اغتشاش

اغتشاش؛

تعریف اغتشاش

واژه اغتشاش به معنای شورش، طغیان و نافرمانی، رفتاری مجرمانه، خشونت‌آمیز و برهم‌زننده نظم عمومی است.سردادن شعارهای هنجارشنکنانه، بستن راه عبور و مرور، ایجاد درگیری و آسیب رساندن به اموال عمومی از جمله مصادیقی است که در قوانین جزایی و کیفری جرم‌انگاری شده و اعتراض مدنی محسوب نمی‌شود.

مبانی نظری اغتشاش

انباشت نارضایتی‌های ناشی از ناکارآمدی که منجر به افزایش فقر و نابرابری می‌شود، در کنار ناسازگاری‌های فزاینده فرهنگی، منجر به اعتراضات آغشته به اغتشاشات متنوعی در ایران شده است. ناآرامی‌های اجتماعی و اغتشاشات غالباً از منظر جامعه‌شناختی و جامعه‌شناسی سیاسی مورد بررسی قرار گرفته است.

مرتون (rober merton) با طرح نظریه فشار معتقد است اگرچه اهداف اقتصادی و اجتماعی در بین تمامی طبقات اقتصادی دستیابی به رفاه و خوشبختی است اما توانایی دستیابی به آنها برای همه در دسترس نیست و اعضای طبقات پائین دچار احساس خشم، محرومیت و ناخشنودی می‌شوند و فشار ناشی از این نارضامندی منجر به انحراف و بروز اغتشاشات اجتماعی می‌شود. تدگار با طرح نظریه محرومیت نسبی معتقد است منشاء خشونت و پرخاشگری نهفته در اعتراضات، ریشه در محرومیتی دارد که فرد از جهات مختلف سیاسی، احتماعی و فرهنگی احساس کرده است.

مقابله با اغتشاش در قوانین جمهوری اسلامی ایران

بعد از انقلاب اسلامی یکی از مباحثی که در قانونگذاری ایران دچار تحول ساختاری شد، خشونت سیاسی و قیام علیه جمهوری اسلامی است. قانونگذار ایران در وضع مقررات و جرائم علیه امنیت، قیام علیه امنیت حکومت اسلامی و طرح براندازی حکومت اسلامی را جرم و آن را محاربه یعنی جنگ با خدا و رسول خدا دانست. بدین ترتیب هرگونه تغییر و تحول در حکومت و ساختار قدرت به ساز و کارهای پیش‌بینی شده در قانون اساسی محدود شده است.

طبق ماده ۶۱۸ قانون مجازات اسلامی هر کس با هیاهو و جنجال یا حرکات غیر متعارف یا تعرض به افراد باعث اخلال در نظم و آسایش و آرامش عمومی گردد یا مانع از کسب و کار مردم گردد به حبس از سه ماه تا یک سال و تا (۷۴) ضربه شلاق محکوم خواهد شد.

تفاوت اغتشاش با اعتراض

اعتراض به معنای، انتقاد کردن و ایراد گرفتن است. وقتی انتقاد فرد یا گروهی به یک عمل یا رفتار یک مقام مسئول رسمی یا غیررسمی پاسخ داده نشود، این حق برای فرد و گروه معترض وجود دارد که مطالبه‌گری کرده و با برپایی تجمعی میدانی، به صورت علنی با صدای بلند خواسته خود را به گوش مسئولین برسانند، اعتراض اجتماعی و سیاسی مردمی، نشانه پویایی و دغدغه‌مند بودن جامعه است ولی در اغتشاش فرد یا گروه اغتشاشگر در پی آشوب، اختلال و هرج و مرج اجتماعی و سیاسی است.

مطابق با اصل 27 قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، اعتراضات مسالمت‌آمیز با رعایت دو شرط به همراه نداشتن سلاح و مُخِل و مخالف نبودن با مبانی اسلام، آزاد اعلام شده است و حاکمیت موظف است امنیت این اعتراضات را تامین نماید. اعتراض ابزاری مدنی برای بیان مطالبات مشخص در چارچوب قانون و با هدف اصلاح است؛ اما اغتشاش با خشونت، تخریب اموال عمومی و خصوصی و ایجاد ناامنی، مسیر مطالبه‌گری را به بی‌ثباتی می‌کشاند.

تفاوت اغتشاش با انقلاب

انقلاب پدیده‌ای اجتماعی است که منجر به تغیر و تحول بنیادین و اساسی در زمینه‌های سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و ایدئولوژیکی یک جامعه با مشارکت مردم همراه با خشونت می‌گردد. انقلاب از این جهت با اغتشاش متفاوت است که در هر انقلاب نارضایتی عمومی و عمیق از ساختار و نظام حاکم وجود دارد. علاوه بر این که هر انقلاب دارای رهبری قوی و ایدئولوژی و تشکل‌های جایگزین و مشارکت گسترده توده‌های مردم اتفاق می‌افتد.

پیشینه اعتراضات و اغتشاشات در جمهوری اسلامی ایران

پیشینه اعتراضات پس از انقلاب در ایران به اندکی پس از پیروزی انقلاب در سال‌های پایانی دهه 50ش و همچنین دهه ۶۰ش باز می‌گردد. در این سال‌ها اعتراضات اغلب از سوی سازمان‌های شناسنامه‌دار مخالف نظام (گروه‌های مخالف و معاند) شکل می‌گرفت، غالباً ماهیت سیاسی داشت ولی عموم جامعه را با خود همراه نمی‌کرد. از آغاز دهه‌ هفتاد شمسی با از بین رفتن این گروه‌ها، ساختار و شکل اعتراضات نسبت به گذشته فرق کرد. اعتراضات سراسری سال 1371ش در مشهد به بهانه تخریب سکونتگاه‌های غیررسمی، اعتراضات سراسری فروردین 1374ش در اسلامشهر به بهانه افزایش نرخ تاکسیو اعتراضات و سپس اغتشاشات بعـد از حادثـه كوی دانشگاه تهران در 18 تير 1378ش، از جمله مهمترین حوادث دهه هفتاد شمسی به‌حساب می‌آید. ناآرامی ها و اعتراضات دانشجویی خرداد و تیر 1382ش تهران و مهمتر از آن ناآرامی‌های بعـد از انتخابات رياست جمهوری 1388ش از جمله مهمترین اغتشاشات مهم كشور در دهه هشتاد شمسی محسوب می‌شود كـه به طور جدی سيستم امنيتی و سياسی كشور را به چالش كشيد.

مهمترین اعتراضات دهه نود شمسی در دو برهه دی‌ماه 1396ش و آبان‌ماه 1398ش اتفاق افتاد. اعتراضات دیماه 1396ش به بهانه افزایش قیمت‌ها، به‌ویژه افزایش قیمت در کالاهای اساسی آعاز شد. این اعتراضات ابتدا در مشهد و سپس به سایر شهرها و مناطق ایران گسترش یافت. این اعتراضات در ادامه با پوشش‌دهی رسانه‌های بیگانه به درگیری کشیده شد. این اعتراضات، چندان گسترده و عمیق نبود و در مدت کوتاهی فروکش کرد.

افزایش نرخ بنزین در آبان‌ماه 1398ش بهانه یکی از گسترده‌ترین و پرخسارت‌ترین اعتراضات اجتماعی در ایران شد. جمعه 24 آبان 1398ش دولت حسن روحانی در اقدامی ناگهانی با افزایش 300 درصدی قیمت بنزین، آن را به دو نرخ سهمیه‌ای ۱۵۰۰ تومان و آزاد ۳۰۰۰ تومان افزایش داد. با ورود رسانه‌های بیگانه و گروه‌های ضد انقلاب، دامنه اعتراضات گسترش پیدا کرد، تا جایی که به درگیری مسلحانه در بعضی شهرها کشیده شد.26 آبان آیت الله خامنه‌ای رهبر انقلاب در اشاره به این حوادث با اشاره به دیدگاه‌های کارشناسی و تصمیم سه قوه در رابطه با افزایش قیمت بنزین، از این تصمیم حمایت کرده و مسئولان را به رفع مشکلات و مراقبت از سرایت افزایش قیمت به سایر کالاها توصیه کردند.

پس از اعتراضات آبان 98، ایران دوبار دیگر درگیر اعتراضات سراسری شد. نخست در شهریور 1401ش و بار دوم اعتراضات دی ماه 1404ش که هر کدام از نظر زمینه‌ها و سطح اعتراضات تفاوت معناداری با نمونه‌های گذشته داشتند. اعتراضات سال 1401 که با شعار زن، زندگی و آزادی و به بهانه کشته شدن مهسا امینی آغاز شد. اعتراضات ابتدا مسالمت­‌آمیز اما به سرعت با فضاسازی منفی رسانه‌های بیگانه و تروریستی به سمت روند غیرقانونی و آشوب‌های خیابانی سوق داده شد. ظرف مدت کوتاهی با ورود شبکه آشوبگران حرفه­‌ای و سازمان یافته حمله مستقیم به مراکز امنیتی، نظامی و انتظامی، کشته‌سازی در میان جمعیت معترض، تخریب مراکز درمانی و آمبولانس‌­ها و تخریب گسترده اماکن عمومی در دستورکار قرار گرفت.در این اعتراضات، سلبریتی‌ها و هنرمندان نقش پررنگی داشتند.

اعتراضات 18 و 19 دی‌ماه 1404ش سه تفاوت اساسی با اعتراض های قبلی داشت. تغییر در جغرافیای اعتراضات و انتقال ناآرامی‌ها و درگیری‌ها به شهرهای کوچک، حمایت کم‌رمق چهره‌ها و هنرمندان و ناهمگونی بدنه معترضان سه تفاوت اساسی اعتراضات دی‌ماه 1404ش با اعتراضات گذشته بود.استفاده گسترده از انواع سلاح سرد و گرم، حمله به مراکز نظامی، حمله به اماکن مذهبی، خسارت گسترده به اموال عمومی و کشته‌سازی با حملات تروریستی از همه سنین از دیگر ویژگی‌های منحصربه‌فرد اغتشاشات دی‌ماه 1404ش محسوب می‌شود.

اغتشاشات در سایر کشورها

ب