سیمون دوبوار

سیمون دوبوار؛ نویسندۀ اگزیستانسیالیست و فمینیست.

سیمون دوبوار، فیلسوف و نویسندۀ فرانسوی، از پیشگامان فمینیسم و مکتب اگزیستانسیالیسم محسوب می‌شود. دیدگاه او مبتنی بر این اصل است که «زن زاده نمی‌شود، بلکه ساخته می‌شود» و هویت زنان بیشتر محصول ساختارهای اجتماعی و فرهنگی است تا عوامل زیستی. او نهادهای سنتی مانند ازدواج و مادری را به‌عنوان عوامل محدودکنندۀ استقلال زنان نقد کرد و بر حق انتخاب آزادانه، از جمله حق سقط جنین، تأکید داشت. اندیشه‌های او به‌ویژه در کتاب جنس دوم مبانی نظری موج دوم فمینیسم را شکل داد. منتقدان اسلامی دیدگاه‌های او را با تکیه بر ارزش‌های خانواده، کرامت ذاتی مادری و حق حیات جنین به چالش کشیده‌اند.

زندگی‌نامه

سیمون دوبوار در نهم ژانویه ۱۹۰۸م در شهر پاریس، در کشور فرانسه و در خانواده‌ای کاتولیک متولد شد. وی در ۱۷ سالگی از یک مدرسۀ کاتولیک دیپلم گرفت و همزمان در رشته‌های ادبیات و ریاضی ادامه تحصیل داد. او در ۱۹۲۶م به جنبش سوسیالیست‌ها پیوست و تحصیلات خود را در رشتۀ فلسفه در دانشگاه سوربن دنبال کرد. دوبوار در ۱۹۲۹م از رشتۀ فلسفه فارغ‌التحصیل و در همان سال با ژان‌پل سارتر آشنا شد. وی زندگی مشترک خود را با سارتر بدون ازدواج رسمی آغاز کرد و این رابطه را به مدت ۵۰ سال ادامه داد.

وی پس از فارغ‌تحصیلی، در شهرهای مختلف از جمله پاریس، روئن و مارسی به تدریس فلسفه پرداخت و تا ۱۹۴۳م به این حرفه اشتغال داشت. دوبوار همچنین به‌عنوان مدیر مسئول روزنامۀ «تمپس مدرن» فعالیت می‌کرد که نقش مهمی در تضمین فعالیت‌های علمی او داشت. نخستین کتاب وی با عنوان «دعوت» در ۱۹۴۳م منتشر شد، با این حال حدود 4 سال طول کشید تا به شهرت قابل توجهی دست یابد. او در طی این سال‌ها برای شرکت در کنفرانس‌های مختلف به کشورهایی از جمله ایالات متحده آمریکا، کوبا و برزیل سفر کرد.

زمینه‌های شکل‌گیری افکار سیمون دوبوار

نویسندگان شگل‌گیری شخصیت و افکار سیمون دوبوار را در بستر پیچیده‌ای از تحولات فکری و فرهنگی قرن بیستم اروپا تحلیل می‌کنید. به نظر پژوهشگران زمینۀ فرهنگی حاکم بر دوران او، با گرایش به نسبی‌گرایی و نقد هرگونه امر مطلق، به‌صور عمقیق بر نگرش وی به نهادهای اجتماعی و هویت اثر گذاشت. از منظر فلسفی، او تحت تأثیر جریان اگزیستانسیالیسم و آرای فیلسوفانی چون هگل، کیرکگور، هایدگر و هوسرل قرار داشت و با بهره‌گیری از چارچوب فلسفۀ گفت‌وگو به تحلیل پدیده‌های انسانی می‌پرداخت. رابطۀ فکری و همکاری نزدیک او با ژان‌پل سارتر نیز به‌عنوان یک عامل مهم، فضای گفت‌وگوی مستمر و تأثیر متقابل فلسفی را برای وی فراهم کرد، هرچند شواهد نشان می‌دهد دوبوار در عین همراهی، استقلال فکری خود را حفظ کرد. افزون بر این، جریان‌های روشنفکری چپ و سوسیالیستی که در جوانی به آن پیوست و نیز فضای دانشگاهی فرانسه، در شکل‌دهی به نگاه انتقادی و جامعه‌محور او مؤثر بودند.

دیدگاه‌‌های سیمون دوبار

دیدگاه درباره زن

سیمون دوبوار بر این باور است که زن نه یک ذات زیستی، بلکه برساخته‌ای تاریخی، فرهنگی و اجتماعی است. او با جمله معروف «هیچ‌کس زن به دنیا نمی‌آید، بلکه زن می‌شود» تأکید می‌کند که هویت زنانه محصول فرآیندهای آموزشی، ارزش‌گذاری‌های اجتماعی و الگوهای رفتاری تحمیلی است که از کودکی آغاز می‌شود. در این نگاه، مرد به‌عنوان خویشتن یا معیار اصلی (سوژه) تعریف می‌شود، در حالی که زن به‌عنوان دیگری (ابژه) جایگاه ثانویه و فرودست پیدا می‌کند. این دوگانگی از طریق اسطوره‌ها، علوم انسانیِ مردساخته مانند روانکاوی فروید و نهادهای اجتماعی تقویت و طبیعی جلوه داده شده است. در نتیجه، زن به‌عنوان «جنس دوم» در موقعیتی انفعالی، پراکنده و وابسته قرار می‌گیرد که استقلال و سوژگی کامل از او سلب شده است.

دیدگاه درباره ازدواج

سیمون دوبوار با نگاهی انتقادی به جایگاه زن در جامعه سنتی، معتقد است که هویت و منزلت اجتماعی زن در گذشته، عمدتاً از طریق ازدواج و نقش‌های همسری و مادری تعریف می‌شده است. از دید او، ازدواج در جوامع سنتی نه یک انتخاب آزادانه، بلکه سرنوشتی تحمیلی برای زنان محسوب می‌شده که آنها را در موقعیتی وابسته و فرودست قرار می‌داده است. دوبوار تأکید می‌کند که در چنین شرایطی، زن فاقد استقلال اقتصادی و اجتماعی است و وجودش در گرو پذیرش این نقش‌های از پیش‌تعیین‌شده معنا می‌یابد. او با تحلیل نابرابری ذاتی در نهاد ازدواج سنتی، می‌نویسد که مرد به‌عنوان فردی خودمختار و کامل در نظر گرفته می‌شده، در حالی که زن اغلب به‌عنوان موجودی نیازمند و تکمیل‌کننده تعریف می‌شده است. با این حال، دوبوار تحولات اقتصادی و اجتماعی عصر مدرن را عاملی برای دگرگونی این وضعیت می‌داند که با فراهم‌آوردن امکان اشتغال و استقلال مالی برای زنان، زمینه‌ای برای بازتعریف هویت آنان خارج از چارچوب‌های سنتی فراهم کرده است. از نگاه وی، در شرایط ایده‌آل، ازدواج می‌تواند به پیوندی داوطلبانه و متقابل میان دو فرد آزاد و مستقل تبدیل شود که در آن حقوق و تعهدات دو طرف برابر است.

دیدگاه درباره مادری

دیدگاه سیمون دوبوار دربارۀ مادری، رویکردی انتقادی و مبتنی بر انتخاب آگاهانه است. او مادری را نه یک غریزه یا تقدیر طبیعی، که یک وظیفۀ اخلاقی و انتخابی می‌داند که تنها در صورت آزادی کامل زن می‌تواند به کمال و معنای واقعی دست یابد. از نگاه او، جامعه با محصورکردن زن در نقش مادری و همزمان محروم‌کردن او از مشارکت اجتماعی و اقتصادی، تناقضی بزرگ ایجاد می‌کند؛ از یک سو مادری را مقدس می‌شمرد و از سوی دیگر با محدودکردن فرصت‌های زن، او را در موقعیتی نابرابر قرار می‌دهد.

دوبوار هشدار می‌دهد که اگر مادری برخاسته از نیازهای ارضانشده، عقده‌های روانی یا فشار اجتماعی باشد، نه تنها برای مادر که برای کودک نیز پیامدهای آسیب‌زایی خواهد داشت. او بر این باور است که تعادل روانی و استقلال مالی زن، پیش‌شرط لازم برای مادری مسئولانه است. در غیر این صورت، مادری می‌تواند به تکرار چرخۀ رنج و وابستگی بینجامد. همچنین، او به چالش‌های مادران شاغل اشاره می‌کند و معتقد است مشکل اصلی نه در اشتغال زنان، که در ساختارهای اجتماعی نابرابر است که مسئولیت مراقبت از کودک را یک‌سره بر دوش مادر می‌گذارد و همزمان از فراهم‌آوردن حمایت‌های لازم مانند مراکز مراقبت از کودک، سرباز می‌زند.

دیدگاه درباره آزادی سقط جنین

سیمون دوبوار با اتکا به این اصل که زنان به‌د‌لیل ویژگی‌های زیستی و طبیعی مرتبط با تولید مثل، از حقوق باروری ویژه‌ای برخوردارند، خواستار به رسمیت‌شناخته‌شدن کامل این حقوق می‌شود. از نگاه او، حق آزادی تولیدمثل که شامل حق تصمیم‌گیری آگاهانه دربارۀ بارداری و نیز حق سقط جنین است، بخشی جدایی‌ناپذیر از خودمختاری جسمانی زنان محسوب می‌شود. دوبوار سقط جنین را نه تنها یک انتخاب شخصی، بلکه گامی ضروری در راستای رهایی زنان از سلطۀ نظام مردسالارانه می‌داند که بدن و باروری زنان را تحت کنترل درآورده است.

او با ذکر دلایل متعدد، مخالفت صریح خود با جرم‌انگاری سقط جنین را بیان می‌کند؛ به باور او غیرقانونی‌کردن این عمل، آن را به محیط‌های غیربهداشتی و غیرتخصصی می‌کشاند و سلامت و جان زنان را به خطر می‌اندازد. همچنین اجبار به مادری می‌تواند به تولد کودکان ناخواسته در شرایط محرومیت بیانجامد و جامعه‌ای که با شدت از جنین دفاع می‌کند، اغلب پس از تولد از حمایت‌های لازم از کودک و مادر غفلت می‌ورزد. به باور دوبوار، ممنوعیت سقط جنین نه تنها از وقوع آن نمی‌کاهد، بلکه آن را به یک جنایت طبقاتی تبدیل می‌کند که در آن تنها زنان مرفه به خدمات امن دسترسی دارند.

دیدگاه‌های منتقدان

جایگاه زن

در منابع اسلامی هویت زن نه صرفاً محصولی تاریخی-اجتماعی، بلکه برخاسته از کرامت ذاتی و شخصیت مستقل الهی دانسته شده که در تعادل با مرد تعریف می‌شود. در این نگاه، تفاوت‌های حقوقی و نقش‌ها نه برآمده از یک رابطه سلطه‌جویانه خویشتن و دیگری، بلکه ناشی از تقسیم متوازن و تکامل‌بخش مسئولیت‌ها در چارچوب خانواده است. اسلام با پذیرش برابری در ارزش انسانی اما رد همانندی کامل، دوگانگی خود و دیگری دوبوار را که به فرودستی یکسویه زن تفسیر می‌شود، نمی‌پذیرد. همچنین، تمرکز دوبوار بر تضاد و رهایی از قید نهادهای سنتی، ابعاد معنوی، عاطفی و تکاملی نقش مادری و همسری را نادیده می‌گیرد. از این منظر، جایگاه رفیع زن، موهبتی الهی و فطری است، نه دستاوردی که تنها از طریق تقابل و مبارزه با مردانگی حاصل شود.

ازدواج

بر اساس دیدگاه پژوهشگران تحلیل دوبوار از جایگاه زن از ازدواج بر بستر تجربیات جوامع غربی و نگرشی تقلیل‌گرایانه به رابطۀ زن و مرد استوار شده است. به باور منتقدانی چون امام‌خمینی، ازدواج در اسلام نه یک نهاد تحمیلی و محدودکننده، بلکه معلول نیاز روحی مرد و زن به یکدیگر و تأمین آرامش است و بر پایۀ مودت و رحمت الهی شکل می‌گیرد. در این نگاه، خانواده عرصۀ رقابت یا سلطه نیست بلکه حوزه‌ای برای مشارکت و تکامل متقابل است. همچنین، تفاوت‌های طبیعی و نقش‌های تکمیلی زن و مرد، به‌معنای نابرابری در کرامت انسانی نیست و هر دو جنس در گوهر هستی یکسان‌اند. بنابراین، تعریف هویت زن تنها در چارچوب استقلال اقتصادی یا رهایی از نقش‌های خانوادگی، نادیده‌گیرندۀ ابعاد عاطفی، معنوی و اجتماعی وجود انسان است که در آموزه‌های اسلامی بر آن تأکید شده است.

جایگاه مادری

نویسندگان بر اساس آموزه‌های اسلامی، دیدگاه سیمون دوبوار دربارۀ مادری را نیز تقلیل‌گرایی و نادیده‌گیری ابعاد فطری، معنوی و تکامل‌بخش این نقش می‌دانند. منتقدان با استناد به آیات قرآن‌کریم که احترام ویژه به مادر را با اشاره به زحمات فراوان او بیان می‌کند، بر خصلت ذاتی و مسیر تکامل انسانی مادری تأکید دارند. در این نگاه، مادری نه یک تعهد صرفاً اخلاقی و تحمیلی، بلکه مسئولیتی الهی و راهی برای قرب به خداوند و تربیت خلیفۀ خدا در زمین است. همچنین، روایاتی مانند بهشت زیر پای مادران است، جایگاه رفیع مادر را نه ناشی از قراردادهای اجتماعی، بلکه برخاسته از ارزش‌های ثابت الهی می‌دانند. بنابراین، نادیده‌گرفتن این ابعاد متعالی و تفسیر مادری صرفاً به‌مثابۀ محصول ساختارهای نابرابر اجتماعی، از دیدگاه اسلامی ناقص و یک‌سویه تلقی می‌شود.

آزادی سقط جنین

از منظر منتقدان، دیدگاه سیمون دوبوار دربارۀ سقط جنین با چالش‌های بنیادینی روبه‌روست. نخست، با استناد به کرامت ذاتی حیات انسانی، از همان مراحل ابتدایی تشکیل جنین، این پرسش مطرح می‌شود که آیا می‌توان به نام حق انتخاب زنان، حق حیات و ارزش ذاتی جنین را نادیده گرفت؟ دوم، تأکید یک‌سویه بر آزادی مطلق زنان در تصمیم‌گیری، حقوق و مسئولیت‌های متقابل را تحت الشعاع قرار می‌دهد؛ از جمله حق پدر در مشارکت دربارۀ سرنوشت فرزند و مسئولیت اخلاقی مادر در قبال موجودی زنده. سوم، این ادعا که هر بارداری ناخواسته لزوماً به رنج یا تولد کودکی محروم می‌انجامد، نوعی جبرگرایی اجتماعی را تقویت می‌کند و نقش عوامل محیطی، تلاش فردی و حمایت‌های اجتماعی در ساختن آیندۀ کودک را کم‌اهمیت جلوه می‌دهد. چهارم، اگرچه منتقدان استدلال دوبوار را دربارۀ تبدیل سقط جنین به جنایتی طبقاتی در صورت ممنوعیت، واقعه‌ای قابل تأمل می‌دانند، اما راه حل او ممکن است به بی‌اعتنایی به ارزش‌های اخلاقی و عدالت در سطح جامعه بینجامد. در نهایت، به نظر منتقدان، تمرکز انحصاری بر آزادی به‌مثابۀ عالی‌ترین ارزش، دیگر ابعاد انسانیت مانند اخلاق، مسئولیت و عدالت را نادیده می‌گیرد و می‌تواند به تقویتی از فردگرایی افراطی بیانجامد.

آثار

سیمون دوبوار آثار متعددی در حوزۀ فلسفه، روانشناسی، جامعه‌شناسی، فمینیسم، رمان و سفرنامه تألیف کرده است که برخی از آنها، از جمله «خاطرات»، «سالخوردگی»، «مرگی بسیار آرام» و «وانهاده» به فارسی ترجمه شده‌اند. از میان آثار وی، کتاب «جنس دوم» به‌عنوان شاهکار او محسوب می‌شود. این کتاب در بستر تاریخیِ اواخر دهۀ ۱۹۴۰م و در واکنش به شرایط محدودکنندۀ زنان پس از جنگ و با الهام از مفاهیم فلسفیِ آگاهی، آزادی و تجربۀ زیسته نوشته شد. جنس دوم با نقد ذات‌گرایی زیست‌شناختی و تحلیل سازوکارهای اجتماعیِ فرودست‌سازی زنان، سنگ‌بنای نظری موج دوم فمینیسم شد و تأثیری ماندگار بر جریان‌های فکری پس از خود گذاشت. این کتاب در ۱۹۵۴م موفق به دریافت یک جایزۀ معتبر جهانی شد.

منابع

• قرآن کریم.
• اصغری، محمد و کریمی، بیان، «ساخت‌گشایی‌ و هستی‌زدایی‌ از سوژه و هویت جنسیتی: دوبوار و باتلر»، مجلۀ متافیزیک، شمارۀ 29، 1399ش.
• «بررسی تطبیقی مادر و مادری در اندیشه‌های سیمون دوبووار و عرفان اسلامی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 15 بهمن 1399ش.
• دوبوار، سیمون، جنس دوم، ترجمۀ قاسم صنعوی، تهران، توس، 1379ش.
• رسولی‌پور، رسول و مهدوی، ناهید، «نقد دیدگاه فمنیستی سیمون دوبووار درباره ازدواج و مادری با رویکرد به اندیشه‌های امام خمینی(س)»، مجلۀ متین، شمارۀ 59، 1392ش.
• س. وارث، فرّخ، «مقام زن در اسلام»، ترجمۀ لاجوردی، پرتال امام خمینی، تاریخ درج مطلب: اسفند 1400ش.
• صابرپور، زینب، «جنس دوم به عنوان مبنایی نظری برای تحلیل فمینیستی انتقادی گفتمان»، مجلۀ جستارهای نوین ادبی، شمارۀ 184، 1394ش،
• طَبْرِسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، ناصر خسرو، ۱۳۷۲ش.
• عبدالحسینی، فتانه، «سیمون دوبوار و موقعیت «جنس دوم»، وب‌سایت عصر نو، تاریخ درج مطلب: ۲۶ مرداد ۱۳۹۴ش.
• عبدی، فاطمه، «آزادی جواز سقط جنین و تولید مثل از دیدگاه سیمون دوبوار»، مجلۀ حقوق کودک، شمارۀ 17، 1402ش.
• «لیست کتاب‌های سیمون دوبوار»، وب‌سایت انتشارات طاعتی، تاریخ بازدید: 17 بهمن 1404ش.
• نوری، حسین بن محمدتقی، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، قم، مؤسسه آل البیت، ۱۴۰۸ق.
• یزدخواستی، بهجت، «مروری بر افکار سیمون دوبوار»، مجلۀ مطالعات راهبردی زنان، شمارۀ 29، 1384ش.