پولک‌دوزی

پولک‌دوزی؛ دوخت انواع مختلف پولک روی پارچه و سایر منسوجات.

پولک‌دوزی از اصیل‌ترین رودوزی‌های ایرانی است که از قرن هفدهم تا بیستم میلادی در اروپا هم رایج بوده است. پولک‌ها دارای انواع، کاربرد و جنس‌های مختلفی هستند که روی انواع منسوجات پارچه‌ای، کیسۀ پول و سرمه‌دان استفاده می‌شوند. مرکز تولید پولک‌دوزی شهرستان مهاباد است.

تعریف پولک‌دوزی

پولک‌دوزی عبارت است از نصب پولک‌های رنگی روی پارچه‌های ابریشمی و پنبه‌ای که گاه همراه سایر هنرها نظیر گلدوزی، منجوق، سرمه، ملیله، ابریشم و سنگ مروارید به‌کار می‌رود.

تاریخچۀ پولک‌دوزی در ایران

پولک‌دوزی از رودوزی‌های اصیل ایرانی است که در ایران قدمتی دیرینه دارد. در حفاری‌های شهر سوخته آثاری از این هنر روی یک پیکرۀ برنزی دیده شده است.

از دیگر شواهد تاریخی که نشان می‌دهد این هنر قدمتی دیرینه دارد، آثار باقی‌مانده از دوران هخامنشی است که در این دوره از پولک‌دوزی برای تزیین لباس، کلاه و پرده استفاده می‌شد. کلاه سپاهیان هخامنشی نیز از جنس نمد و مزین به پولک‌دوزی بود. این هنر در دورۀ صفویه نیز رواج داشت که از آن برای تزیین سفره‌ها، پرده‌ها و سجاده‌ها استفاده می‌شد.

پولک‌دوزی در دورۀ باستان

شواهد تاریخی نشان می‌دهد که از 2500 سال قبل از میلاد در درۀ رود سِند (مرز بین پاکستان و هند) از پولک‌دوزی برای تزیین لباس‌ها استفاده می‌شد. در زمان مصر باستان، لباس پادشاه مصر با صفحه‌های پولکی تزیین شده بود. این صفحه از جنس ناگت‌های طلایی بودند که به‌صورت دایره‌های نازک چکش‌کاری شده و در مرکز آن سوراخی جهت دوخت پولک روی لباس تعبیه شده بود. این پولک‌های قرمز و بنفش به‌صورت گل‌هایی در طول لباس پادشاه دوخته شده بود.

پولک‌دوزی در اروپا (قرن 17 تا 20م)

در اوایل قرن 17، پارچه‌های سکه‌دوزی شده در میان زنان دربار و اشرافیان محبوب بود. استفاده از پولک‌های فلزی در قرن‌های 17،18 و 19م جلوۀ تجملی به لباس‌ها و ملحقات آن بخشید. درواقع این پولک‌ها با ورود کولی‌های مهاجر در اروپا به‌عنوان ابزاری برای نمایش رفاه روی لباس استفاده می‌شد که در دورۀ الیزابت رایج شده بود.

نمونه‌ای از لباس پولک‌دوزی متعلق به قرن 17 در موزۀ ویکتوریا و آلبرت لندن وجود دارد.

در قرن 19م پولک‌های فرانسوی به‌عنوان یکی از مؤلفه‌های فشن شناخته شد که تا امروز نیز در اروپا رواج دارد. در قرن 20م مصرف پولک روی لباس افزایش یافت و پوشیدن لباس‌های پولک‌دوزی معادل داشتن یک الماس بود.

انواع پولک‌ها

امروزه پولک‌ها در شکل‌های مختلف هندسی در بازار موجود هستند که انواعی از آن‌ها در جدول زیر آمده است:

نوع پولک	فرم پولک	ویژگی
برگی مضرس	به‌صورت برگ و کنگره‌دار	معمولاً دو سوراخه که با سایر تزیینات از جمله مروارید و سرمه همراه هستند.
صدفی	شکل صدف	همراه دیگر تزیینات مانند سرمه و سنگ به‌کار می‌رود، اتصال آن از طریق سه سوراخ در چپ، راست و بالای پولک است، کمتر رواج دارد.
گل پنج پر	به‌صورت دایره‌ای ساده و ظاهری نه کاملاً قرینه	به‌صورت تک یا روی پولک‌های دیگر و گاهی نیز با برگ‌های اضافه در میان پرها دوخته می‌شود.
گل شش پر	فرم گلبرگ‌ها به‌صورت ساده و گاه لبه‌دار و به همراه تراشه‌های ریز	اغلب تک‌ سوراخه یا دو سوراخه هستند.
گل هشت پر	فرم گلبرگ‌ها به‌صورت چرخشی	بدون قرینگی کامل، معمولاً به‌تنهایی یا همراه دیگر پولک‌ها به‌کار می‌رود، در وسط نیز سوراخی برای دوخت تعبیه شده است.
گل دوازده پر	لبه‌دار و ساده	بدون قرینگی کامل با سوراخی در وسط برای اتصال به پارچه.
گل شانزده پر	به‌صورت اشکی	به‌صورت محدود و همراه با پولک‌های دیگر روی پارچه اجرا می‌شود.
دایره‌ای ساده	به‌صورت تخت و قوس‌دار	بدون قرینگی کامل و با سوراخی در وسط، و همچنین دارای رنگ‌های مختلف است که کاربرد بالایی دارند.
دایره‌ای آویز	به‌صورت دایره و قرینگی کامل	اغلب به‌رنگ زرد یا نقره‌ای، سوراخی در قسمت بالای خود دارند، برای تزیین روسری، سربند، گردنبند و سایر موارد استفاده می‌شود.
دایره‌ای لبه‌دار	به‌صورت لبه‌های برگشته به داخل یا به‌صورت لبه‌های کنگره‌دار یا شیب‌دار	دوخت آن روی انواع منسوجات پارچه‌ای کاربرد دارد.
دایره‌ای مضرس	دارای شکستگی‌هایی در لبۀ پولک	دارای قرینگی کامل با سوراخی در وسط، از جنس پلاستیک و در رنگ‌ها و اندازه‌های مختلف.
سکه‌ای	در شکل‌ها و اندازه‌های مختلف	به‌عنوان آویز به‌کار می‌رود و در برخی موارد از دستکی که در پشت پولک قرار دارد، به‌عنوان دکمه‌های تزیینی استفاده می‌شود.
ستاره‌ای	به‌صورت شش بال ساده یا ده بال به‌همراه شیار	بدون قرینگی کامل با سوراخ در وسط، به‌تنهایی یا همراه با پولک دیگر به‌کار می‌رود.

جنس پولک‌ها

پولک‌ها از گدشته تا به امروز از جنس‌های مختلفی ساخته شده‌اند. پولک‌های اولیه از جنس ژلاتین بودند که در اثر رطوبت بالا حالت چسبندگی پیدا کرده و از بین می‌رفتند. پولک‌دوزی در دورۀ ساسانی از رواج کاملی برخوردار بوده و جنس بیشتر آن‌ها از زرین و سیمین بوده است. در دورۀ صدر اسلام جنس پولک‌ها از طلا، نقره با آلیاژی از مس و برنج بودند که برای تزیین پوشاک استفاده می‌شد. امروزه پولک‌ها از جنس پلاستیک هستند و تولید آن‌ها با دستگاهی مانند پانچ صورت می‌گیرد.

نقش‌های پولک‌دوزی

طرح و نقش‌هایی که در این رودوزی انجام می‌شود شامل تصویر گل‌های گلدانی، پرندگان، محراب، حیوانات، منظره، طاووس، خورشید، گل و بوته، بته‌جقه و نقوش اسلیمی، شمسه‌ای و ترنجی هستند.

کاربرد

امروزه از پولک‌دوزی در موارد مختلفی استفاده می‌شود که ازجملۀ آن می‌توان به تزیین انواع لباس‌های شب و عروس، پرده، روکوسن، روتختی، جانماز، سفرۀ عقد، کیسۀ پول، سرمه‌دان، البسه، روقوری، تزیین چادر و روسری و موارد دیگر اشاره کرد.

مقایسۀ پولک‌دوزی دستی و ماشینی

پولک‌دوزی به دو روش دستی و ماشینی انجام می‌شود. در پولک‌دوزی دستی، پس از انتخاب طرح و انتقال آن روی لایۀ آبشور (با خیساندن، لایی از پارچه جدا می‌شود) به پارچۀ اصلی متصل شده و پولک‌دوزی انجام می‌شود. پولک‌دوزی با ماشین‌های مخصوص به‌دلیل سرعت بالایی که دارند روی پارچه‌ها و لباس‌هایی با متراژ و تعداد بالا صورت می‌گیرد.

شیوه‌های مختلف دوخت و نصب پولک بر پارچه

پولک‌ها با نخ بی‌رنگ یا همرنگ پولک روی پارچه به‌صورت مسطح (پولک حرکت نمی‌کند و احتمال افتادن آن کمتر است) یا در یک نقطه روی هم و پشت سر هم (پولک آویزان است و به‌راحتی حرکت می‌کند تا نور بیشتری به آن‌ها بتابد) دوخته می‌شوند:

دوخت ساده

در این نوع دوخت روی پولک، منجوق قرار می‌گیرد و به‌دلیل قطر بزرگ‌تر منجوق نسبت به پولک، منجوق روی پولک نگه داشته می‌شود. روش دوخت نیز به این صورت است که پس از بیرون آوردن سوزن از پارچه یک پولک و یک منجوق را داخل سوزن کرده و به داخل پارچه می‌برند. این کار را تا اتمام شکل مورد نظر انجام می‌دهند.

دوخت برجسته

دوخت برجسته به دو روش انجام می‌شود. در روش اول، ابتدا زیر قسمتی که قرار است پولک‌دوزی انجام شود، با پشم شیشه یا پنبه برجسته می‌کنند و سپس پولک‌دوزی را به‌ دو روش ساده انجام می‌دهند. در روش دوم برای برجسته کردن از منجوق و ملیله کمک می‌گیرند و روی آن را با پولک و منجوق می‌دوزند.

دوخت ایستاده

در این روش برای ایستاده کردن پولک‌ها، آن‌ها را به‌صورت مورب روی پارچه می‌خوابانند. از این روش برای دوخت گل روی پارچه کاربرد دارد.

دوخت نخ رو

این تکنیک پرکاربردترین روش برای پر کردن طرح‌ها است. در دوخت نخ رو ،پولک با عبور یک نخ از مرکز یا شعاع آن به پارچه دوخته می‌شود. بدین ترتیب که سوزن از پارچه خارج، پولک برداشته شده و نخ از روی پولک عبور کرده و مجدداً به زیر پارچه هدایت می‌شود؛ این امر باعث می‌شود پولک به‌طور کامل روی سطح پارچه محکم شود.

پولک‌دوزی قلابی

در این شیوه، نخ‌های دوخت پولک با استفاده از تکنیک قلاب‌دوزی اجرا می‌شوند.

مرکز دوخت پولک در ایران

پولک‌دوزی در تمام مناطق ایران انجام می‌شود؛ اما شهرستان مهاباد یکی از مراکز تولید این صنایع دستی است که هنرمندان آن هم در خانه و هم در کارگاه به تولید این محصول هنری مشغول هستند. از دیگر شهرهای ایران که مرکز تولید و عرضۀ هنر پولک‌دوزی هستند می‌توان به شهرستان بوکان و توابع آن، بندرعباس و بندر لنگه اشاره کرد.

بررسی وضعیت اقتصادی و بازار هنر پولک‌دوزی در ایران

رشتۀ پولک‌دوزی به‌دلیل محدودیت در بازار و کم بودن تقاضا، درآمد ناچیزی دارد و اغلب هنرمندان فعالیت خود را در این حوزه به‌صورت پاره‌وقت و به‌عنوان یک هنر دستی و تزیینی انجام می‌دهند و نمی‌توان از آن به‌عنوان منبع درآمد پایدار یاد کرد. به‌دلیل زیبایی و طبیعت دستی این هنر، هنرمندان توانسته‌اند آثار خود را در نمایشگاه‌ها و بازارچه‌های صنایع دستی در معرض نمایش و فروش بگذارند.

منابع

• «آشنایی با هنر پولک‌دوزی زیباترین هنر دستی و اصیل ایرانی»، وب‌سایت بیتوته، تاریخ بازدید: 13 بهمن 1404ش.
• ارباب‌زاده بروجنی، الهه، کاربرد پارچه‌های تزیینی در اماکن مذهبی ارامنه: حفظ و مرمت یک نمونه متعلق‌به کلیسای وانک اصفهان، پایان‌نامۀ دورۀ کارشناسی ارشد، دانشکدۀ حفاظت و مرمت دانشگاه هنر اصفهان، 1387ش.
• «تاریخچۀ هنر پولک‌دوزی و انواع دوخت»، پایگاه خبری صبح من، تاریخ درج مطلب: 24 مرداد 1403ش.
• «راهنمای کامل پولک‌دوزی و انواع آن»،وب‌سایت ویراگستر معین، تاریخ بازدید: 13 بهمن 1404ش.
• سیدصدر، سید ابوالقاسم، دایره‌المعارف هنرهای صنایع دستی و حرف مربوط به آن، تهران، سیمای دانش، 1390ش.
• علوی دهکردی، سیده الهه، راهکارهای برخورد با ریختگی پولک‌دوزی‌ها در پارچه‌های تاریخی، پایان‌نامۀ دورۀ کارشناسی ارشد، دانشکدۀ حفاظت و مرمت دانشگاه هنر اصفهان، شهریور ماه 1397ش.
• «منجوق‌دوزی/ پولک‌دوزی»، نمایشگاه هنر ایران، تاریخ بازدید 13 بهمن 1404ش.
• یاوری، حسین، نساجی سنتی ایران، تهران، سورۀ مهر، 1392ش.