سارا راديک

سارا رادیک؛ فمینیست، نویسندۀ تفکر مادری؛ به سوی سیاست صلح.

سارا رادیک، فیلسوف و نظریه‌پرداز اخلاق فمینیستی بود که به‌ویژه به‌سبب نقش او در تکوین و گسترش اخلاق مراقبت شناخته می‌شود. او با طرح مفهوم تفکر مادرانه کوشید شیوه‌ای بدیل از شناخت و کنش اخلاقی را بر پایۀ تجربهٔ مراقبت روزمره صورت‌بندی کند و از این رهگذر، مبانی اخلاق سنتیِ مبتنی بر عقلانیت انتزاعی و مردمحور را به نقد بکشد. اندیشه‌های رادیک با پیونددادن مراقبت فردی به مسائل صلح، سیاست و مسئولیت اجتماعی، بر حوزه‌هایی چون نظریهٔ سیاسی فمینیستی، مطالعات صلح و آموزش اخلاق تأثیرگذار بوده و در عین حال با نقدها و مناقشات نظری متعددی همراه شده است.

زندگی‌نامه

سارا رادیک (به انگلیسی: Sara Ruddick) (۱۷ فوریهٔ ۱۹۳۵ – ۲۰ مارس ۲۰۱۱) فیلسوف و نظریه‌پرداز اخلاق فمینیستی بود. مهم‌ترین اثر او، تفکر مادرانه، چارچوبی نو در فلسفهٔ اخلاق و نظریهٔ فمینیستی ارائه کرد و نگاه‌های رایج در اخلاق سنتی مردمحور را به چالش کشید. رادیک با پیونددادن مراقبت فردی به مباحث صلح‌طلبی و سیاست، بر حوزه‌هایی مانند مطالعات صلح، نظریۀ سیاسی فمینیستی و آموزش اخلاق تأثیر گذاشت.

دیدگاه‌های سارا رادیک

مادرانگی

سارا رادیک در نظریهٔ «تفکر مادرانه»، مادرانگی را نه صرفاً یک نقش زیستی یا عاطفی، بلکه شیوه‌ای متمایز از شناخت و کنش اخلاقی می‌داند که از تجربهٔ مراقبت روزمره از کودک پدید می‌آید. از دید او، این تجربه نوعی موضع معرفت‌شناختی خاص ایجاد می‌کند که بر پاسخ‌گویی عملی به نیازهای موجودی آسیب‌پذیر و وابسته استوار است. فعالیت مادرانه با توجه به سه خواست بنیادی کودک، بقا، رشد و پذیرش اجتماعی، ساختاری هدفمند و عقلانی می‌یابد و صرفاً به احساس یا غریزه فروکاسته نمی‌شود. وی تأکید می‌کند که تفکر مادرانه محدود به زنان یا مادران زیستی نیست و هر فردی می‌تواند با پرورش این منش فکری–اخلاقی، به آن دست یابد. هدف او ارائهٔ الگویی جایگزین در اخلاق است که ارزش‌هایی چون مراقبت، همدلی و حفظ زندگی را در برابر الگوهای مسلط مبتنی بر سلطه، پرخاشگری و انتزاع‌گرایی قرار می‌دهد. بر این اساس، تفکر مادرانه افزون بر یک رویکرد تربیتی، ظرفیتی برای نقد اجتماعی و صورت‌بندی سیاست‌های صلح‌محور در عرصهٔ عمومی دارد.

ویژگی‌های اصلی تفکر مادرانه از نظر رادیک عبارت‌اند از:

• عشق محافظتی: مراقبت آمیخته با احساس برای ایجاد محیط امن؛
• عشقِ توجه: حضور همدلانه و شناخت ذهنیت دیگری؛
• عشق موشکافانه: نگاه تأملی و واقع‌بینانه پیش از اقدام؛
• فروتنی: پذیرش محدودیت‌ها و عوامل غیرقابل‌کنترل؛
• کنترل متعادل: که به یافتن تعادل میان غفلت و مراقبت افراطی می‌انجامد.

مادری و نقش‌های جنسیتی

رادیک مادر را نه بر اساس جنسیت، بلکه بر اساس انجام کار مادری تعریف می‌کند. اگرچه بخشی از این کار مانند بارداری و شیردهی، مختص زنان است، اما بخش زیادی از آن را مردان نیز می‌توانند بر عهده بگیرند. در مقابل، پدربودن بیشتر بر اساس اقتضائات فرهنگی مانند نان‌آوری و حفاظت تعیین می‌شود که گاه با اقتدار مادرانه در تعارض است. هدف اخلاق مادرانه، گذر از جنسیت‌زدایی نقش‌ها است تا مردان و زنان به یکسان بتوانند مادری کنند.

ابعاد عمل مادرانه و پیامدهای اجتماعی آن

رادیک سه بعد برای عمل مادرانه برمی‌شمارد: حفظ زندگی کودک، پرورش کودک برای رسیدن به کمال انسانی و آموزش برای شهروندی اجتماعی. مادران گاه در تقابل میان ارزش‌های فردگرایانهٔ جامعه و ارزش‌های مراقبتی خود قرار می‌گیرند. رادیک خواستار نفوذ این فضایل در عرصهٔ عمومی است؛ کسانی که مانند مادران می‌اندیشند، بهتر می‌توانند واقعیت ویرانگر جنگ را که جان کودکان را می‌ستاند، درک کنند.

نقد دیدگاه‌های سارا رادیک

دیدگاه‌های سارا رادیک و دیگر نظریه‌پردازان اخلاق مراقبت با واکنش‌های انتقادی گوناگونی همراه بوده است. منتقدان استدلال می‌کنند که تأکید بر ارزش‌های مراقبتی به‌عنوان مبنای اخلاق و صلح، می‌تواند به رویکردی زن‌مدار یا یک‌جانبه بینجامد، در حالی که فضایل اخلاقی‌ای مانند عدالت، مسئولیت و احترام، عام و مشترک میان همه انسان‌ها دانسته می‌شوند. در پاسخ به این نقد، برخی اندیشمندان از جمله لارنس بلوم کوشیده‌اند با ترکیب اصول کلی اخلاقی و عواطف نوع‌دوستانه، چارچوبی فراگیرتر و غیرجنسیتی ارائه دهند.

نقد دیگر آن است که تمرکز بیش از حد بر مراقبت و احساسات ممکن است به تضعیف اصول عام اخلاقی، به‌ویژه عدالت، بینجامد و مرزهای هنجاری اخلاق را مبهم کند. از منظر فمینیستی نیز این نگرانی مطرح شده است که پیوند دادن فضیلت مراقبت با زنان یا مادران، ناخواسته به بازتولید نقش‌های سنتی جنسیتی و افزایش فشار و بهره‌کشی از زنان منجر شود. بر این اساس، منتقدان بر این نکته تأکید دارند که پیچیدگی کنش‌های انسانی را نمی‌توان به دوگانه‌های زنانه/مردانه فروکاست و توجه به تنوع تجربه‌ها و کنشگران اجتماعی ضروری است.

منابع

• اسلامی، سیدحسن، «جنسیت و اخلاق مراقبت»، فصلنامهٔ مطالعات راهبردی زنان، شمارهٔ ۱۱، ۱۳۸۷ش.
• تانگ، رزمری، اخلاق فمنیسیت فمنیسم و دانش‌های فمنیسیت، ترجمهٔ عباس یزدانی، قم، دفتر مطالعات زنان، ۱۳۸۲ش.
• غفارزاده، مریم و دیگران، «بررسی رویکرد اخلاقی تفکر مادرانه با تأکید بر دیدگاه رودیک و استنتاج دلالت‌های تربیتی آن»، مجلهٔ علوم تربیتی دانشگاه شهید چمران اهواز، شمارهٔ شمارهٔ ۲۹، ۱۴۰۱ش.

• «Sara Ruddick, 1935–2011»، وب‌سایت radicalphilosophy، تاریخ بازدید: ۱۴ بهمن ۱۴۰۴ش.
• Robinson,Fiona(1997). Globalizing Care,Ethics, Feminist Theory,and International Relations, in:Alternatives:Global, Local, Political,Vol.22, No.1, published by: Sage Publications, Inc.
• Sara Ruddick, Maternal Thinking: Toward a Politics of Peace (New York: Ballantine Books, 1986),