شادی امین

شادی امین؛ فمنیست ایرانی و فعال برابری جنسیتی مقیم آلمان.

شادی امین، از کنشگران حوزۀ زنان و حقوق اقلیت‌های جنسی در خارج از کشور است که فعالیت سیاسی خود را با گرایش‌های چپ و سپس در ارتباط با گروه‌های معارض آغاز کرد. وی مدیریت نهادهایی چون عدالت برای ایران و شبکۀ «شش‌رنگ» را بر عهده داشته و بر استفاده از رسانه‌های برون‌مرزی و فشار بین‌المللی برای عادی‌سازی گفتمان هم‌جنس‌گرایی و تغییر قوانین داخلی ایران تأکید می‌کند. دیدگاه‌های او مبتنی بر بازتعریف هویت‌های جنسیتی با ادبیات بین‌المللی و جرم‌زدایی کامل از روابط هم‌جنس‌گرایانه است. از منظر منتقدان، این فعالیت‌ها در راستای تغییر بنیادین هنجارهای فرهنگی و اجتماعی ایران و همسو با پروژه‌های مهندسی اجتماعی قدرت‌های خارجی ارزیابی می‌شود. امین همچنین آثاری مانند «جنسیت ایکس» را در تحلیل شرایط اقلیت‌های جنسی و ترجمه‌هایی در این حوزه منتشر کرده است.

زندگی‌نامه

شادی امین (سهیلا امین ترابی) در دی‌ماه ۱۳۴۲ش در کرج و در خانواده‌ای پرجمعیت متولد شد. بر اساس روایت خود وی، ساختار خانواده‌اش شکل سنتی نداشته و مادر نقش محوری و تصمیم‌گیرنده در امور اقتصادی و مدیریت خانه ایفا می‌کرده و پدرش از شخصیتی آرام برخوردار بود. او تصریح می‌کند که مادرش برخلاف الگوی رایج مادران در جامعه، اولویت را به آزادی‌ها و زندگی شخصی خویش می‌داده و حاضر نبوده این آزادی‌ها را به خاطر خانواده محدود کند.

به گفتۀ امین، از همان سال‌های نخست کودکی تمایلات و رفتارهایی داشته که با انتظارات رایج از دختران منطبق نبوده است؛ به گونه‌ای که علاقه به پوشش و بازی‌های پسرانه داشته و بیشتر با پسران همبازی می‌شده است. وی اشاره می‌کند که خانواده تا سنین معینی این گرایش‌ها را مورد تشویق قرار می‌داده‌اند. این نگرش در سال‌های ۱۳۶۰ش و ۱۳۶۱ش به حدی بوده که به گفته خود او، بدون رعایت حجاب در اماکن عمومی ظاهر می‌شده است. وی پس از ۱۶ سال زندگی مشترک، به‌دلیل تمایلات هم‌جنس‌گرایانه از همسر خود (حسن بهزاد) جدا شد و حضانت دخترش را به پدر واگذار کرد.

فعالیت‌ها

کنشگری سیاسی

پیشینۀ سیاسی شادی امین با گرایش‌های چپ و عضویت در گروه‌هایی نظیر چریک‌های فدایی خلق در سنین جوانی آغاز شد. گزارش‌های موجود حاکی از آن است که وی پس از ازدواج با یکی از اعضای سازمان مجاهدین خلق، به مدت ۱۶ سال در محیط‌های مرتبط با این سازمان در کشورهای اروپایی حضور داشته و پس از جدایی از این فضا، فعالیت‌های خود را در قالب مدیریت مؤسساتی همچون «عدالت برای ایران» و شبکه‌های مرتبط با حقوق دگرباشان جنسی و ترنس‌جندرها (از جمله شبکه شش‌رنگ) دنبال کرده است.

از جمله نقاط عطف در کارنامه فعالیت‌های وی، حضور در حاشیۀ کنفرانس برلین در ۱۳۷۹ش است که به‌دلیل بروز رفتارهایی خارج از چارچوب مقررات آن رویداد، بازتاب‌های گسترده‌ای در پی داشت. وی در حال‌حاضر نیز به‌عنوان کارشناس و مهمان در برخی شبکه‌های فارسی‌زبان خارج از کشور ظاهر می‌شود.

در تحلیل کارنامه وی، برخی منابع به تداوم پیوندهای فکری یا تشکیلاتی او با جریان‌های معارض جمهوری اسلامی ایران اشاره داشته و مدعی هستند که کنشگری‌های حقوق بشری وی، به‌ویژه در موضوع اعدام‌های دهۀ ۶۰، در راستای اهداف سیاسی این گروه‌ها قرار دارد. علاوه‌بر این، در برخی گزارش‌های رسانه‌ای داخلی و خارجی، انتقاداتی پیرامون نحوۀ تعامل وی با پناهجویان در کشورهایی نظیر ترکیه و آلمان و نیز ادعاهایی در خصوص سوءاستفاده از موقعیت حرفه‌ای و بروز چالش‌های مالی مطرح شده است. با این حال، وی در فضای رسانه‌ای بین‌المللی به‌طور عمده به‌عنوان یکی از چهره‌های فعال در زمینه حقوق دگرباشان جنسی شناخته می‌شود.

ترویج گفتمان همجنسگرایی در ایران

شادی امین، راهکارهایی را برای پیشبرد اهداف این گروه در ایران ارائه می‌دهد که بر چند محور اصلی استوار است. به‌باور وی، رسانه‌های فارسی‌زبان برون‌مرزی نقشی کلیدی در فرهنگ‌سازی و عادی‌نمایی موضوعات مرتبط با هم‌جنس‌گرایی و تغییر جنسیت ایفا می‌کنند و فضای مجازی امکان تولید و گسترش گفتمان‌های دلخواه را فراهم می‌آورد. وی همچنین تغییر ساختارهای سیاسی و اقتصادی ایران را شرط لازم برای تحقق کامل خواسته‌های این جنبش دانسته و بر ضرورت همراهی آن با جریان‌های معارض داخلی تأکید می‌ورزد. از منظر امین، حضور آشکار و عادی‌سازی رفتارهای هم‌جنس‌گرایانه در عرصۀ عمومی نیز به‌عنوان ابزاری برای ایجاد پذیرش اجتماعی ضروری قلمداد می‌شود.

دیدگاه‌های شادی امین

بازتعریف زبان‌شناختی و نقد واژگان جایگزین

شادی امین بر این باور است که واژۀ دگرباش فاقد دقت علمی و اجماع نظری در میان گروه‌های هدف است. از دیدگاه او، این واژه بر پایۀ یک دوگانه‌سازی میان دگرجنس‌گرایی به‌عنوان اصل و دیگری به‌عنوان استثنا بنا شده که منجر به حاشیه‌رانی و غیرعقلایی جلوه‌دادن گرایش‌های غیرمتعارف می‌شود. وی معتقد است استفاده از مفاهیم گنگ، مانع از شکل‌گیری گفتمان دقیق حقوقی و علمی شده و به جای آن، استفاده از عناوین بین‌المللی نظیر ال‌جی‌بی‌تی (LGBT) را برای شناسایی رسمی تکثر هویت‌ها و گرایش‌ها پیشنهاد می‌دهد.

تحلیل وضعیت زیست اجتماعی و موانع آشکارسازی

او وضعیت کنونی اقلیت‌های جنسیتی در ایران را علی‌رغم پیشرفت‌های سه‌دهه اخیر، همچنان متأثر از تابوهای فرهنگی و فشارهای ساختاری توصیف می‌کند. امین معتقد است که حضور در رسانه‌ها و نهادهای بین‌المللی، راهبرد اصلی برای مقابله با انزوا و هموفوبیا است. وی بر مفهوم تقاطع هویت‌ها (Intersectionality) تأکید داشته و بر این نکته پافشاری می‌کند که اعضای این جامعه نباید تنها از منظر گرایش جنسی دیده شوند، بلکه باید به‌عنوان کنشگران فعال در جنبش‌های دانشجویی، کارگری و حقوقی به‌رسمیت شناخته شوند.

راهبردهای حقوقی و جرم‌زدایی از مناسبات جنسی

مطالبات حقوقی مطرح شده از سوی وی بر محور جرم‌زدایی کامل از روابط همجنس‌گرایانه و لغو مجازات‌های سنگین استوار است. امین معتقد است که فراتر از حقوق پایه‌ای نظیر تحصیل و اشتغال، باید قوانین تنبیهی علیه هرگونه رفتار تبعیض‌آمیز مبتنی بر بیان جنسیتی وضع شود. وی همچنین بر ضرورت توقف مداخلات شبه‌پزشکی تحت عنوان «درمان‌های اصلاحی» تأکید دارد و این اقدامات را با استناد به استانداردهای سازمان بهداشت جهانی، مصداق نقض حقوق بشر و آسیب‌رسان به سلامت روان تلقی می‌کند.

انتقاد به فعالیت‌ها و دیدگاه شادی امین

• به نظر برخی نویسندگان تحلیل فعالیت‌های رسانه‌ای و بین‌المللی شادی امین نشان‌دهندۀ تلاشی مستمر برای انطباق ساختارهای حقوقی و اجتماعی داخلی با گفتمان‌های برخاسته از تعاریف نوین هویت در جوامع غربی است. تأکید بر استفاده از پروتکل‌های بین‌المللی همچون اصول یوگیاکارتا و تلاش برای بازتعریف نهادهای سنتی نظیر خانواده بر اساس الگوهای غیربومی، به نوعی گویای راهبردی جهت تغییر بنیادین اولویت‌های فرهنگی است. این شیوه از کنشگری که بر محوریت فردگرایی و استقلال جنسیتی استوار است، با بازتولید گفتمان فمینیستی متأخر، به دنبال جایگزینی ارزش‌های جهان‌شمول ادعایی به جای ساختارهای بومی و هنجارهای تثبیت‌شده است. این فعالیت‌ها فراتر از مطالبۀ حقوقی، به‌عنوان محرکی برای تغییر ذائقه اجتماعی و ترویج الگوهای رفتاری هماهنگ با سبک زندگی غربی در لایه‌های مختلف جامعه ایرانی ارزیابی می‌شوند.
• ترویج گفتمان هم‌جنس‌گرایی در ایران توسط افرادی مانند شادی امین، در حالی صورت می‌گیرد که این پدیده از سوی مقامات جمهوری اسلامی ایران، از جمله رئیس‌جمهوری پیشین در سخنرانی سازمان ملل، به‌عنوان بخشی از یک پروژۀ کلان امپریالیستی و صهیونیستی برای ایجاد «نظم نوین جهانی» قلمداد شده است. بر اساس این دیدگاه، هدف اصلی چنین اقداماتی، تضعیف نهاد خانواده، کاهش مقاومت فرهنگی-اجتماعی ملتها در برابر سلطه‌گری غرب و ایجاد جامعه‌ای مطیع است. فعالیت‌های امین در قالب شبکه‌هایی مانند شش‌رنگ و تأکید بر عادی‌سازی و گفتمان‌سازی در این حوزه، از منظر این تحلیل، نه تنها با ارزش‌های اسلامی و فرهنگ ایرانی در تعارض است، بلکه می‌تواند به‌مثابۀ ابزاری در راستای دستورکارهای مهندسی اجتماعی قدرت‌های خارجی ارزیابی شود.

آثار

شادی امین در حوزۀ موضوعات مرتبط با اقلیت‌های جنسی آثاری را تألیف و ترجمه کرده است. کتاب «جنسیت X» حاصل پژوهشی سه‌ساله با مصاحبه‌هایی از اعضای جامعۀ دیگرباشان ایرانی است که در آن با بهره‌گیری از نظریات برخی اندیشمندان غربی، به تحلیل شرایط این گروه در ایران می‌پردازد. همچنین وی کتاب «قدرت و لذت» را که شامل ترجمه‌ای از مقالاتی با محوریت هم‌جنس‌گرایی، فمینیسم و موضوعات مرتبط است، منتشر کرده است.

منابع

• «جنسیت X، تجربه زیست همجنس‌گرایان و ترنسجندرها در ایران»، وب‌سایت عدالت برای ایران، تاریخ بازدید: 21 بهمن ا1404ش.
• «خصوصی‌تر با شادی امین»، وب‌سایت شش رنگ، تاریخ بازدید: 24 اسفند 1400ش.
• «روایت شادی امین از ۱۰سال فعالیت «شش رنگ»؛ باید سقف آرزوهای خود را بالا ببریم»، وبلاگ رنگین‌کمان ایران، تاریخ درج مطلب: 4 آذر 1399ش.
• «شادی امین، پژوهشگر حوزه ال‌جی‌بی‌تی: ما برای زندگی و عشق‌مان، هر روز خطر می‌کنیم»، وب‌سایت سازمان حقوق بشر ایران، 9 ژانویۀ 2019م.
• «شادی امین: تولید مثل تنها دلیل حفظ دگرجنس‌گرایی‌ست/ پانته آ بهرامی»، وبلاگ خط صلح، تاریخ درج مطلب: 24 اکتبر 2014م.
• «شادی امین، دگرباش کیست؟ / عاقبت کسانی که صابون ایدئولوژیک رجوی به تنشان می خورد»، پایگاه خبری-تحلیلی فراق، تاریخ درج مطلب: 7 بهمن 1403ش.
• «کتاب قدرت و لذت ترجمه شادی امين»، وب‌سایت شش رنگ، تاریخ درج مطلب: 1 اسفند 1399ش.
• «همجنگسرایی به مثابۀ جنگ علیه بشریت»، وب‌سایت رجا نیوز، تاریخ درج مطلب: 30 شهریور 1402ش.