پیش‌نویس:سازمان مجاهدین خلق ایران

سازمان مجاهدین خلق ایران؛ تشکیلات سیاسی-شبه نظامی مخالف جمهوری اسلامی ایران.

سازمان مجاهدین خلق ایران (مجاهدین، MEK، MKO یا PMOI؛ در ادبیات رسمی جمهوری اسلامی ایران: سازمان منافقین)، از سازمان‌های سیاسی ـ شبه‌نظامی تاریخ معاصر ایران که در سال ۱۳۴۴ش با هدف سرنگونی حکومت پهلوی تأسیس شد و پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، به تقابل مسلحانه با جمهوری اسلامی ایران پرداخت. این سازمان در سیر تاریخی خود دگرگونی‌های ایدئولوژیک و ساختاری متعددی را پشت سر گذاشته است؛ از تلفیق آموزه‌های اسلامی با مارکسیسم در دهه‌های چهل و پنجاه، تا استقرار در عراق و هم‌پیمانی با حزب بعث در دوران جنگ هشت‌ساله و نهایتاً تبدیل شدن به یک ساختار فرقه‌ای پیرامون مسعود و مریم رجوی.

بستر تاریخی پیدایش

سازمان مجاهدین خلق ایران در فضای حوادث بعد از شهریور ۱۳۲۰ش، گسترش جریان‌های چپ و ضد استعماری، شکست تجربه‌های پارلمانی، سرکوب قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ش و نارضایتی جوانان مذهبی از روش‌های معتدل‌تر نهضت آزادی ظهور یافته است. بنیانگذاران سازمان که ابتدا با شعار مبارزه با فقر و استثمار فعالیت می‌کردند، تحت تأثیر اقدامات سرکوبگرانه حکومت پهلوی و اندیشه‌های مارکسیستی، به مبارزه مسلحانه روی آوردند. این سازمان به دست تعدادی از جوانان نهضت آزادی با تأثیرپذیری از جنبش‌های انقلابی-مارکسیستی در جهان با رویکرد مبارزه مسلحانه شکل گرفت. شکل‌گیری سازمان بر دو روند تاریخی در ایران متکی بوده است: نخست، محبوبیت اندیشه‌های انقلابی و ترقی‌خواه مارکسیستی در جهان؛ و دوم، پیدایش نگرشی نو به اسلام و تلاش برای ارائه تفسیری روزآمد از آن با اندیشه‌های مدرن غربی.

بنیان‌گذاران و حلقه نخست

در منابع، محمد حنیف‌نژاد، سعید محسن و عبدالرضا نیک‌بین به‌عنوان بنیان‌گذاران اصلی معرفی شده‌اند و در برخی روایت‌ها علی‌اصغر بدیع‌زادگان نیز در شمار بنیان‌گذاران یا حلقه بسیار نزدیک اولیه قرار گرفته است. این افراد سابقه فعالیت در محیط‌های مذهبی و دانشجویی، از جمله ارتباط با نهضت آزادی و انجمن‌های اسلامی را داشتند و دانشگاه، زندان و شبکه‌های مذهبی شهری برای آنان فضای جذب نیرو و بازاندیشی سیاسی فراهم کرد.

حلقه نخست سازمان از همان آغاز به مطالعه منظم اهمیت می‌داد. مطالعه قرآن، نهج‌البلاغه، آثار مهدی بازرگان، ادبیات ضد امپریالیستی، نوشته‌های انقلابی جهان سوم و متون مارکسیستی در کنار هم قرار گرفت. همین ترکیب، هم قدرت جذب و هم زمینه بحران آینده سازمان را ایجاد کرد؛ زیرا زبان دینی به آنان پایگاه اجتماعی می‌داد، اما تحلیل طبقاتی و روش چریکی، سازمان را از جریان‌های مذهبی سنتی دور می‌کرد.

ایدئولوژی

ایدئولوژی نخستین سازمان مجاهدین خلق ایران بر ترکیبی از اسلام انقلابی، عدالت اجتماعی، نفی امپریالیسم و مبارزه با سرمایه‌داری وابسته استوار بود. در این چارچوب، توحید صرفاً یک گزاره‌ی کلامی محسوب نمی‌شد، بلکه معنایی سیاسی-اجتماعی داشت و به نفی سلطه، نفی استثمار و حذف فاصله‌های طبقاتی تعبیر می‌گردید. بر اساس این تلقی، مبارزه‌ی مسلحانه به مثابه ابزاری برای تحقق جامعه‌ی بی‌طبقه‌ی توحیدی در نظر گرفته می‌شد. این نگاه در نماد سازمان نیز تجلی یافت؛ جایی که ترکیب آیه‌ی «فَضَّلَ اللهُ المُجاهِدینَ...» با نشانه‌هایی چون داس و چکش، ستاره، اسلحه و خوشه گندم حاکی از آن بود که سازمان می‌کوشد از زبان اسلام، انقلاب و عدالت اجتماعی هم‌زمان بهره برداری کند. حاصل این تلفیق در نظام آموزشی سازمان، ساختاری بود که نه کاملاً مذهبی بود و نه مادی‌گرایانه. مجاهدین مارکسیست‌های غیرمادی‌گرا خوانده شده‌اند؛ آنان مهم‌ترین اصل مادی‌گرایی را رد می‌کردند، ولی در باقی اصول بنیادی آن با مارکسیست‌ها هم‌نظر بودند. یکی از اصول بنیادین سازمان مجاهدین، تحت تأثیر نظریه مهدی بازرگان، یکی بودن راه خدا و تکامل بشر به عنوان یک اصل مارکسیستی بوده است. بر اساس این نگرش، مجاهدین از یک‌سو با مخلوق‌دانستن این روند، آن را دینی تلقی می‌کردند و قیام‌های انبیا و امامان شیعه، مانند قیام عاشورا، را با استفاده از آن تبیین می‌کردند؛ و از سوی دیگر، افرادی مانند کارل مارکس و مائو در عین مادی‌گرابودن مؤمن تلقی می‌شدند؛ چون در راه تکامل بشر، که با راه خدا و دین یکی بود، گام می‌زدند. به تعبیر سید روح‌الله خمینی این گروه به دین نگاه التقاطی و تک‌بعدی داشته‌است.

منابع مطالعاتی و آثار منتشرشده

منابع مطالعاتی سازمان شامل قرآن، نهج‌البلاغه، برخی کتاب‌های مهدی بازرگان و سید محمود طالقانی، تاریخ انقلاب‌های توده‌ای در ایران و جهان، و کتاب‌های مارکسیستی بوده است.

از جمله آثار منتشرشده سازمان عبارتند از:

• متدولوژی شناخت: نخستین اثر سازمان که تلاشی برای تبیین «شیوه و متد برخورد صحیح و علمی با پدیده‌ها و هماهنگی و انطباق آن با متد برخورد قرآن» بوده است. این کتاب در سال ۱۳۵۱ به دست امام خمینی رسید و او آن را کتابی مارکسیستی با پوسته‌ای اسلامی برشمرد.
• راه انبیاء راه بشر: تألیف محمد حنیف‌نژاد بر اساس تئوری مهدی بازرگان در کتاب راه طی‌شده نوشته شده، با این تفاوت که صورتی مارکسیستی پیدا کرده است. در این کتاب شیوه‌های مبارزه عیناً از آثار مائو نقل شده است.
• سیمای یک مسلمان (یا امام حسین(ع) یا راه امام حسین(ع): نظام توحیدی موردنظر پیامبر اسلام را نوعی نظام بی‌طبقه توحیدی در راستای صلاح عامه معرفی می‌کرد.
• مقدمه مطالعات مارکسیستی: نوشته سعید محسن، جزوه‌ای آموزشی برای اثبات ناگزیر بودن آموختن مارکسیسم برای مبارزه و اینکه درک عمیق ایدئولوژی اسلامی و مفاهیم قرآن، بدون آموختن آن میسر نخواهد بود.

تحول ایدئولوژیک و بازسازی بخش مسلمان سازمان

سازمان مجاهدین خلق از سال ۱۳۵۱ش به‌تدریج با بحران‌های فکری و ایدئولوژیک روبه‌رو شد و این روند در سال ۱۳۵۴ش با اعلام رسمی تغییر ایدئولوژی از اسلام به مارکسیسم به اوج رسید. در این مقطع، در پی ضربات ساواک، فقدان بخش عمده‌ای از رهبری اولیه و بحران‌های تشکیلاتی، بخشی از کادرهای خارج از زندان به رهبری تقی شهرام و بهرام آرام، مارکسیسم را به‌عنوان ایدئولوژی رسمی سازمان اعلام کردند. در اعلامیه تغییر ایدئولوژی، استدلال شده بود که پس از سال‌ها تلاش برای تلفیق اسلام و مارکسیسم، مارکسیسم به‌عنوان فلسفه‌ای مناسب‌تر برای رهایی طبقه کارگر برگزیده شده و اسلام، به‌عنوان ایدئولوژی طبقه متوسط، برای تحقق این هدف کافی نیست.

این تحول با مخالفت بخشی از اعضای سازمان، به‌ویژه نیروهای مسلمان، روبه‌رو شد. مخالفان، تغییر ایدئولوژی را انحراف از آرمان‌های بنیان‌گذاران و اقدامی فرصت‌طلبانه تلقی کردند و در نتیجه، سازمان با یکی از شدیدترین بحران‌های داخلی خود مواجه شد. این بحران به تصفیه‌های درون‌سازمانی و خشونت انجامید؛ از جمله مجید شریف‌واقفی، مسئول شاخه کارگری سازمان، به قتل رسید و مرتضی صمدیه لباف، معاون وی، پس از مجروح شدن دستگیر شد. این ترورها به تشدید دشمنی میان جناح مسلمان و جناح مارکسیست سازمان انجامید و حکومت پهلوی نیز از شکاف ایجادشده برای تبلیغات علیه سازمان بهره‌برداری کرد. با وجود مخالفت اقلیتی از اعضا، بسیاری از اعضای کادر مرکزی و بخش قابل توجهی از بدنه سازمان به تغییر ایدئولوژی پیوستند و این جریان بعدها، در آذر ۱۳۵۸ش، سازمان پیکار در راه آزادی طبقه کارگر را تشکیل داد.

بحران ایدئولوژیک سال ۱۳۵۴ش پیامدهای گسترده‌ای برای جایگاه سیاسی و اجتماعی سازمان داشت. این رخداد اعتماد بخش مهمی از نیروهای مذهبی و روحانی به سازمان را از میان برد و شکاف میان نیروهای مسلمان و مارکسیست را عمیق‌تر کرد. در نتیجه، سازمان پیش از انقلاب ۱۳۵۷ش در موقعیتی متزلزل قرار گرفت؛ به‌گونه‌ای که نه از حمایت کامل نیروهای مذهبی برخوردار بود و نه در میان گروه‌های مارکسیست، هویتی یکپارچه و پذیرفته‌شده داشت.

در همین حال، بخشی از اعضای زندانی سازمان، از جمله مسعود رجوی و موسی خیابانی، که با تغییر ایدئولوژی مخالفت کرده بودند، کوشیدند هویت اسلامی سازمان را حفظ و بازسازی کنند. این بازسازی عمدتاً ماهیتی ایدئولوژیک و تشکیلاتی داشت و بر مرزبندی با جریان مارکسیست‌شده و احیای هویت اسلامی ـ انقلابی سازمان متمرکز بود. پس از آزادی زندانیان سیاسی در آستانه انقلاب ۱۳۵۷ش، همین بخش مسلمان با محوریت رجوی و خیابانی فعالیت سیاسی خود را از سر گرفت و خود را ادامه‌دهنده راه بنیان‌گذاران سازمان معرفی کردند. با این وجو، برخی پژوهشگران معتقدند که اگرچه بخش مسلمان سازمان از نظر ایدئولوژیک خود را از جریان مارکسیست‌شده متمایز می‌دانست، اما بسیاری از ویژگی‌های تشکیلاتی پیشین، از جمله ساختار متمرکز، مخفی‌کاری، اقتدار تشکیلاتی و گرایش به استفاده از خشونت، همچنان در آن تداوم یافت.

سازمان و روحانیون شیعه

سازمان در مرحله آغازین از برخی مراکز و چهره‌های مذهبی مانند مسجد هدایت، حسینیه ارشاد، سید محمود طالقانی و فضای فکری علی شریعتی بهره اجتماعی و فکری گرفت. این ارتباط‌ها برای سازمان سرمایه مذهبی و شبکه اجتماعی ایجاد کرد. با این حال، رابطه روحانیت با سازمان یکدست نبود؛ برخی حمایت‌ها بیشتر ناشی از فضای ضدپهلوی بود و پس از آشکار شدن گرایش‌های مارکسیستی و روش‌های خشونت‌آمیز سازمان، فاصله‌گیری افزایش یافت. به‌خصوص پس از تغییر ایدئولوژیک سازمان، بسیاری از روحانیان از حمایت خود از سازمان دست کشیدند و برخی از آنان، مانند مرتضی مطهری و عبدالرحیم ربانی شیرازی، به مبارزه جدی با آنان پرداختند. مطهری در نامه‌ای به امام خمینی، سازمان مجاهدین را همدست سایر دشمنان روحانیان (رژیم پهلوی و مارکسیست‌ها) برمی‌شمرد که به باور او، حمله به روحانیان را به قصد نابودی روحانیان و به این دلیل انجام می‌دهند که مذهب را به‌عنوان قدرتی توده‌ای مصادره کنند و در جهت مقاصد خود تفسیر و به کار ببندند.

در منابع تأکید شده است که آیت الله خمینی سازمان را به دلیل نگاه التقاطی و تک‌بعدی به دین تأیید نکرد. وی نسبت به گروه‌هایی که نام اسلام را به کار می‌گرفتند اما اسلام را با اهداف سیاسی و ایدئولوژیک خود می‌فهمیدند، موضع انتقادی داشت. در نتیجه، نسبت سازمان با امام خمینی از آغاز نسبت تأیید رسمی نبود. پس از انقلاب نیز به دلیل اینکه نتوانسته بودند به جایگاه در ساختار حکومت جدید دست یابند، به تقابل آشکار با روحانیون پرداختند، دشمنی‌ای که در ترور برخی از سران روحانی جمهوری اسلامی توسط مجاهدین نمود یافت.

عملکرد سازمان پیش از انقلاب اسلامی

عملکرد سازمان از آغاز تأسیس تا پیروزی انقلاب اسلامی در سه دوره قابل بررسی است:

از تأسیس تا ضربه رژیم در سال ۱۳۵۰ش

نخستین اقدام پس از بنیان‌گذاری سازمان، تشکیل کلاس‌های آموزشی از سوی محمد حنیف‌نژاد و سعید محسن با موضوع‌های ایدئولوژی، اقتصاد، سیاست و مسائل تشکیلات در تهران بود. سازمان در هیچ دوره‌ای اساس‌نامه مدون نداشت و بر تدوین آن نیز اصرارى نداشت. درباره شیوه سازماندهی نیز تا سال ۱۳۴۷ش، هیچ گروه تخصصی در سازمان وجود نداشت و از آن سال به تدریج، گروه‌های ایدئولوژی، سیاسی، اطلاعات، کارگری، روحانیت و بازار به وجود آمد.

در شهریور ۱۳۵۰ش، در آستانه برگزاری جشن‌های ۲۵۰۰ ساله شاهنشاهی، با یورش گسترده گروه‌های ضربت ساواک، بیش از ۹۰ درصد اعضا و ۱۰۰ درصد مرکزیت سازمان مجاهدین خلق ایران دستگیر شدند. در فروردین و خرداد ۱۳۵۱، نه تن از اعضای کادر مرکزی تیرباران شدند. بنیان‌گذاران سازمان در ۴ خرداد ۱۳۵۱ به همراه دو عضو مرکزیت تیرباران شدند.

دوره رکود و تغییر ایدئولوژی (۱۳۵۰-۱۳۵۴)

پس از کشته شدن رضا رضایی در سال ۱۳۵۲، تقی شهرام و بهرام آرام تشکیلات سازمان در خارج از زندان را به دست گرفتند. آنان اعلام کردند که سازمان مجاهدین مارکسیست شده است و اقدام به ترور و حذف اعضای متعهد به ایدئولوژی سازمان، از جمله مجید شریف واقفی، کردند.

در مهر ۱۳۵۴، با انتشار بیانیه هزار صفحه‌ای اعالم مواضع ایدئولوژیک، تغییر ایدئولوژی در سازمان جنبه رسمی یافت و سازمان با مواضع ایدئولوژیک مارکسیستی اعالم موجودیت کرد. در بخشی از این بیانیه آمده است: «ما هیچ‌گاه نمی‌توانستیم و بالاخره هم نتوانستیم به چنین نتیجه‌ای دست یابیم که ایدئولوژی و تفکری که محصول ۱۳۰۰ سال پیش است، می‌تواند پاسخگوی مسائل مبارزاتی امروز ما باشد».

دوره ۱۳۵۴ تا ۱۳۵۷

پس از تغییر ایدئولوژی، سازمان در زمستان ۱۳۵۳، برای اثبات کارایی خود پس از تغییر ایدئولوژی، رضا زندی‌پور، رئیس کمیته مشترک ضدخرابکاری رژیم پهلوی را ترور کرد. در ادامه عملیات نظامی، سازمان اقدام به ترور دو مستشار عالیرتبه آمریکایی کرد که هم آمریکا و هم رژیم پهلوی را نگران ساخت.

بسیاری از اعضای زندانی سازمان نیز تحت تأثیر فضای خارج از زندان، به اندیشه‌های مارکسیستی گرویدند؛ اما موسی خیابانی و مسعود رجوی که در آن مقطع رهبری اعضای زندانی را بر عهده داشتند، مصمم شدند با توجه به جایگاه مذهب و روحانیت در میان مردم، مانع گسترش این خبر شوند و همچنان با تظاهر به اسلام از منابع مالی و انسانی نیروهای مذهبی بهره ببرند.

عملکرد پس از پیروزی انقلاب اسلامی

فاز سیاسی (۱۳۵۷-۱۳۶۰)

پس از پیروزی انقلاب اسلامی، سران سازمان مجاهدین خلق که از شهریور ۱۳۵۰ در زندان بودند، در آذر و دی ۱۳۵۷ آزاد شدند و در صدد احیای سازمان و جذب اعضای جدید برآمدند. گروه چشمگیری از آنان که به مارکسیسم گرایش بیشتری داشتند، سازمان «پیکار در راه آزادی طبقه کارگر» را تأسیس کردند و بقیه تحت رهبری رجوی، با مواضع و تفسیرهای چپ‌گرایانه و افراطی از اسلام، بر ایدئولوژی اسلامی سازمان و جدایی از گروه اول تأکید کردند. سازمان در چگونگی همکاری با انقلاب اسلامی، سیاست دوگانه‌ای در پیش گرفت؛ از یک سو تلاش کرد با استفاده از فرصت به‌دست‌آمده، با تربیت نیروی شبه‌نظامی با نام «میلیشیا» و انتشار نشریه «مجاهد»، به تجهیز و سازماندهی و افزایش سطح توانایی نظامی و تبلیغاتی خود بپردازد و از سوی دیگر، در صدد برآمد با مشارکت فعال در عرصه سیاسی، از امکانات قانونی و زمینه سیاسی برای دستیابی به سطوح بالای قدرت، بیشترین بهره را ببرد.

سازمان با نفوذ میان دانشجویان، دانش‌آموزان و کارمندان، تا نیمه‌های سال ۱۳۵۹، تلاش کرد برای جذب نیرو در دانشگاه‌ها و مدرسه‌ها و بعضی مراکز کارمندی، دفتر، کتابخانه یا دست‌کم یک میز یا تابلوی اعلانات به نام مجاهدین خلق داشته باشد. انسجام سازمان در آغاز پیروزی انقلاب، موجب نفوذ اعضای آن در نهادهای حساس و تعیین‌کننده‌ای چون دادگاه‌ها و دادسراهای انقلاب، سپاه پاسداران، وزارتخانه‌ها، نخست‌وزیری و شورای امنیت کشور شد

رویارویی با جمهوری اسلامی

سازمان مجاهدین خلق در انتخابات مجلس خبرگان قانون اساسی در ۱۳۵۸، با وجود ائتلاف با بسیاری از گروه‌ها، با ناکامی مواجه شد. در آذر ۱۳۵۸ در همه‌پرسی قانون اساسی به علت اشکالات و نقائصی که بر آن وارد می‌دانست، شرکت نکرد همچنین در انتخابات ریاست جمهوری (آذر ۱۳۵۸)، رجوی نامزد سازمان معرفی شد؛ اما پس از اعلام نظر امام خمینی مبنی بر عدم صلاحیت کسانی که به قانون اساسی رأی مثبت نداده‌اند، سازمان در اطلاعیه‌ای از کناره‌گیری رجوی از انتخابات خبر داد.

در انتخابات مجلس شورای اسلامی در اسفند ۱۳۵۸ شرکت کرد که به واسطه سفارش‌های امام خمینی به مردم مبنی بر رأی‌ندادن به اشخاصی که انحراف عقیدتی یا اخلاقی دارند، با توفیق‌نیافتن این سازمان در صحنه سیاسی برای دستیابی به قدرت، این هدف با تبلیغات گسترده علیه نظام و اقدامات مسلحانه پی‌گیری شد.

اعلام رسمی مبارزه مسلحانه

پس از آن‌که امام خمینی در ۲۰ خرداد ۱۳۶۰ بنی‌صدر را از فرماندهی نیروهای مسلح عزل کرد و عدم کفایت وی در دستور کار مجلس قرار گرفت، سازمان مجاهدین خلق در ۲۸ خرداد ۱۳۶۰ طی اطلاعیه‌ای به صورت رسمی، مبارزه مسلحانه علیه جمهوری اسلامی را اعلام و عصر ۳۰ خرداد، در تهران و چند شهر بزرگ، حرکت نظامی خود را با بستن خیابان‌ها و تظاهرات و درگیری آغاز کرد. شورش ۳۰ خرداد، موجب ضربه به سازمان، شناسایی پی‌درپی امکانات و اعضای آن به دست مردم، و زندگی مخفی افراد سازمان شد.

پس از این تحولات، سازمان دست به اقدامات تروریستی گسترده‌ای زد که از آن جمله می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• ترور نافرجام سیدعلی خامنه‌ای، امام‌جمعه تهران، در ۶ تیر ۱۳۶۰
• بمب‌گذاری در دفتر حزب جمهوری اسلامی در ۷ تیر ۱۳۶۰ و کشتن بیش از هفتاد تن از مسئولان کشور از جمله سیدمحمد حسینی بهشتی
• انفجار ساختمان نخست‌وزیری و شهادت محمدعلی رجایی (رئیس‌جمهور) و محمدجواد باهنر (نخست‌وزیر) در ۸ شهریور ۱۳۶۰
• ترور شخصیت‌هایی مانند سیداسدالله مدنی (امام‌جمعه تبریز)، علی قدوسی (دادستان کل انقلاب)، سیدعبدالکریم هاشمی‌نژاد و سیدعبدالحسین دستغیب (امام‌جمعه شیراز)

سازمان مجاهدین خلق، عملیات‌هایی را نیز علیه نیروهای مردمی و شهروندان عادی از اقشار و اصناف مختلف مانند معلم، کارگر، کارمند، دانشجو، کاسب و راننده انجام می‌داد. اتهام این افراد از منظر سازمان، اموری چون داشتن ظاهر انقلابی، نصب عکس سران نظام در محل کار و ایستادگی در برابر تهدید و اخاذی گزارش شده است. برای نمونه، گزارش شده که بیش از ۷۵ درصد از اهداف ترورهای سازمان در نیمه دوم سال ۱۳۶۰، شهروندان عادی از اقشار و اصناف مختلف بوده است.

امام خمینی در واکنش به این اقدامات، آن را نشانه بی‌اعتقادی «منافقین» به اصول اسلامی و بی‌نصیب‌بودن از بینش سیاسی دانست؛ همچنین با تشبیه آنان به گروه خوارج، این اعمال را مخالفت با اساس حکومت اسلامی خواند.

استقرار در عراق و عملیات نظامی

پس از رویارویی مستقیم سازمان با نظام جمهوری اسلامی و شکست شورش ۳۰ خرداد، در ۶ مرداد ۱۳۶۰، خبر فرار یک هواپیمای بوئینگ سوخت‌رسانی نظامی از فرودگاه تهران منتشر شد. خلبان این هواپیما سرهنگ معزی و مسافران آن مسعود رجوی و سیدابوالحسن بنی‌صدر بودند که پنهانی ایران را به مقصد فرانسه ترک کردند.

پس از امضای معاهده‌ای با طارق عزیز (معاون نخست‌وزیر وقت عراق)، رجوی در سال ۱۳۶۵ به عراق رفت و به تدریج نیروهای نظامی سازمان در قرارگاه‌های تشکیلاتی سازماندهی شدند و اطلاعات جبهه‌ها و تحرکات نظامی ایران را در اختیار عراق قرار می‌دادند.

عملیات آفتاب

عملیات آفتاب در ۸ فروردین ۱۳۶۷ آغاز شد. این عملیات با شرکت ۱۵ تیپ رزمی ارتش آزادیبخش ملی ایران در منطقه شوش و مرز فکه انجام شد و به تصرف ۶۰۰ کیلومتر مربع از خاک ایران انجامید. در جریان این عملیات، تلفات وارده به لشکر ۷۷ خراسان ۳۵۰۰ تن کشته و مجروح و ۵۸۰ اسیر بیان می‌شود و مقدار زیادی تجهیزات جنگی به غنیمت ارتش آزادیبخش درآمد.

عملیات چلچراغ

سه ماه پس از عملیات آفتاب، در ۲۸ خرداد ۱۳۶۷، سازمان عملیات چلچراغ را اجرا کرد. هدف از این عملیات تصرف شهر مهران بود که محقق شد. در این عملیات لشکر ۱۶ رزمی قزوین، لشکر ۱۱ سپاه پاسداران و گردان‌های مختلف توپخانه و کاتیوشای حکومت اسلامی به طور کامل از بین رفت و ۸ هزار تن از نیروهای نظامی کشته و زخمی شدند. .

عملیات فروغ جاویدان و شکست در مرصاد

پس از عملیات چلچراغ و شش روز پس از قبول قطعنامه آتش‌بس توسط حکومت ایران، سازمان مجاهدین در تاریخ ۳ مرداد ۱۳۶۷ عملیات فروغ جاویدان را در منطقه کرمانشاه با هدف سرنگونی جمهوری اسلامی و فتح تهران آغاز کرد. آن‌ها توانستند تا عمق ۱۵۰ کیلومتری از مرز در داخل ایران پیشروی کرده، شهرهای قصرشیرین و اسلام‌آباد غرب را به تصرف خود درآورند.

اما نیروهای نظامی ایران در عملیات مرصاد، با فرماندهی علی صیاد شیرازی، موفق شدند ستون نیروهای مجاهدین را در تنگه مرصاد، در نزدیکی کرمانشاه، متوقف کنند. در این عملیات که با فرماندهی سپاه پاسداران، پشتیبانی هوانیروز ارتش و با حضور گسترده مردم اجرا شد، رزمندگان از سه محور وارد عمل شدند و در دو مرحله نیروهای سازمان را سرکوب کردند. مطابق اعلام رسمی مجاهدین، ۱۳۰۴ نفر از اعضای آن طی این عملیات کشته شدند.

تحول به فرقه و ساختار رهبری

پس از خروج از ایران، مسعود رجوی طی بیش از سه سال، سازمان را از یک تشکیلات سیاسی مذهبی، به فرقه‌ای مذهبی-مافیایی فروکاست. ازدواج او با مریم قجر عضدانلو (همسر مهدی ابریشم‌چی) در ۳۰ خرداد ۱۳۶۴، و ده سال پس از تغییر ایدئولوژی به عنوان «انقلاب یا ارتقای ایدئولوژیک» و معرفی رهبری دونفره، نشان داد این ایدئولوژی در اساس خود آماده زیرپاگذاشتن صریح‌ترین احکام اسلامی بود. پس از این انقلاب ایدئولوژیک، نظام کار شورایی به طور رسمی و با اعلام علنی، از میان رفت و رهبری نوین مصون از اشتباه و بازخواست زاده شد. به گفته برخی محققان، سازمان در این دوره تحت قوانین سختگیرانه فرقه‌ای در زمینه‌های سیاسی، خانوادگی و جنسی اداره می‌شد؛ قوانینی که بر اساس آن مخالفان یا منتقدان ایدئولوژی سازمان، زندانی و شکنجه می‌شدند تا از سازمان جدا نشوند.

پس از سقوط صدام: اشرف، لیبرتی و آلبانی

بعد از خاتمهٔ جنگ، مجاهدین کلیهٔ نیروهای خود را در قرارگاه اشرف متمرکز نمودند. مسعود رجوی رهبر گروه از آن زمان به بعد دیده نشده است. گرچه سازمان مجاهدین با پخش پیام‌هایی منسوب به وی مدعی زنده بودن اوست. این شهر موضوع اصلی‌ترین اختلاف بین مجاهدین و جمهوری اسلامی بود. جمهوری اسلامی تلاش‌های زیادی برای منحل کردن و اخراج اعضای مجاهدین یا بازگرداندن آن‌ها به ایران چه مستقیماً و چه از طریق افراد وابسته به خود در دولت عراق به کار بست. متقابلاً مجاهدین نیز دست به کمپین گسترده‌ای در میان مردم عراق زدند تا حمایت‌هایی را کسب نمایند؛ از جمله اینکه ۵ میلیون و دویست هزار نفراز مردم عراق با امضای بیانیه‌ای، حمایت خودشان را از مجاهدین اعلام کرده و خواهان خلع ید از جمهوری اسلامی در عراق شدند. در این حال موفق الربیعی مشاور امنیت ملّی عراق اعلام کرد که دولت عراق به اعضای گروه مجاهدین خلق اعلام کرده است که دو راه بیش‌تر ندارند، یا این که به ایران بازگردند یا کشور دومی را برای حضور خود انتخاب کنند، چرا که تحت هیچ شرایطی دیگر نمی‌توانند در خاک عراق بمانند. با شروع انتقال اکثر ساکنان اشرف به کمپ لیبرتی آخرین گروه از اعضای سازمان مجاهدین خلق در تاریخ ۱۶ سپتامبر ۲۰۱۲ میلادی از قرارگاه اشرف خارج و بیشتر از ۲۰۰۰ نفر از اعضای این گروه در لیبرتی ساکن شدند. در پی وجود نا امنی در کمپ لیبرتی در سال ۱۳۹۴ ضرورت خروج مجاهدین از عراق بیش از پیش مطرح شد و مریم رجوی در یک کارزار بین‌المللی، ترتیبات انتقال را پیش برد و مجاهدین به اروپا منتقل شدند. در نهایت در سال ۱۳۹۵ کمپ لیبرتی تعطیل شد و آخرین افراد سازمان مجاهدین خلق ایران به کشورهای اروپایی و بیشتر به آلبانی اشرف۳ منتقل شدند.

رسانه، تبلیغات، فعالیت سایبری و دیپلماسی عمومی

رسانه، ابزار اصلی سازمان برای بسیج سیاسی بود. نشریه مجاهد، بیانیه‌ها، کلاس‌های تبیین جهان، کتابچه‌ها و نوارها در دهه ۱۳۵۰ و ۱۳۶۰، و سپس سایت‌ها، شبکه‌های اجتماعی، رسانه‌های برون‌مرزی و گردهمایی‌های آنلاین در دوره معاصر، بخش مهمی از کنش سازمان را تشکیل داده‌اند. پس از کاهش توان نظامی، رسانه و دیپلماسی عمومی جایگزین اصلی حضور عملیاتی شد.

در منابع رسمی جمهوری اسلامی، از فعالیت سایبری سازمان و نقش آن در شبکه‌های اجتماعی با تعبیرهایی مانند «لشکر سایبری» یاد شده است. اهمیت فعالیت آنلاین سازمان در سال‌های اخیر قابل انکار نیست، زیرا ساختار مستقر در آلبانی برای اثرگذاری بر سیاست ایران بیش از گذشته به رسانه، شبکه اجتماعی و ارتباطات خارجی متکی شده است.

پرونده هسته‌ای و تحریم‌ها

سازمان مجاهدین خلق طی اطلاعیه‌ای اعلام کرد با هدف جلوگیری از دستیابی حکومت ایران به سلاح هسته‌ای و «خدمت به عالی‌ترین مصالح خلق و میهن خود و صلح و امنیت منطقه‌ای و بین‌المللی»، در ۳۴ سال گذشته دست به «۱۳۳ رشته افشاگری» زده است. افشای فعّالیت‌های مخفی هسته‌ای جمهوری اسلامی از جمله سایت نطنز در سال ۲۰۰۲ برای اولین بار توسط سازمان مجاهدین صورت گرفت که در نهایت منجر به صدور چهار قطعنامه توسط شورای امنیت سازمان ملل متحد و اعمال تحریم‌های مختلف علیه دولت جمهوری اسلامی شد. همچنین در سال ۲۰۰۹ میلادی، این سازمان ادعاهای تازه‌ای پیرامون برنامهٔ هسته‌ای ایران ارائه داد. در مهر ۱۳۹۹ برابر با سپتامبر ۲۰۲۰ سازمان دو سایت سرخه‌حصار در تهران و مریوان در آباده، و فعالیت‌های آن‌ها برای «تولید سلاح هسته‌ای» را افشا کرد.

شایان ذکر است که این افشاگری ها نوعی فعالیت اطلاعاتی یا جاسوسی علیه کشور ایران بود که در عمل به افزایش فشار خارجی، بی‌اعتمادی بین‌المللی و فضای تحریمی علیه ایران کمک کرده است.

وضعیت فعلی و بین المللی

این سازمان پس از انتقال اعضای خود از عراق،از سال ۲۰۱۶ مرکز اصلی فعالیت خود را در مجموعه «اشرف ۳» در آلبانی مستقر کرده است. فعالیت‌های کنونی این سازمان عمدتاً شامل برگزاری نشست‌های سیاسی، فعالیت رسانه‌ای، لابی‌گری در کشورهای غربی و حمایت از جریان‌های مخالف جمهوری اسلامی است. رهبری سازمان به‌صورت رسمی با مریم رجوی ادامه یافته است. وی از سال ۱۹۸۵ به‌عنوان دبیرکل سازمان و رئیس برگزیده شورای ملی مقاومت ایران معرفی شده و در سال‌های اخیر چهره اصلی سیاسی و بین‌المللی سازمان محسوب می‌شود. در مقابل، مسعود رجوی، رهبر تاریخی سازمان، از زمان حمله ایالات متحده به عراق در سال ۲۰۰۳ در انظار عمومی ظاهر نشده است. تاکنون هیچ سند رسمی و قابل راستی‌آزمایی درباره مرگ یا محل اقامت وی منتشر نشده است. شورای ملی مقاومت و سازمان مجاهدین خلق اعلام می‌کنند که وی زنده است و به دلایل امنیتی در انظار عمومی حضور ندارد؛ در مقابل، بسیاری از تحلیلگران و گزارش‌های پژوهشی احتمال می‌دهند که وی درگذشته باشد، اما این موضوع تاکنون به‌طور مستقل تأیید نشده است. از منظر حقوقی، سازمان مجاهدین خلق پیش‌تر در فهرست سازمان‌های تروریستی ایالات متحده و اتحادیه اروپا قرار داشت، اما پس از بازنگری‌های قضایی، در سال ۲۰۰۹ از فهرست اتحادیه اروپا و در سال ۲۰۱۲ از فهرست وزارت امور خارجه آمریکا خارج شد. با این حال، جمهوری اسلامی ایران همچنان این سازمان را یک گروه تروریستی می‌داند.

درباره میزان نفوذ و پایگاه اجتماعی این سازمان، ارزیابی‌ها متفاوت است. سازمان مدعی برخورداری از شبکه‌ای از هواداران در داخل و خارج ایران است، اما بسیاری از پژوهشگران و ناظران مستقل معتقدند که به دلیل سابقه همکاری با حکومت عراق در دوران جنگ ایران و عراق، ساختار تشکیلاتی بسته و سوابق فعالیت مسلحانه، از پایگاه اجتماعی گسترده‌ای در داخل ایران برخوردار نیست.

بازنمایی در کتاب، خاطرات و پژوهش‌ها

درباره سازمان مجاهدین خلق، مجموعه‌ای گسترده از آثار پژوهشی، خاطرات، اسناد و کتاب‌های انتقادی تولید شده است. از منابع پژوهشی می‌توان به آثار آبراهامیان، بهروز، جعفریان، فوزی و دارابی اشاره کرد. از منابع اسنادی و نزدیک به جمهوری اسلامی، مجموعه سه‌جلدی «سازمان مجاهدین خلق: پیدایی تا فرجام» و کتاب‌هایی مانند «از مجاهدین تا منافقین» اهمیت دارند. همچنین خاطرات اعضای سابق یا افراد مرتبط با سازمان مانند لطف‌الله میثمی، محمدمهدی جعفری، مصطفی ملایری و دیگران برای فهم تجربه زیسته درون یا پیرامون سازمان اهمیت دارد.

انعکاس در سینما، تلویزیون و مستند

در سینما و تلویزیون ایران، سازمان مجاهدین خلق معمولاً در قالب روایت‌های امنیتی، تاریخی یا خانوادگی بازنمایی شده است. آثار قدیمی‌تر مانند «توهم»، «پناهنده» و «روز شیطان» بیشتر به ترور، نفوذ و خشونت سیاسی می‌پردازند. آثار جدیدتر مانند «سیانور»، «ماجرای نیمروز»، «ماجرای نیمروز: رد خون» و «سرهنگ ثریا» به تغییر ایدئولوژی، درگیری‌های دهه ۱۳۶۰، عملیات فروغ جاویدان و تجربه خانواده‌های درگیر با اردوگاه اشرف پرداخته‌اند.

در تلویزیون، سه‌گانه «ارمغان تاریکی»، «پروانه» و «نفس» به کارگردانی جلیل سامان با داستان‌هایی پیرامون سازمان ساخته شده است. سریال تلویزیونی «شاهرگ» به کارگردانی سید جلال دهقانی نیز داستان پر چالش دیگری از تاریخ منافقین و بمب گذاری‌های آنان را در قالب درام و خرده داستان‌هایی به جریان گذاشته است. در سریال دو نیمه ماه نیز به موضوع روابط درون سازمانی و اقدامات خرابکارانه اعضای سازمان در ایران پرداخته شده است. مستند «به نام خلق» نیز بر روایت اعضای سابق سازمان از شکل‌گیری تا دوره معاصر تمرکز دارد. بازنمایی فرهنگی سازمان در ایران عمدتاً در چارچوب حافظه امنیتی جمهوری اسلامی شکل گرفته است؛ یعنی سازمان بیشتر به عنوان شبکه‌ای مخفی، خشونت‌محور، وابسته یا فرقه‌ای نمایش داده می‌شود تا به عنوان یک حزب سیاسی عادی.

جدول بازنمایی سینمایی و تلویزیونی

اثر	سال	قالب	محور بازنمایی
توهم	۱۳۶۴	فیلم سینمایی	ارتباطات درون‌سازمانی و فضای امنیتی پیرامون سازمان
پناهنده	۱۳۷۲	فیلم سینمایی	روایت جداشدگان و درگیری با سازمان
روز شیطان	۱۳۷۳	فیلم سینمایی	بمب‌گذاری و ترورهای منسوب به سازمان
نفوذی	۱۳۸۷	فیلم سینمایی	فعالیت سازمان در میان اسرای ایرانی جنگ ایران و عراق
فیلم ناتمامی برای دخترم سمیه	۱۳۹۴	مستند	تلاش خانواده برای خروج فرزند از اردوگاه اشرف
سیانور	۱۳۹۴	فیلم سینمایی	تغییر ایدئولوژی و ترور درون‌سازمانی مجید شریف واقفی
ارمغان تاریکی، پروانه، نفس	۱۳۸۹، ۱۳۹۲، ۱۳۹۶	مجموعه تلویزیونی	داستان‌های خانوادگی ـ امنیتی پیرامون سازمان
به نام خلق	۱۳۹۷	مستند	روایت اعضای سابق از تاریخ سازمان
ماجرای نیمروز	۱۳۹۵	فیلم سینمایی	درگیری‌های امنیتی اوایل دهه ۱۳۶۰
ماجرای نیمروز: رد خون	۱۳۹۷	فیلم سینمایی	عملیات فروغ جاویدان/مرصاد
شاهرگ	1399	مجموعه تلوزیونی	بمب گذاری های سازمان در دهه شصت
سرهنگ ثریا	۱۴۰۱	فیلم سینمایی	خانواده‌ها و اردوگاه اشرف
دو نیمه ماه	1403	مجموعه تلوزیونی	اعضا و فعالیتهای خرابکارانه سازمان قبل و بعد از انقلاب

خط زمانی فشرده

زمان	رویداد
۱۳۴۲	قیام ۱۵ خرداد و جمع‌بندی نسل مؤسس درباره ناکامی مبارزه قانونی
۱۳۴۴	تأسیس سازمان توسط حنیف‌نژاد، محسن و نیک‌بین؛ در برخی منابع با حضور بدیع‌زادگان
۱۳۴۹–۱۳۵۰	آمادگی نظامی، ارتباط با اردوگاه‌های فلسطینی و برنامه‌ریزی عملیاتی
شهریور ۱۳۵۰	ضربه گسترده ساواک و بازداشت بخش عمده کادرها و مرکزیت
۱۳۵۱	اعدام بنیان‌گذاران و شماری از اعضای مرکزیت
۱۳۵۴	اعلام تغییر ایدئولوژی به مارکسیسم در بخش خارج از زندان و ترور مجید شریف واقفی
۱۳۵۷	آزادی زندانیان سیاسی و بازگشت بخش مسلمان سازمان به فضای عمومی
۱۳۵۸–۱۳۶۰	فعالیت سیاسی، انتشار نشریه مجاهد، کلاس‌های تبیین جهان و تنش با جمهوری اسلامی
۳۰ خرداد ۱۳۶۰	ورود سازمان به فاز مسلحانه و آغاز مرحله جدید تقابل
۱۳۶۰	خروج رجوی و بنی‌صدر از ایران و اعلام شورای ملی مقاومت
۱۳۶۵–۱۳۶۶	انتقال عمده تشکیلات به عراق و تشکیل ارتش آزادی‌بخش ملی
۱۳۶۷	عملیات آفتاب، چلچراغ، فروغ جاویدان و شکست در مرصاد
پس از ۱۳۸۲	بحران اشرف پس از سقوط صدام و انتقال تدریجی به لیبرتی
۱۳۹۵ به بعد	انتقال به آلبانی و تمرکز بیشتر بر فعالیت رسانه‌ای، دیپلماتیک و آنلاین

منابع

• آبراهامیان، یرواند (۱۳۸۲). ایران بین دو انقلاب. ترجمهٔ احمد گل محمدی و ابراهیم فتاحی. تهران: نشر نی.
• آبراهامیان، یرواند (۱۳۸۶). اسلام رادیکال مجاهدین ایرانی. ترجمهٔ فرهاد احمدی. آلمان: نیما.
• احمدی روحانی، حسین (۱۳۸۴). سازمان مجاهدین خلق ایران. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
• خمینی، سید روح الله (۱۳۸۹). صحیفه امام. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
• جعفریان، رسول (۱۳۹۶). جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی-سیاسی ایران (از سال ۱۳۲۰ تا ۱۳۵۷). تهران: نشر علم.
• جمعی از پژوهشگران (۱۳۸۵). سازمان مجاهدین خلق پیدایی تا فرجام. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
• جمعی از پژوهشگران (۱۳۸۵). سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام(1344-1384ش). ج. ۲. تهران: مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی.
• حق بین، علی (۱۳۹۳). از مجاهدین تا منافقین. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
• دارابی، علی (۱۳۸۹). جریان شناسی سیاسی در ایران. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
• راستگو، علی اکبر (۱۳۸۴). مجاهدین خلق در آیینه تاریخ. مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
• صدر شیرازی، علی (۱۳۸۲). عملیات مرصاد و سرنوشت منافقین. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
• فوزی، یحیی (۱۳۸۵). تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
• کوشکی، محمد صادق (۱۳۹۷). تبار ترور. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
• مهرآبادی، مظفر (۱۳۸۴). بررسی تغییر ایدئولوژی سازمان مجاهدین خلق در 1354. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
• نجاتی، غلامرضا (۱۳۷۳). تاریخ سیاسی بیست و پنج ساله ایران. تهران: مؤسسه خدمات فرهنگی رسا.
• هاشمی رفسنجانی، اکبر (۱۳۷۸). عبور از بحران. به کوشش یاسر هاشمی. تهران: دفتر نشر معارف انقلاب.
• هاشمی رفسنجانی، اکبر (۱۳۸۹). پایان دفاع آغاز بازسازی. به کوشش علیرضا هاشمی. تهران: دفتر نشر معارف انقلاب.
• Schwartz، Aaron (۲۰۱۴). National Security and the Protection of Constitutional Liberties: How the Foreign Terrorist Organization List Satisfies Procedural Due Process. The Penn State Journal of Law & International Affairs. ص. ۲۹۳-۳۲۳.
• «سازمان مجاهدین خلق دست داشتن در ترور عوامل برنامه هسته ای جمهوری اسلامی را تکذیب کرد». iranintl. ۱۷ مرداد ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۱۴ تیر ۱۴۰۵.
• Stolberg, Sheryl Gay. "Group Says Iran Has 2 Undisclosed Nuclear Laboratories". The New York Times (به ENG).نگهداری یادکرد:زبان ناشناخته (link)
• «سازمان مجاهدین خلق: دو مرکز مخفی اتمی دیگر در ایران را شناسایی کرده ایم». BBC Persian. ۲ مهر ۱۳۸۸. دریافت‌شده در ۱۴ تیر ۱۴۰۵.
• «مجاهدین خلق از عراق به کجا خواهند رفت؟». BBC Persian. ۲۰۰۹.
• «عراق: اعضای مجاهدین خلق باید از این کشور بروند». BBC Persian. ۲۰۰۹.
• «آخرین گروه از اعضای سازمان مجاهدین خلق به اردوگاه 'آزادی' منتقل شدند». BBC Persian. ۲۰۱۲.
• «خروج آخرین اعضای سازمان مجاهدین خلق از عراق». دویچوله. ۱۳۹۵.
• «از بغداد تا تیرانا:پایان سی سال حضور مجاهدین خلق در عراق». BBC Persian. ۱۳۹۵.
• «لشکر سایبری منافقین در شبکه‌های اجتماعی ما چگونه فعالیت می‌کند؟». خبرگزاری تسنیم. ۱۳۹۸.
• «Mujahadeen-e-Khalq (MEK)». Council on Foreign Relations(CFR). ۲۰۱۴.
• «Congressional Research Service (2025), The Mojahedin-e-Khalq (MEK) or People's Mojahedin Organization of Iran (PMOI)» (PDF). CRS. ۲۰۲۵.
• «سریال‌هایی که پرونده منافقین را ورق می‌زنند». باشگاه خبرنگاران جوان. ۱۴۰۴.
• «۱۲ روایت سینمایی از چهار دهه خیانت منافقین». خبرگزاری آنا. ۱۴۰۲.