسان با وجود این ساختارمندی، همچنان چالش‌هایی چون سفارشی بودنِ صرف، ضعف در خلاقیت مستقل و اتخاذ سیاست‌های گاه نادرست مانع از تبدیل‌شدن این هنر به ابزاری کاملاً موفق در ارتقای فرهنگ و سلیقهٔ بصری جامعه شده بود.
• از دههٔ ۱۳۹۰ تا امروز؛ امروزه سازمان زیباسازی شهر تهران به‌عنوان متولی اصلی هنرهای محیطی، نقشی محوری در سیاست‌گذاری و اجرای دیوارنگاره‌های شهری ایفا می‌کند. رویکرد اجرایی این سازمان در سال‌های اخیر، بر پایهٔ مشارکت جمعی و شناسایی استعدادها استوار بوده است؛ به‌طوری که از طریق فراخوان‌های عمومی، بستری برای تجمیع ایده‌های هنرمندان فراهم آورده تا برترین طرح‌ها انتخاب شود. در سال‌های اخیر، سازمان زیباسازی بیش از ۲۳۱ پروژه در سال را دیوارنگاری کرده است.

هدف دیوارنگاری

دیوارنگاره‌ها علاوه بر زیبایی و ارتقای کیفیت بصری شهر، مؤلفه‌های تبلیغاتی و استفاده به‌عنوان ابزار اجتماعی و سیاسی، راهی برای اتحاد مردم و ایجاد حس تعلق به جامعه، ابزاری برای بیان تاریخ و فرهنگ یک جامعه و منعکس کردن هویت و ارزش‌های آن و حفظ تاریخ و سنت‌های محلی، افزایش آگاهی دربارهٔ مسائل اجتماعی و ترویج تغییرات اجتماعی، اظهار نظر دربارهٔ مسائلی مانند فقر، نابرابری و تبعیض و ایجاد گفتمان پیرامون آن‌ها و ترغیب به اقدام در موضوعات مهم هستند.

مطابق با آیین‌نامهٔ اجرایی نقاشی دیواری سازمان زیباسازی شهر تهران مصوب سال ۱۳۸۳ش، اولویت اصلی در دیوارنگاری‌های معاصر محتوای پیام‌محور، ارتقای کیفیت بصری و تلطیف فضای شهری است تا تجربه‌ای خوشایند در شهروندان به وجود آورد و سیمای محیطی را بهبود بخشد. همچنین ترویج هنجارها، آموزش شهروندی، الگوسازی اجتماعی، هویت‌بخشی و تقویت بنیان‌های ملی از هدف‌های دیگر دیوارنگاری است.

ویژگی‌های دیوارنگاری

دیوارنگاری از چهار ویژگی و مزیت ارتباطی برخوردار است:

1. تنوع و جذابیت: بهره‌گیری از فرم‌های بصری متنوع برای ایجاد گفتمان با مخاطب.
2. مشروعیت: برخورداری از اعتبار ذاتیِ نهفته در هنر، شخصیت هنرمند و غنای محتوا.
3. فراگیری: توزیع پیام در سطحی وسیع و دسترسی عمومیِ بدون محدودیت.
4. تداوم: ماندگاری فیزیکی اثر و استمرار پیام‌رسانی در طول زمان.

ابعاد دیوارنگاری

دیوارنگاری در بازنمایی هویت ملی، حیات جمعی، تبلیغات تجاری و ترویج آموزه‌های اخلاقی نقش مهمی ایفا می‌کند. این هنر در فصل مشترک سه حوزهٔ هنر تجسمی، معماری و شهرسازی و ارتباطات اجتماعی، قرار دارد.

رابطهٔ دیوارنگاری با این سه بعد عبارت است از:

• حوزه هنر: این رشته به‌دلیل قدمت و ارزش آن، یکی از شیوه‌های تولید در هنرهای تجسمی است که در زیباسازی و هویت‌بخشی نقش دارد.
• حوزه معماری و شهرسازی: دیوارنگاره‌ها ابزاری در طراحی شهری هستند که پیوندی ناگسستنی با معماری دارند؛ به‌طوری که تفکیک این دو دشوار است؛ چراکه معماری خود مجموعه‌ای از حجم‌ها و سطوح رنگی است که با نقاشی دیواری به وحدت می‌رسد.
• حوزه ارتباطات اجتماعی: دیوارنگاری مدام در حال انتقال پیام به جامعه است.

فرایند اجرایی دیوارنگاری

دیوارنگاری در ابعاد تولید و عرضه از نقاشی‌های آتلیه‌ای متمایز می‌شود. تولید یک اثر دیواری، بسته به وسعت و محل اجرا، پروژه‌ای جمعی و میان‌رشته‌ای محسوب می‌شود که نیازمند تلفیق تخصص‌ها و فنون گوناگون است. فرایند خلق و ارائهٔ این آثار در سه مرحله انجام می‌شود:

1. پیش‌تولید و نظام‌مندی طراحی: برخلاف آثار هنری مستقل، دیوارنگاری شهری اغلب بر پایهٔ سفارش نهادهای مدیریت شهری آغاز می‌شود. این امر مستلزم طی کردن یک فرایند شامل ایده‌پردازی، طراحی و اخذ مجوزهای قانونی است.
2. تکنولوژی تولید: دیوارنگاری به‌دلیل استقرار در فضای باز، با چالش دوام و ثبات در برابر عوامل محیطی روبه‌رو است. هنرمند باید از مواد و مصالحی استفاده کند که ضمن سازگاری با بستر معماری، ماندگاری اثر را تضمین کند.
3. پویایی در اجرا و تعامل با مخاطب: اثر دیواری در ابعاد زمان و مکان با مخاطب پیوند می‌خورد. هنرمند و سفارش‌دهنده با شناخت دقیق از ماهیت چندبعدی این هنر، ظرفیت‌های ارتباطی آن را برای دستیابی به بهره‌برداری مطلوب به کار می‌گیرد.

شیوه‌های اجرای دیوارنگاری

دیوارنگاری به دو روش کلی خشک و خیس انجام می‌شود که مهم‌ترین تکنیک‌های آن عبارتند از:

• تکنیک کازئین: استفاده از ترکیب آهک و چسب کازئین برای ایجاد پایداری.
• تکنیک تمپرا: روشی باستانی با استفاده از زرده تخم‌مرغ به‌عنوان چسبِ رنگ مناسب برای سطوح چوبی و گچی.
• تکنیک سیلیکات: روشی بادوام و متعلق به قرن ۱۵ میلادی که بر زیرسازی دقیق استوار است و از سیمان و سنگ محافظت می‌کند.

کاربرد دیوارنگاری

دیوارنگاری‌ها طیف گسترده‌ای از کارکردهای فرهنگی، اجتماعی، سیاسی، تبلیغاتی و زیباشناختی را دربر می‌گیرند.

استفاده از دیوارنگاری در فضاهای تجاری، روشی برای جلب توجه حداکثری است. این آثار با ایجاد وقفهٔ بصری، مخاطب را به‌سوی کسب‌وکار و برند جذب می‌کند که در نتیجهٔ آن تصویر برند در ذهن مشتری باقی می‌ماند. از دههٔ هشتاد شمسی، با هدف تلطیف فضای شهری، تلاش شده است تا اجرای این تبلیغات از روی دیوارهای شهر متوقف شده و به مکان‌های اختصاصی نظیر بیلبوردها، ایستگاه‌های مترو، اتوبوس‌ها و تلویزیون‌های شهری منتقل شود؛ بدین ترتیب، این حوزه گرچه از حیطهٔ دیوارنگاری خارج شده، اما همچنان به‌عنوان یک هنر شهری تحت نظارت سازمان زیباسازی قرار دارد.

فراخوان طراحی دیوارنگاری در تهران

فراخوان دوسالانهٔ دیوارنگاری از اوایل دههٔ ۹۰ش، فراخوان دیوارنگاری رویداد فرهنگی هنری سالانه هنرهای شهری تهران برای ترویج فرهنگ ایرانی و اسلامی با بازآفرینی ارزش‌های فرهنگی، فراخوان تأمین طرح دیوارنگاری تهران به‌منظور تأمین طرح‌های مورد نیاز برای ارتقای کیفیت هنری منظر شهری در سال ۱۴۰۲ش با تأکید بر نمادهای ایرانی‌اسلامی، مهرورزی، ایثار و شهادت، اشعار پارسی با استفاده از خطوط ایرانی‌اسلامی و عناصر کودک و خانواده و فراخوان دیوارهای کوچک شهر من برای اجرای دیوارنگاری در محلات و معابر فرعی در سال ۱۴۰۳ش از جمله فراخوان‌هایی برای دیوارنگاری است که توسط سازمان زیباسازی شهر تهران اعلام شده است.

معروف‌ترین دیوارنگاری‌های تاریخ

کشور	مکان یا اثر شاخص	ویژگی‌های هنری و سبک	دلیل ایجاد و پیام اثر
آرژانتین	دیوارنگاره توایلایت در سان‌نیکولاس.	ارتفاع ۲۰ متر، رنگ‌های نارنجی و بنفش، ترکیب انسان و طبیعت.	گرامیداشت تاریخ محلی و توافق تاریخی شهر؛ نماد هویت فرهنگی.
انگلستان	دیوارنگاره رویابافی در شفیلد اثر پیچز و دختر با بادکنک آثار بنکسی در لندن و بریستول.	الگوهای هندسی، پرندگان خیالی، سبک استنسیل.	الهام از آب‌راه‌های محلی؛ نقد مصرف‌گرایی و بحران‌های زیست‌محیطی.
آلمان	دیوارنگارهٔ ایست‌ساید گالری طولانی‌ترین دیوارنگارهٔ جهان در برلین و ملکه رنگ‌ها در مونیخ.	طول ۱٫۳ کیلومتر، سبک‌های متنوع از گرافیتی تا واقع‌گرایی.	نماد پایان تقسیم آلمان؛ پیام‌های ضدجنگ و تمرکز بر قدرت زنان.
ایران	تخت جمشید و پاسارگاد.	حجاری روی سنگ، نقوش هخامنشی.	نمایش قدرت امپراتوری، مراسم آیینی و شکوه تاریخی.
	دیوارنگاره‌های کاخ چهل‌ستون در اصفهان و عمارت کلاه‌فرنگی در تهران.
	دیوارنگارهٔ خیابان کارگر با موضوع کارگران و نمایش چهره‌های قدیمی در میدان حسن‌آباد در تهران.	فضایی شاداب و بانشاط و تلطیف فضای روانی شهروندان.	تبدیل فضاهای شهری به بستری برای روایتگری‌های محلی.
	دیوارنگارهٔ پهلوانانی که پل کالج تهران را از فرو ریختن نجات داده‌اند.		نشان‌دهندهٔ فرهنگ پهلوانی در ایران‌زمین.
	دیوارنگارهٔ جمجمهٔ انسان در سفارت سابق آمریکا، معروف به لانه جاسوسی.		جمجمه‌ها به‌جای ستاره‌های پرچم آمریکا استفاده شده‌اند و تک‌تیراندازها در نوارهای آبی پنهان شده‌اند که به جنگ‌های طولانی آمریکا در کشورهای اسلامی اشاره دارد.
	دیوارنگارهٔ پهلوانی با چهره و پوششی یادآور رستم، در حال نبردی سهمگین با اژدهای چند سر در میدان انقلاب تهران.	تلفیق نمادهای پرچم آمریکا بر پیکر اژدها.	روایتی از مقاومت و پیروزی نهایی با تکیه بر میراث غنی پهلوانی و هویت ایرانی.

منابع

• «در مورد دیوارنگاری در ویکی تابناک بیشتر بخوانید»، ویکی‌تابناک، تاریخ بازدید: ۲ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «دیوارنگاره جدید در میدان انقلاب تهران»، وب‌سایت همشهری آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۱۲ مرداد ۱۴۰۴ش.
• «دیوارنگاری برای هشتمین سالانه هنرهای شهری تهران «بهارستان ۱۴۰۲»»، خبرگزاری تحلیلی ایران، تاریخ درج مطلب: ۱۰ آبان ۱۴۰۱ش.
• «دیوارنگاری در ایران؛ از نقش‌برجسته‌های باستانی تا رسانه شهری»، آگاه‌نیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۹ شهریور ۱۴۰۴ش.
• «دیوارهای تهران به آثار دوسالانه دیوارنگاری منقش می‌شود»، وب‌سایت جام‌جم آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۳ خرداد ۱۳۹۲ش.
• زنگی، بهنام و احمدی، سید بدرالدین، «بررسی کارکردهای هویت‌بخش هنر شهری دیوارنگاری در شهر ایرانی اسلامی»، نشریه هنرهای صناعی اسلامی، سال اول، شمارهٔ ۱، پاییز و زمستان ۱۳۹۵ش.
• علوی‌نژاد، سید محسن، «بررسی مفهوم دیوارنگاری در منابع هنر اسلامی»، نگره دانشگاه شاهد، سال چهارم، شماره ۷، تابستان ۱۳۸۷ش.
• «فراخوان تأمین «طرح دیوارنگاری» پایتخت در سال ۱۴۰۲»، خبرگزاری ایبنا، تاریخ درج مطلب: ۲ خرداد ۱۴۰۲ش.
• کفشچیان مقدم، اصغر و دیگران، «ارزیابی دیوارنگاری معاصر تهران از دیدگاه مخاطب»، نشریه هنرهای زیبا- هنرهای تجسمی، شمارهٔ ۴۱، بهار ۱۳۸۹ش.
• کفشچیان مقدم، اصغر و رویان، سمیرا، «بررسی دیوارنگاری معاصر تهران (قبل و بعد از انقلاب)»، هنرهای زیبا، شماره ۳۳، بهار ۱۳۸۷ش.
• «گرافیتی هنری در اوج یا منزوی؟ / نگاهی بر دیوارنگاری‌های اعتراضی و زیبایی‌شناسانه»، وب‌سایت هنرآنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۰ تیر ۱۳۹۴ش.
• مرادی، هومن، «از تاریخ دیوارنگاری تا دیوارنگاری تاریخی»، سال پنجم، شماره ۱۰۷۸، مهر ۱۳۸۹ش.
• مؤید حکمت، ناهید و دیگران، «هنر و خیابان: گونه‌شناسی دلایل دیوارنگاری غیررسمی در ایران»، جامعه‌پژوهی فرهنگی، سال دوزادهم، شمارهٔ ۱، بهار ۱۴۰۰ش.
• «نقاشی دیواری یا دیوارنگاری چیست و چه نکاتی را باید رعایت کنیم»، وب‌سایت پویااندیش، تاریخ بازدید: ۴ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «هنر خیابانی، نقاشی‌های دیواری تهران»، وب‌سایت سیری در ایران، تاریخ درج مطلب: ۴ اردیبهشت ۱۳۹۹ش.

• ".Benefits of Murals", happydecay websit, Date of Visit: 26 February 2026.
• .Eric, Bullard ,"Mural (art)", ebsco website, Date of Published: 2025.
  • Meyer, Isabella, "What Is a Mural? – Understanding the Importance of Mural Art", artincontext website, Date of Published: 22 July 2022.
• The History of Murals", muralform website, Date of Upload: 27 April 2017.