عایشه بنتالشاطی
عایشه بنتالشاطی، بانوی پژوهشگر، مفسر قرآن و ادیب مصری
عایشه عبدالرّحمان بنت الشّاطی؛ مؤلّف و محقّق مصری در ادبیات عرب و علوم قرآنی است. او نویسنده کتاب «زینب بانوی قهرمان کربلا» است
زندگینامه
عایشه عبدالرحمان، معروف به بنتالشاطی سال ۱۹۱۳م در دَمیاط مصر متولد شد.[۱] او در خانوادهای متدین پرورش یافت و بسیاری از اجداد و نیاکان او، عالم دانشگاه الازهر بودند.[۲] پدرش شیخ محمدعلی عبدالرحمن از روحانیون دانشگاه الازهر بهشمار میرفت. عایشه، پس از گذراندن دوران خردسالی، علوم مقدماتی، ادبیات عرب و آموزش قرآن را نزد پدرش به خوبی فراگرفت.[۳][۴] بنت الشاطی پس از مدتی لیاقت و کاردانی خود را نشان داد و در سال ۱۹۲۹م به دریافت گواهی (آموزش خانگی) و رتبه اول آن در سطح کشور مصر نائل آمد. وی تحصیلات کلاسیک خود را ادامه داد و در سال ۱۹۳۱م، موفق به اخذ مدرک دیپلم گردید. نبوغ و استعداد ذاتی، او را به عرصه فرهنگ و مطبوعات کشاند و به این علت که خانوادهاش با ورود او به این عرصه مخالف بودند، برای خود نام مستعار «بنت الشاطی به معنای دختر ساحل» را برگزید، تا خانوادهاش او را نشناسند. او در سال ۱۹۳۶ به دانشگاه فؤاد اول (قاهرة کنونی) وارد شد و در رشته ادبیات عرب مشغول به تحصیل گردید.[۵][۶] وی پس از چهار سال تلاش علمی، در سال ۱۹۳۹م، با موفقیت، مدرک لیسانس را دریافت کرد. و پس از دو سال در ۱۹۴۱م فوق لیسانس خود را با موفقیت دریافت نمود و نیز به عنوان رتبه اول دانشگاه برگزیده شد.[۷][۸] او دو سال بعد مدرک دکترای خود را در رشته ادبیات نامه عرب، با ارائه پایان «ابوالعلاء معرّی» دریافت نمود. وی از رساله دکترای خود در حضور استاد مسلّم ادبیات عرب مصر، دکتر «طه حسین»، به نحو شایستهای، دفاع کرد.[۹][۱۰]
بنت الشّاطی در ۱۹۴۵م با امین خولی ازدواج کرد.[۱۱] و همواره از او متأثر ماند، به گونهای که غالب تألیفات خود را به وی اهدا کرد.[۱۲]
درگذشت
عایشه بنتالشاطی سرانجام در سال ۱۹۹۸م از دنیا رفت.[۱۳]
فعالیتهای اجرایی
او مدتی استاد پژوهشهای قرآنی در دانشکدهٔ شریعت و دارالحدیث و همچنین عضو مجمع البحوث الاسلامیه بود.[۱۴] همچنین مدتی در دانشگاه عینالشمس قاهر تدریس کرد و در سمت استاد به پژوهشهای قرآنی در دانشگاه مصر پرداخت. وی پس از بازنشستگی نیز بهعنوان استاد مطالعات عالی قرآنی در دانشگاه قرویین -در شهر فاس مراکش- مشغول تدریس بود.[۱۵] عایشه در «مجلة النهضة» آغاز به نشر شعر و مقاله کرد و مدتی بعد منتقد ادبی روزنامهٔ الأهرام شد.[۱۶]
دیدگاهها و روشها
حقوق زنان
با رواج گرایشهای فمینیستی در میان زنان تحصیل کرده جهان عرب، بنت الشّاطی کتاب و مقالاتی در این باره تألیف کرد. او در کتاب «المفهوم الاسلامی لتحریر المرأة» تساوی زن و مرد به مفهوم جدید آن را نمیپذیرد، اما بر اینکه زن و مرد یکدیگر را کامل کرده و برای تحقق بخشیدن به کمال وجودی خود به همدیگر نیاز دارند، تأکید میکند. به اعتقاد وی، هر چند مطابق آیات قرآن، مردان بر زنان حق سرپرستی دارند، اما هیچیک از این دو، مسئول اعمال دیگری نیست و تفاوت نسل جدید زنان با گذشتگان در این است که زنان امروز از حقوق خدادادی خود باخبرند و میدانند که باید این حقوق را بگیرند و بطلبند، نه آنکه با لطائف الحیل آنها را به عنوان هدیه از چنگ مردان درآورند.[۱۷]
با گسترش گرایشهای فمینیستی در میان زنان تحصیلکردهٔ عرب، بنتالشاطی کتاب و مقالههایی در اینباره نوشت. او در کتاب «المفهوم الإسلامی لتحریر المرأه» ضمن رد تساوی زن و مرد بهمعنای آنچه فمینیستها بر آن قائل بودند، بر این نکته تأکید میکند که زن و مرد برای رسیدن به کمال وجودی خود به همدیگر نیاز دارند و هریک مکمل دیگری است.[۱۸]
روش تفسیری
بنت الشاطی در مقدمه کتاب «التفسیر البیانی للقرآن الکریم» به آرا و نظریاتی که از خولی دریافت کرده، صراحتاً اشاره میکند و سعی دارد با رعایت این نظریات و اعمال آنها تفسیر بنویسد. به همین دلیل او تعمداً تعدادی از سورههای کوچک قرآن را برای تفسیر انتخاب کرد تا نتایج حاصل از بهکارگیری روش خولی را به طریقی فوقالعاده مؤثر نشان دهد. او تأکید میکند که هر یک از این سورهها، یک واحد موضوعی است؛ چرا که خولی در خصوص تفسیر موضوعی بر این نظر است که آیات قرآن نه به صورت موضوعی مرتب شده تا هر موضوعی تنها در فصل و باب خودش بیاید و نه مثل کتب فقهی، اخلاقی وتاریخ، بلکه حتی ترتیب آن همانند برخی کتابهای ادیان نیز تدوین نشده است که هر سفری، را به حادثهای اختصاص داده باشد.[۱۹] به همین دلیل وی بر آن است که مفسر بایست در کنار هر موضوعی درنگ کند و همه آیات مربوط به آن موضوع را در کل قرآن استقصاء کند. به این معنا که در تفسیر ترتیبی به هر موضوعی که میرسد آن موضوع را بهطور مستوفی در تمام قرآن بررسی و در موارد بعد از پرداختن دوباره به این موضوع پرهیز کند، تا بدین وسیله هم به دیدگاه صحیح دست یابد و هم از تکرار مباحث مصون بماند و هم تعیین حدود معنی را از طریق تفسیر موضوعی قابل اطمینانتر میداند.[۲۰] «لتفسیر البیانی بنتالشاطی»؛ تفسیری بیانی است که مؤلف در آن روشهای منظمی را برای دستیابی به فهم دقیقتر از آیات، مبنای کار خود قرار داده است، به باور پژوهشگران وی در این مسیر، خود را تا حد زیادی موفق نشان داده است؛ اما در برخی موارد آسیبها و نقدهایی را میتوان بر آن وارد دانست که در تقویت و پربار شدن این روش تفسیری میتواند مؤثر باشد؛ نقدهای وارد شده را میتوان چنین بیان کرد:
- ادبی درنظرگرفتن متن قرآن بهصورت مطلق
- معیار قراردادن فهم مردم عصر نزول و مردود شمردن هرگونه تفسیر علمی و عصری از قرآن
- استغنا از روایات تفسیری
- استقصای همه آیات ناظر بر یک موضوع و تنظیم و تفسیر آنها برحسب ترتیب نزول
- عدم پایبندی به شیوه تفسیری خود در استقصا و تحلیل تمام کاربردهای یک واژه در برخی موارد
- توجیه وجه اختلاف معنایی در برخی کلمات مترادف که موفق به یافتن اقتضای معنایی درستی از آن در کاربرد قرآنی نشده است، بدون توجه به احتمال وجود فصاحت و آهنگ در کلام.[۲۱]
آثار
مهمترین اثر او «التفسیر البیانی للقرآن الکریم» است. او با پیروی از روش امین خولی محتوای هر آیه را بهگونهای موضوعی و بادقت در همهٔ آیات مشابه آن و با توجه به سبکهای ادبی در قرآن بررسی میکند. او همچنین نظر به ترتیب نزول آیات مشابه به جستجوی قرائن و شواهد همراه آیات میپردازد و در این مسیر از تأویل خلاف ظاهر، توجه به اسرائیلیات و تحمیل اکتشافات علمی و اقوال نحویان و مفسران بر آیات پرهیز میکند و سعی دارد تا معنای اصلی هر واژه را با توجه به کاربردهای قرآنی بیان کند.[۲۲]
از عایشه بنتالشاطی بیش از ۶۰ اثر در زمینههای گوناگون فقه، قرآن، تاریخ، رجال و سیره به یادگار مانده است. برخی نوشتههای او دربارهٔ زندگی پیامبر اکرم و خاندان ایشان بهدلیل پردازشهای هنری و داستانی در کنار استنادهای تاریخی، آثار او را از معاصرانی چون طه حسین و محمد حسنین هیکل متمایز کرده است.[۲۳]
- از جمله کتاب «السیدة زینب عقیلة بنیهاشم» دربارهٔ حضرت زینب که سبب محبوبیت بیشتر او میان شیعیان شده است.[۲۴]
- کتاب «تراجم سیدات بیت النبوه»؛ که مجموع پنج کتاب کوچکتر او در شرححال خاندان پیامبر (مادر، زنان، دختران پیامبر، زینب عقیلهٔ بنیهاشم و سکینه دختر امام حسین است و با عنوانهای مختلفی چون آمنه مادر پیامبر، زنان پیامبر، بانوی کربلا زینب دختر زهرا (علیها سلام)؛ شیرزن کربلا یا زینب دختر علی (علیه السلام)، قهرمان کربلا، زینب دختر علی (علیه السلام)، زینب بانوی قهرمان کربلا، سکینه دختر سیدالشهدا ستاره درخشان سرزمین وحی، به فارسی ترجمه شده است.
- کتاب القرآن و التفسیر العصری؛
- کتاب مقال فی الانسان و الشخصیة الانسانیة؛
- کتاب القرآن و قضایا الانسان؛
- الاسرائیلیات فی الغزو الفکری؛
- القرآن و حریة الارادة؛
- القرآن و حقوق الانسان؛
- کتابنا الاکبر؛
- من اسرار العربیة فی البیان القرآنی؛
- مع ابیالعلاء فی رحلة حیاته؛
- الحیاة الانسانیة عند ابیالعلاء؛
- ابوالعلاء معرّی از مجموعه کتابهای «اعلام العرب»؛
- الخنساء؛
- الشاعرة العربیة الاولی؛
- تراثنا بین ماض و حاضر؛
- لغتنا و الحیاة؛
- قیم جدیدة للادب العربی، القدیم و الحاضر؛
- رجعة فرعون: روایة مصریة؛
- سید العزبة: روایة مصریة واقعیة؛
- ارض المعجزات: رحلة فی جزیرة العرب؛
- الغفران: دراسة نقدیة، رسالهٔ دکتری؛
- جدید فی رسالة الغفران.[۲۵][۲۶]
پانویس
- ↑ «ادعای عدم اعجاز علمی قران»، فارس نیوز، تاریخ درج مطلب: 1 اسفند 1394ش.
- ↑ «بنتالشاطی، شیدای زینب»، مشرق نیوز، تاریخ درج مطلب: 28 خرداد 1390ش.
- ↑ «زندگینامه عایشه عبدالرّحمان«بنت الشّاطی»،وبسایت علما و عرفا
- ↑ «بنتالشاطی، شیدای زینب»، مشرق نیوز، تاریخ درج مطلب: 28 خرداد 1390ش.
- ↑ شاکر و ساکی، «بنتالشاطی و سازماندهی تفسر ادبی»، 1393ش، ص85.
- ↑ «بنت الشاطی، شیدای زینب»، وبسایت اطلاعرسانی حوزه
- ↑ شاکر و ساکی، «بنتالشاطی و سازماندهی تفسیر ادبی»، 1393ش، ص85.
- ↑ دانشنامه قرآن و قرآن پژوهی، ج 1، ص 389
- ↑ «بنت الشاطی، شیدای زینب»، سایت اطلاعرسانی حوزه
- ↑ شرقاوی، اتجاهات التفسیر فی مصر الحدیث، 1972م، ص203.
- ↑ کریمینیا، دانشنامه جهان اسلام، ج4، ذیل «عایشه عبدالرحمان بنتالشاطی»
- ↑ «عایشه عبدالرحمن بنت الشاطی»، در ویکی فقه
- ↑ کریمینیا، دانشنامه جهان اسلام، ج4، ذیل «عایشه عبدالرحمان بنتالشاطی».
- ↑ سعفان، المنهج البیانی فی تفسیر القرآن الکریم، 1981م، ص103.
- ↑ «ویراست تازهای از کتاب زینب بانوی قهرمان کربلا منتشر شد»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 26 اردیبهشت 1395ش.
- ↑ «ادعای عدم اعجاز علمی قران»، فارس نیوز، تاریخ درج مطلب: 1 اسفند 1394ش.
- ↑ «عایشه عبدالرحمن بنت الشاطی»، در ویکی فقه
- ↑ کریمینیا، دانشنامه جهان اسلام، ج4، ذیل «عایشه عبدالرحمان بنتالشاطی».
- ↑ شاکر، محمد کاظم و نانسی ساکی، «بنتالشاطی و ساماندهی تفسیرادبی»، فصلنامه علمی -پژوهشی«تحقیقات علومو قرآن»، 1393ش،ص4
- ↑ شاکر، محمد کاظم و نانسی ساکی، «بنتالشاطی و ساماندهی تفسیرادبی»، فصلنامه علمی -پژوهشی «تحقیقات علوم و قرآن»، 1393ش، ص4
- ↑ سهرابی، ذبیحالله، «نقد التفسیر البیانی بنت الشاطی»، فصلنامه نقد کتاب قرآن و علوم دینی، 1396ش، ص1
- ↑ سعفان، المنهج البیانی فی تفسیر القرآن الکریم، 1981م، ص115-120.
- ↑ کریمینیا، دانشنامه جهان اسلام، ج4، ذیل «عایشه عبدالرحمان بنتالشاطی».
- ↑ «عاشقانه بنتالشاطی زن محقق مصری دربارۀ حضرت زینب»، خبرآنلاین، تاریخ درج مطلب: 28 خرداد 1390ش.
- ↑ کریمینیا، دانشنامه جهان اسلام، ج4، ذیل «عایشه عبدالرحمان بنتالشاطی».
- ↑ «عایشه عبدالرحمن بنت الشاطی»، در ویکی فقه
منابع
- «ادعای عدم اعجاز علمی قرآن»، فارس نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱ اسفند ۱۳۹۴ش.
- «بنت الشاطی، شیدای زینب»، وبسایت اطلاعرسانی حوزه، تاریخ بازدید: ۱۶ بهمن ۱۴۰۱ش.
- «بنت الشاطی، عایشه»، در ویکی نور، تاریخ بازدید: ۱۶ بهمن ۱۴۰۱ش.
- «بنتالشاطی، شیدای زینب»، مشرق نیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۸ خرداد ۱۳۹۰ش.
- «زندگینامه عایشه عبدالرّحمان «بنت الشّاطی»، وبسایت علما و عرفا، تاریخ بازدید: ۱۶ بهمن ۱۴۰۱ش.
- «عاشقانه بنتالشاطی زن محقق مصری دربارهٔ حضرت زینب»، خبرآنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۸ خرداد ۱۳۹۰ش.
- «عایشه عبدالرحمن بنت الشاطی»، در ویکی فقه، تاریخ بازدید: ۱۶ بهمن ۱۴۰۱ش.
- «ویراست تازهای از کتاب زینب بانوی قهرمان کربلا منتشر شد»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۶ اردیبهشت ۱۳۹۵ش.
- سعفان، کامل علی، المنهج البیانی فی تفسیر القرآن الکریم، قاهره، مکتبه الانجلو المصریه، ۱۹۸۱م.
- سهرابی، ذبیحالله، «نقد التفسیر البیانی بنت الشاطی»، فصلنامه نقد کتاب قرآن و علوم دینی، ۱۳۹۶ش.
- شاکر، محمد کاظم و نانسی ساکی، «بنتالشاطی و ساماندهی تفسیرادبی»، فصلنامه علمی -پژوهشی «تحقیقات علوم و قرآن»، ۱۳۹۳ش.
- شاکر، محمدکاظم، ساکی، نانسی، «بنتالشاطی و سازماندهی تفسیر ادبی»، فصلنامهٔ علمی- پژوهشی تحقیقات علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا سلام الله علیها، سال یازدهم، شمارهٔ ۴، زمستان ۱۳۹۳ش.
- شرقاوی، عفت محمد، اتجاهات التفسیر فی مصر الحدیث، قاهره، مطبعهٔ الکیلانی، ۱۹۷۲م.
- کریمینیا، مرتضی، دانشنامه جهان اسلام، ج۴، مدخل «عایشه عبدالرحمان بنتالشاطی»، ۱۳۹۴ش.