موزه ملی ایران

موزه ملی ایران؛ مرجع اصلی نگهداری و نمایش آثار باستان‌شناسی و تاریخی ایران.

موزهٔ ملی ایران بزرگ‌ترین و مهم‌ترین موزهٔ باستان‌شناسی و تاریخی ایران است که در مرکز شهر تهران و در مجاورت مجموعهٔ تاریخی باغ ملی قرار دارد. این موزه به‌عنوان مرجع اصلی نگهداری و نمایش آثار باستان‌شناسی ایران شناخته شده و در ادبیات موزه‌داری کشور با عنوان «موزهٔ مادر» از آن یاد می‌شود. موزهٔ ملی ایران نهادی دولتی است که زیر نظر وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی فعالیت می‌کند. بخش قابل توجهی از آثار این موزه حاصل کاوش‌های باستان‌شناسی علمی در ایران بوده و دارای مستندات، خاستگاه و تاریخ‌گذاری مشخص است.

پیشینه

در سال ۱۲۹۵ش، به‌همت مرتضی‌قلی‌خان ممتازالملک مجموعه‌ای از اشیای عتیقه گردآوری و با عنوان موزهٔ ملی نگهداری شد. این مجموعه زیر نظر وزارت معارف و اوقاف و صنایع مستظرفه فعالیت می‌کرد. در سال ۱۲۹۷ش، تشکیلاتی با عنوان ادارهٔ عتیقات شکل گرفت و ایرج میرزا به ریاست آن منصوب شد. با تصویب قانون عتیقات در سال ۱۳۰۹ش و آیین‌نامهٔ اجرایی آن در سال ۱۳۱۱ش، فعالیت‌های باستان‌شناسی و موزه‌ای کشور چارچوب قانونی یافت.

در سال ۱۳۰۸ش، ساخت بنایی مستقل برای نمایش آثار باستان‌شناسی در دستور کار قرار گرفت و طراحی آن به آندره گدار، معمار و باستان‌شناس فرانسوی، واگذار شد. طراحی موزه با الهام از معماری دورهٔ ساسانی و طاق کسری انجام گرفت. این بنا با همکاری ماکسیم سیرو و اجرای عباسعلی معمارباشی و مراد تبریزی ساخته و در سال ۱۳۱۶ش گشایش یافت. ماکت ساختمان موزه نیز به‌دستور علی‌اصغر حکمت در سال ۱۳۱۴ش ساخته شد که امروزه در بخش موزهٔ ایران باستان نگهداری می‌شود.

در سال ۱۳۷۵ش، هم‌زمان با افتتاح ساختمان موزهٔ باستان‌شناسی و هنر دوران اسلامی، عنوان موزهٔ ملی ایران برای این مجموعه رسمیت یافت.

ساختار و بخش‌ها

موزه ملی ایران از دو بخش اصلی شامل موزهٔ ایران باستان و موزهٔ باستان‌شناسی و هنر دوران اسلامی ایران، تشکیل شده است:

موزهٔ ایران باستان به نمایش آثار دوران پیش از تاریخ تا پایان دورهٔ ساسانی اختصاص دارد. طبقهٔ فوقانی این موزه شامل آثار پارینه‌سنگی تا اواخر هزارهٔ چهارم پیش از میلاد بوده و طبقهٔ همکف به دوره‌های تاریخی از عیلامی تا ساسانی می‌پردازد. مسیر بازدید بر پایهٔ توالی زمانی سامان یافته است.

موزهٔ باستان‌شناسی و هنر دوران اسلامی ایران در سال ۱۳۷۵ش افتتاح شد. بنای این موزه با الگوبرداری از معماری ساسانی و با نقشه‌ای چلیپایی در سه طبقه ساخته شده است. آثار این موزه از سده‌های نخست اسلامی تا پایان دورهٔ قاجار را دربر گرفته و شامل تالارهای صدر اسلام، سلجوقی، ایلخانی، تیموری، صفوی و قاجار است. تالار قرآن در مرکز طبقهٔ اول قرار داشته و قرآن بایسنقری از آثار شاخص آن به‌شمار می‌آید.

بر اساس گزارش‌های رسمی، موزهٔ ملی ایران بیش از سه میلیون اثر فرهنگی و تاریخی را در اختیار دارد. حدود سه هزار و ۲۰۰ اثر در سالن‌های نمایش دائمی ارائه شده و سایر آثار در مخازن تخصصی نگهداری می‌شوند.

حفاظت و مرمت آثار

در سال‌های نخست تأسیس موزه، مرمت آثار توسط هنرمندان و مرمتگران فعال در مجموعه‌های خصوصی انجام می‌شد. با ورود هیئت‌های باستان‌شناسی خارجی، روش‌های نوین حفاظت به‌تدریج معرفی شد. محسن پیرامون از چهره‌های شاخص این حوزه بود که از حدود سال ۱۳۰۰ش در زمینهٔ مرمت فعالیت داشته و گزارش‌هایی از فعالیت‌های او در مجلهٔ «هنر و مردم» منتشر شده است. در سال ۱۳۵۱ش آزمایشگاه مرکزی باستان‌شناسی نیز تأسیس شد. در نهایت، در بهمن ۱۳۶۳ش، بخش حفاظت و مرمت موزهٔ ملی ایران به‌صورت مستقل شکل گرفت.

شیوه‌های نمایش و عناصر آموزشی

آثار موزهٔ ملی ایران به دو شیوهٔ کلی نمایش آزاد و نمایش در ویترین ارائه می‌شوند؛ در نمایش آزاد، آثار بدون قرارگیری در محفظه و به‌صورت استقرار بر روی پایه، نصب بر دیوار یا کف یا در قالب عناصر معماری و تزیینی به نمایش درآمده است. این شیوه بیشتر برای آثار شاخص، حجیم یا دارای ماهیت معماری به‌کار رفته است؛ در حالی‌که نمایش در ویترین با استفاده از ویترین‌های تخت، ایستاده و دیواری انجام می‌شود که متناسب با ابعاد، ماهیت و شرایط حفاظتی هر اثر انتخاب شده و در سال‌های اخیر با هدف بهبود معرفی آثار و ارتقای حفاظت، به‌روزرسانی شده‌اند.

همچنین، تمامی اشیا دارای شناسنامه‌های اطلاعاتی هستند. در بخش ایران باستان، نقشه‌ها، جدول‌های زمانی و تابلوهای توضیحی بزرگ، تصویری کلی از روند تاریخی ارائه می‌دهند. در بخش اسلامی، ابزارهای آموزشی محدودتر بوده و بیشتر به شناسنامه‌ها و چند نمایشگر دیجیتال اختصاص دارد. تالار قرآن با تمرکز بر یک برگ از قرآن بایسنقری در فضای مرکزی گنبدخانه، نمونه‌ای از تلاش برای ایجاد پیوند مفهومی و معنایی میان فضا و محتوا به‌شمار می‌رود.

الگوهای چیدمان

در چیدمان آثار موزه ملی ایران، از الگوهای زیر استفاده شده است:

• چیدمان گاه‌شمارانه و جغرافیایی: الگوی غالب، چینش خطی از قدیم به جدید بوده که در دوره‌های پیش از تاریخ بر پایهٔ جغرافیا و در دوره‌های تاریخی براساس سلسله‌های حاکم تنظیم شده است. این الگو در هر دو بخش ایران باستان و اسلامی دیده می‌شود.
• چیدمان موضوعی: در برخی تالارها و ویترین‌ها، اشیا بر اساس موضوع مشترک در کنار هم قرار گرفته‌اند؛ مانند نمایش مجموعه‌ای از ریتون‌ها یا آثار مرتبط با یک کارکرد مشخص.

فعالیت‌های پژوهشی و نمایشگاهی

موزهٔ ملی ایران در برگزاری نمایشگاه‌های موقت داخلی و بین‌المللی فعال بوده و تاکنون بارها با موزه‌های معتبر جهان همکاری داشته است. وبگاه رسمی موزه امکان دسترسی به نمایشگاه‌های مجازی و معرفی آثار شاخص را فراهم کرده است.

منابع

• پیرامون، محسن، «مصاحبه با یکی از متخصصین ترمیم آثار باستانی»، مجلهٔ هنر و مردم، دورهٔ ۷، شمارهٔ ۷۷ و ۷۸، ۱۳۴۷ش.
• روحی عزیزی، مژده و دیگران، «بررسی و تحلیل بر نمایش تاریخ و باستان‌شناسی در موزهٔ ملی ایران»، فصلنامهٔ علمی اثر، دورهٔ ۴۵، شمارهٔ ۱۰۶، ۱۴۰۳ش.
• «معرفی موزهٔ ایران باستان»، وب‌سایت موزهٔ ملی ایران، تاریخ بازدید: ۲۰ بهمن ۱۴۰۴ش.
• «معرفی موزهٔ ملی»، وب‌سایت موزهٔ ملی ایران، تاریخ بازدید: ۱۷ بهمن ۱۴۰۴ش.
• مصطفوی، سید محمدتقی، «تلاش در راه خدمت به آثار ملی و امید به آینده»، گزارش‌های باستان‌شناسی، ج۳، ادارهٔ کل باستان‌شناسی، تهران، ۱۳۳۴ش.
• ملک شهمیرزادی، صادق، ایران در پیش از تاریخ، ناشر معاونت پژوهشی سازمان میراث فرهنگی کشور، ۱۳۸۲ش.
• «موزهٔ ایران باستان نمایانگر معماری ساسانی»، وب‌سایت شبکهٔ شرق، تاریخ بارگذاری: ۹ خرداد ۱۴۰۱ش.
• نیاکان، لیلی و سلطانی، پروانه، «پیشینهٔ بخش حفاظت و مرمت موزهٔ ملی ایران، نخستین گام‌ها»، مجلهٔ موزهٔ ملی ایران، دورهٔ ۲، شمارهٔ ۲، پیاپی ۳، ۱۴۰۰ش.
• «وجود سه میلیون اثر تاریخی ارزشمند در شهر تهران»، خبرگزاری آریا، تاریخ بارگذاری: ۲ تیر ۱۴۰۱ش.