موزۀ پارس (شیراز)؛ یادگاری از هنرمندان عصر زندیه.[دیدگاه ۱]
موزۀ پارس (شیراز)، از قدیمیترین موزههای استان فارس بوده که در مرکز شهر شیراز و در مجموعۀ تاریخی باغ نظر قرار دارد. این موزه در عمارت هشتضلعی کلاهفرنگی، یادگار دورۀ زندیه شکل گرفته و مجموعهای از آثار تاریخی و هنری ایران را از دوران پیش از تاریخ تا دورۀ معاصر در خود جای داده است. پیوند این بنا با باغ تاریخی، معماری زندیه و آرامگاه کریمخان زند، جایگاهی شاخص به موزۀ پارس در هویت تاریخی شیراز داده است. این مجموعه در ۱۵ آذر ۱۳۱۴ش در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد.
پیشینۀ تاریخی
عمارت کلاهفرنگی باغ نظر در نیمۀ دوم قرن دوازدهم هجری قمری بهدستور کریمخان زند ساخته شد و در دورۀ زندیه برای پذیرایی از مهمانان رسمی، برگزاری آیینها و انجام امور حکومتی مورد استفاده قرار میگرفت.[۱] این بنا در میان باغ نظر، از باغهای تاریخی شیراز، قرار دارد؛ باغی که در دورههای مختلف، بهویژه تا دورۀ پهلوی، کارکردی حکومتی داشته است. از مجموعۀ بناهای باغ نظر، تنها عمارت کلاهفرنگی بر جای مانده و دیگر ساختمانها، از جمله عمارت خورشید و تالار آینه، از بین رفتهاند. در محوطۀ باغ، آثاری همچون سنگنوشتۀ رامگرد و سنگهای ازارۀ کاخ خورشید با نقوش شاهنامه فردوسی نگهداری میشود.[۲] در دورۀ قاجار، بخشی از تزئینات عمارت کلاهفرنگی دچار آسیب شد. این بنا در سال ۱۳۱۵ش با همکاری انجمن آثار ملی و جمعی از پژوهشگران شیراز به موزه تغییر کاربری داد و بهعنوان نخستین موزۀ استان فارس فعالیت خود را آغاز کرد.[۳]
معماری عمارت کلاهفرنگی
عمارت کلاهفرنگی بنایی هشتضلعیِ نامنظم بوده که در مرکز باغ قرار داشته و بر سکویی با ارتفاع حدود 1.5 متر ساخته شده است. ساختمان دارای چهار شاهنشین و چهار فضای زاویهای بوده و ارتفاع آن به حدود ۱۲ متر میرسد. فضای مرکزی بنا، تالاری گنبددار با حوضی هشتضلعی و یکپارچه از سنگ مرمر است. کف عمارت بهصورت کامل سنگفرش شده و اتاقهای زاویهای دارای بخاری دیواری هستند.[۴]
تزئینات معماری
نمای بیرونی بنا آجری است و با کاشیکاریهای هفترنگ تزیین شده که در لچکیها و طاقنماها اجرا شدهاند. نقوش شامل گلوبوته، پرندگان، صحنههای تختنشینی حضرت سلیمان و مناظر شکارگاه بوده که بهصورت قرینه بر اضلاع بنا دیده میشود. در فضای داخلی، گچبریهای لایهچین، نقاشیهای گلومرغ، نقوش اسلیمی و مقرنسکاریها جلوۀ شاخص معماری زندیه را بازتاب میدهند.[۵] ازارههای[۶] سنگی بنا بهصورت یکپارچه اجرا و پس از نصب حجاری شدهاند. بخشی از تزئینات آسیبدیده در سالهای ۱۳۴۵ش و ۱۳۶۴ش مرمت و برخی نقاشیها توسط محمدباقر جهانمیری[۷] به سبک زندیه بازسازی شد.[۸]
آرامگاه کریمخان زند
پس از درگذشت کریمخان زند در سال ۱۱۹۳ق، پیکر او در یکی از شاهنشینهای عمارت کلاهفرنگی به خاک سپرده شد. پس از آن و در دورۀ قاجار، بقایای او به تهران منتقل شد، اما در دورۀ پهلوی اول، استخوانهای کریمخان بار دیگر به محل اولیه بازگردانده شد.[۹] آرامگاه کریم خان زند در شاهنشین شرقی عمارت کلاهفرنگی قرار داشته و امروزه یکی از بخشهای هویتی و شاخص موزۀ پارس بهشمار میآید.[۱۰]
آثار و مجموعهها
موزۀ پارس مجموعهای متنوع از آثار تاریخی و هنری را نگهداری میکند که شامل موارد زیر است:
- اشیای سفالی و مفرغی از هزارههای پیش از میلاد؛
- آثار سنگی، از جمله سردیسی متعلق به دورۀ ساسانی از داراب فارس؛
- ظروف، کاشیها و اشیای فلزی دورۀ اسلامی؛
- سلاحها و ادوات جنگی دورههای صفویه و زندیه؛
- اشیای لاکی، قلمدانها، قابهای آیینه و سکهها؛[۱۱]
- شمشیر شخصی کریمخان زند با کتیبۀ منظوم و قلیان میناکاریشده منسوب به او؛[۱۲]
- قرآنها و آثار مکتوب: موزۀ پارس (شیراز) مجموعهای از قرآنهای خطی نفیس را در خود جای داده که برخی از آنها پیشتر در مسجد عتیق شیراز و آستان شاهچراغ نگهداری میشدند. از جمله این آثار میتوان به نسخههایی با خط منسوب به امام علی، امام حسن مجتبی، امام جعفر صادق و شماری از صحابه و تابعین اشاره کرد. همچنین، قرآنهایی که در سال ۷۵۴ق بهدستور ملکه تاشخاتون[۱۳] کتابت و به شاهچراغ اهدا شدهاند، از آثار شاخص این بخش هستند. قرآن مشهور «هفدهمن» به خط سلطان ابراهیم تیموری[۱۴] که پیشتر در دروازه قرآن قرار داشت و نیز قرآنی منسوب به عثمان بن عفان[۱۵] و یک قرآن متعلق به قرن ششم هجری، در مخزن موزه نگهداری میشوند.[۱۶]
- نقاشیها و اسناد: در موزۀ پارس شیراز، همچنین، آثاری از نقاشان دورۀ زندیه، قاجار و معاصر نگهداری میشود؛ از جمله آثار آقا صادق نقاش و جعفر نقاش و چند تابلو از لطفعلی صورتگر. اسناد تاریخی نیز شامل قبالههای ازدواج قرون یازدهم و دوازدهم هجری است که در میان آنها، قبالۀ ازدواج میرزا حسن مستوفیالممالک جایگاه ویژهای دارد.[۱۷]
موقعیت و دسترسی
موزۀ پارس در خیابان زند شیراز و روبهروی ارگ کریمخان قرار دارد. این مجموعه از طریق وسایل حملونقل عمومی، از جمله ایستگاه زندیه مترو و خطوط اتوبوس میدان شهدا، در دسترس است.[۱۸]
پانویس
- ↑ «موزۀ پارس شیراز؛ موزهای برای مشتاقان»، وبسایت وزارت آموزش و پرورش، سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی.
- ↑ اسدپور، «عمارتهای باغ نظر شیراز و دگرگونیهای کالبدی- کارکرد آنها»، 1398ش، چکیده.
- ↑ «موزۀ پارس شیراز؛ موزهای برای مشتاقان»، وبسایت وزارت آموزش و پرورش، سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی.
- ↑ هدایتی، «موزۀ پارس شیراز، یادگاری باارزش از دوران زندیه در باغ نظر»، وبسایت مجلۀ اینترنتی سفرزون.
- ↑ شایستهفر، «تزئینات کاشیکاری نمای بیرونی موزۀ پارس شیراز»، 1389ش، ص33-35.
- ↑ در معماری مدرن، ازاره لایهای از مصالح مقاوم است که حدفاصل کف تمامشده تا ارتفاعی مشخص از دیوار را پوشش میدهد. این ارتفاع بسته به کاربری فضا و نوع طراحی نما متغیر است.
- ↑ معروف به «حاجی محمدباقر نقاش» یا «حاج باقر»، کاشی نگار، شیشه نگار، گچ نگار و مرمتگر نقاشی های دیواری عصر پهلوی بوده که میراث نقاشی روی کاشی را زنده نگه داشته و تا آخرین لحظه زندگی همچنان در پی حفظ این میراث بود.
- ↑ هدایتی، «موزۀ پارس شیراز، یادگاری باارزش از دوران زندیه در باغ نظر»، وبسایت مجلۀ اینترنتی سفرزون.
- ↑ «باغ نظر شیراز (موزۀ پارس) یادگاری از شکوه دوران زندیه»، خبرگزاری شمانیوز.
- ↑ هدایتی، «موزۀ پارس شیراز، یادگاری باارزش از دوران زندیه در باغ نظر»، وبسایت مجلۀ اینترنتی سفرزون.
- ↑ هدایتی، «موزۀ پارس شیراز، یادگاری باارزش از دوران زندیه در باغ نظر»، وبسایت مجلۀ اینترنتی سفرزون.
- ↑ «گردشی در موزۀ پارس؛ عمارت کلاه فرهنگی شیراز»، خبرگزاری میزان.
- ↑ تنها فرمانروای زن استان فارس که از سوی ایلخان مغول، اتابک فارس بوده است.
- ↑ شاهزادۀ دانشدوست، با ذوق و هنرمند تیموری و دومین پسر شاهرخ فرزند امیر تیمور گورگان.
- ↑ سومین خلیفه از خلفای راشدین نزد اهل سنت و از صحابۀ پیامبر اسلام.
- ↑ «گردشی در موزۀ پارس؛ عمارت کلاه فرهنگی شیراز»، خبرگزاری میزان.
- ↑ «گردشی در موزۀ پارس؛ عمارت کلاه فرهنگی شیراز»، خبرگزاری میزان.
- ↑ هدایتی، مطهره، «موزۀ پارس شیراز، یادگاری باارزش از دوران زندیه در باغ نظر»، وبسایت مجلۀ اینترنتی سفرزون.
دیدگاههای ارزیابان
- ↑ مقاله مقاله خوبی است ولی ارجاع به سایت علی بابا و کجا رو مناسب نیست. سعی شود که به منابع معتبر ارجاع داده شود.
منابع
- دهقان، سیما، «باغ نظر شیراز؛ جادوی تاریخ و طبیعت در یک قدمی شما»، وبسایت علی بابا، تاریخ بازدید: 13 بهمن 1404ش.
- شایستهفر، مهناز، «تزئینات کاشیکاری نمای بیرونی موزۀ پارس شیراز»، کتاب ماه هنر، شمارۀ 147، 1389ش، ص33-35.
- «گردشی در موزۀ پارس؛ عمارت کلاه فرهنگی شیراز»، خبرگزاری میزان، تاریخ بارگذاری: 18 مهر 1397ش.
- «موزۀ پارس شیراز؛ موزهای برای مشتاقان»، وبسایت وزارت آموزش و پرورش، سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی، تاریخ بارگذاری: 1 بهمن 1401ش.
- «موزۀ پارس شیراز»، وبسایت کجارو، تاریخ بارگذاری: 16 اسفند 1396ش.
- هدایتی، مطهره، «موزۀ پارس شیراز، یادگاری باارزش از دوران زندیه در باغ نظر»، وبسایت مجلۀ اینترنتی سفرزون، تاریخ بارگذاری: 14 شهریور 1398ش.