شیرین عبادی

شیرین عبادی؛ فعال حقوق زنان، فمینیست، فعال حقوق بشر.

شیرین عبادی در سال 1326ش در شهر همدان به دنیا آمد. او از حامیان قضایای سال 88 بود که به ترویج افکار فمینیستی در ایران به خصوص از طریق هجمه به آموزه‌های اسلامی، پرداخت. او از طرفداران همجنس‌گرایی است. شیرین عبادی از یک سالگی به تهران آمد و دوره دبیرستان را در تهران به اتمام رسانید و در سال ۱۳۴۴ش وارد دانشکده حقوق شد. پس از اخذ مدرک لیسانس و قبولی در کنکور دادگستری و 6 ماه کارآموزی قضاوت، در اسفند ۱۳۴۸ش به عنوان قاضی کار خود را شروع کرد.

عبادی بعد از انقلاب نیز و همزمان با روی کار آمدن دولت اصلاحات اسم و شهرت و آزادی عمل بیشتری یافت و البته به وکالت نیروهای مشهور ضد نظام مقدس جمهوری اسلامی ایران مانند فرج سرکوهی پرداخت و همه تلاش خود را برای سیاه‌نمایی وضعیت ایران و رد کردن احکام اسلامی مانند قصاص اختصاص داد و تا امروز از هیچ کوششی در این زمینه فروگذار نکرده که از جمله‌ی آن حمایت از فتنه‌‎گران داخلی و مصاحبه‌های مکرر با رسانه‌های ضدانقلاب است؛ به طوری که او به کارشناس رادیو فردا تبدیل شده‌است.

زندگی‌نامه

شیرین عبادی در ۱۳۲۶ش در همدان متولد شد. پدر عبادی از حقوقدانان و معاون وزارت کشاورزی در دولت محمد مصدق بود که پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ش از سمت خود برکنار شد. وی دو خواهر و یک برادر دارد و در یک سالگی به همراه خانواده به تهران آمد. تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در تهران به پایان رساند و در ۱۳۴۸ش مدرک کارشناسی حقوق را دریافت کرد. در اسفند همان سال به‌عنوان قاضی در دادگستری منصوب شد و در ۱۳۵۰ش کارشناسی ارشد حقوق خصوصی را گرفت.

عبادی پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، مدتی به کارهای اداری اشتغال داشت و در ۱۳۷۱ش پروانۀ وکالت دریافت و دفتر وکالت خود را تأسیس کرد. وی وکالت پرونده‌های متعددی از جمله خانواده‌های قربانیان قتل‌های زنجیره‌ای و زهرا کاظمی را بر عهده گرفت. همچنین وکالت برخی چهره‌های فرهنگی و مطبوعاتی مانند حبیب‌الله پیمان، عباس معروفی و فرج سرکوهی را پذیرفت.

در جریان ناآرامی‌های دانشجویی ۱۳۷۸ش به اتهام ارائۀه مدارک دربارۀ دست‌داشتن برخی مقامات حکومتی در این رویدادها، به مدت سه هفته بازداشت شد. همچنین در پروندۀ موسوم به نوارسازان که پس از حمله به کوی دانشگاه شکل گرفت، به همراه محسن رهامی به‌عنوان یکی از طراحان این سناریو دستگیر شد.

زمین‌های تکوین شخصیت

عبادی در خانواده‌ای با پیشینۀ حقوقی و تحصیلات دانشگاهی پرورش یافت و در ۲۳ سالگی به نخستین قاضی زن ایران تبدیل شد. او که در آغاز انقلاب اسلامی از حامیان آن بود و در شب‌های پیروزی شعار الله‌اکبر سر می‌داد، پس از ممنوعیت قضاوت زنان، به دبیری دادگاه منصوب و سپس از ادامۀ فعالیت در رشتۀ حقوق بازماند. این تجربۀ محرومیت، همراه با مشاهدۀ پرونده‌هایی که به باور وی نابرابری‌های قانونی را نمایان می‌کرد، او را به سمت وکالت و دفاع از حقوق زنان سوق داد.

دیدگاه‌ها

اسلام و حقوق بشر

شیرین عبادی در گفت‌وگویی که با روزنامه اعتماد ملی انجام داده، به تحلیل نظریۀ برخورد تمدن‌ها و نسبت آن با اسلام و حقوق بشر پرداخته است. به باور وی، نظریۀ برخورد تمدن‌ها که توسط هانتینگتون مطرح شد، پس از فروپاشی شوروری و برای ایجاد دشمنی جایگزین برای غرب شکل گرفت و در این چارچوب، دموکراسی و حقوق بشر به‌عنوان دستاورد تمدن غرب در برابر تمدن شرق به‌ویژه اسلام قرار داده شد. عبادی معتقد است حکومت‌های غیردمکراتیک در کشورهای اسلامی نیز با استناد به تعارض اسلام با حقوق بشر، در عمل به این نظریه دامن زده‌اند. وی راه‌حل این معضل را در ارائه تفسیری از اسلام می‌داند که با دموکراسی و حقوق بشر سازگار باشد و بر ضرورت اجتهاد پویا و استفاده از عقل در فهم دین تأکید می‌کند. عبادی با استناد به نمونه‌هایی از تاریخ اسلام مانند پذیرش حکمیت توسط امام علی، امکان هم‌خوانی اسلام با اصول دمکراتیک را اثبات‌پذیر می‌داند و روشنفکران جوامع اسلامی را به بازنگری در رویکرد خود نسبت به دین فرامی‌خواند.

نقد وضعیت حقوق بشر در ایران

شیرین عبادی در اظهارات خود به نقد وضعیت حقوق بشر در ایران پرداخته و معتقد است قوانین مصوب پس از انقلاب مبتنی بر تبعیض جنسیتی تدوین شده‌اند. وی برای اثبات ادعای خود به مواردی چون نصف بودن دیه زن نسبت به مرد و عدم پذیرش شهادت زنان به تنهایی اشاره می‌کند. از نگاه وی، این قوانین با تعهدات بین‌المللی ایران که در سال ۱۳۵۴ به کنوانسیون‌های حقوق مدنی و سیاسی و اقتصادی و اجتماعی پیوسته است، در تعارض قرار دارد.

نقد تبعیض جنسیتی در قوانین ایران  

عبادی با اشاره به اصل نفی تبعیض در اسناد بین‌المللی، قوانین ایران را مصداق تبعیض بر اساس جنسیت می‌داند. به گفته وی، در قوانین کیفری ایران، دیه زن نصف دیه مرد تعیین شده و در موارد قصاص، خانواده مقتول زن باید پیش از اجرای حکم، بخشی از دیه را به قاتل بپردازند. همچنین شهادت زنان در دادگاه به تنهایی پذیرفته نمی‌شود، در حالی که شهادت مردی که از نعمت سواد بی‌بهره است قابل قبول است. او این موارد را مغایر با تعهدات بین‌المللی ایران ارزیابی می‌کند.

اهمیت پیوستن به کنوانسیون‌های بین‌المللی  

به باور عبادی، پیوستن دولت ایران به کنوانسیون‌های بین‌المللی نخستین گام برای مطالبه حقوق بشر است. او معتقد است این اقدام به مدافعان حقوق بشر مشروعیت می‌بخشد تا از دولت بخواهند به تعهدات خود عمل کند و به سازمان ملل اجازه می‌دهد بر اجرای تعهدات نظارت داشته باشد. وی تأکید می‌کند که پیوستن به تنهایی مشکل را حل نمی‌کند، اما دریچه‌ای برای پیگیری مطالبات می‌گشاید.

دو دیدگاه متفاوت درباره حمایت از زنان

عبادی دو رویکرد نظری را در قبال زنان مطرح می‌کند: دیدگاه نخست بر حمایت از زنان تأکید دارد و معتقد است زنان باید در خانه بمانند و از آنان حمایت مادی و عاطفی شود تا به روح لطیفشان آسیب نرسد. دیدگاه دوم بر توانمندسازی زنان تأکید می‌کند و معتقد است زنان باید مانند مردان برای احقاق حقوق خود بجنگند و روی پای خود بایستند. به گفته وی، هر دو دیدگاه زن را محترم می‌شمارند، اما در شیوه تأمین این احترام اختلاف نظر دارند.

فعالیت‌ها

شیرین عبادی فعالیت‌های اجتماعی متعددی را در حوزه حقوق کودکان و حقوق بشر دنبال کرده است. وی هدایت چندین پروژه تحقیقاتی را برای دفتر یونیسف در تهران بر عهده داشته است. در سال ۱۳۷۴ انجمن حمایت از حقوق کودکان را تأسیس کرد و تا سال ۱۳۷۹ مسئولیت آن را بر عهده داشت و پس از آن به عنوان مشاور حقوقی با این انجمن همکاری خود را ادامه داد؛ این انجمن اکنون بیش از ۵۰۰ عضو فعال دارد.

عبادی به تدریس رایگان حقوق کودک و حقوق بشر در دوره‌های مختلف دانشگاهی پرداخته است. در سال ۱۳۸۰ به همراه چهار وکیل مدافع، کانون مدافعان حقوق بشر را تأسیس و ریاست آن را بر عهده گرفت. بر اساس اساسنامه، این کانون موظف به دفاع رایگان از متهمان عقیدتی و سیاسی، حمایت از خانواده‌های زندانیان سیاسی و عقیدتی و گزارش‌دهی منظم در موارد نقض حقوق بشر در ایران است.

وی در کنفرانس‌های دانشگاهی و سمینارهای حقوق بشر در ایران، فرانسه، بلژیک، سوئد، سوئیس، انگلستان و آمریکا به ایراد سخنرانی پرداخته است. در تابستان ۱۳۸۱، پیشنهاد تصویب قانون منع خشونت علیه کودکان را به مجلس شورای اسلامی ارائه داد. عبادی همچنین از سال ۱۹۹۶ میلادی به عنوان ناظر رسمی دیده‌بان حقوق بشر فعالیت می‌کند.

انتقاد به دیدگاه‌های شیرین عبادی

• منتقدان در نقد دیدگاه شیرین عبادی درباره سازگاری اسلام و حقوق بشر، نکات زیر قابل را مطرح کرده‌اند: نخست آنکه وی با پذیرش نظریه برخورد تمدن‌ها و تلاش برای ارائه تفسیری از اسلام منطبق با دموکراسی و حقوق بشر غربی، در عمل راهی را پیشنهاد می‌کند که از موضع ضعف در برابر گفتمان مسلط غربی برآمده است. از منظر منتقدان، این رویکرد نه تنها پاسخی به چالش‌های نظریه هانتینگتون نیست، بلکه به نوعی مشروعیت‌بخشی به مبانی فکری آن به شمار می‌آید. دوم، استناد عبادی به پذیرش حکمیت توسط امام علی برای اثبات همخوانی اسلام با دموکراسی، از نظر منتقدان فاقد دقت تاریخی است؛ زیرا پذیرش حکمیت در شرایط خاص و به‌دلیل چاره‌ناچیری صورت گرفت، نه به‌عنوان تأیید اصل برتری رأی اکثریت بر حق. همچنین مشورت در اسلام امری استحبابی و در چارچوب ارزش‌های دینی است، در حالی که دموکراسی غربی الزامی و مبتنی بر مبانی سکولار است. سوم، عبادی میان عملکرد ناصواب برخی حکومت‌های اسلامی و اصل اسلام خلط کرده و از این طریق به نفع حقوق بشر غربی نتیجه‌گیری می‌کند. به باور منتقدان، اسلام نه با حکومت‌های استبدادی همسان است و نه با حقوق بشر غربی، بلکه دارای مبانی مستقل و ارزش‌های خاص خود است که باید با رجوع به منابع اصیل دینی استخراج شود. چهارم، تنوع تفاسیر از دین را نمی‌توان به معنای حقانیت همه آنها یا انکار اصول ثابت و ضروری اسلام دانست. وجود تفسیرهای گوناگون در فروع، نافی اصول مسلم و تغییرناپذیر دین نیست و نمی‌توان عملکرد گروه‌های خاص را به عنوان نماینده اسلام راستین معرفی کرد. منتقدان بر این باورند که راه‌حل چالش‌های جهان اسلام نه در تطبیق اسلام با هنجارهای غربی، بلکه در بازگشت به منابع اصیل و اجتهاد پویا در چارچوب ارزش‌های اسلامی است.
• عبادی وضعیت حقوق بشر در ۱۳۸۸ش را نامطلوب ارزیابی کرده، اما مشخص نمی‌کند چه رویداد جدیدی در این سال رخ داده که منجر به این ارزیابی شده است. به باور منتقدان قطعنامه‌های مجمع عمومی سازمان ملل علیه ایران پدیده تازه‌ای نیست و در طول سی سال حیات انقلاب اسلامی مکرراً اتفاق افتاده است. مواردی که اغلب محور این انتقادات قرار می‌گیرد، مانند دیه، ارث و شهادت زنان، ریشه در مبانی دینی جمهوری اسلامی دارد که از ابتدای انقلاب وجود داشته و جزئی از باورهای مردم ایران است.
• اگرچه دولت پیشین به میثاق‌های حقوق بشری پیوسته بود، اما بر اساس اصل چهارم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، کلیه قوانین و مقررات کشور باید بر اساس موازین اسلامی باشد و این اصل بر سایر اصول قانون اساسی و قوانین حاکم است.
• اسلام زن و مرد را در انسانیت و کرامت انسانی برابر دانسته و آیات متعدد قرآن بر این برابری دلالت دارد. تفاوت‌های حقوقی میان زن و مرد ناشی از نگاه تبعیض‌آمیز نیست، بلکه مبتنی بر تفاوت‌های تکوینی و نقش‌های متفاوت آنان در خانواده و جامعه است. شهید مطهری در این زمینه معتقد است که از نظر اسلام زن و مرد تساوی حقوقی دارند ولی تشابه حقوقی ندارند. تساوی برابری است و تشابه یکنواختی.
• دیه به‌معنای بهای انسان نیست، زیرا نفس انسانی بی‌قیمت است و قرآن کشتن یک انسان را مانند کشتار همه انسان‌ها دانسته است. تفاوت دیه ناظر به نقش اقتصادی مردان در خانواده است؛ خسارتی که با فقدان یک مرد به خانواده وارد می‌شود، اغلب بیشتر از فقدان یک زن است. بنابراین دیه در واقع جبران توانایی جسمی و اقتصادی است، نه ارزش معنوی.
• شهادت در فقه و حقوق، تکلیف است نه حق. شاهد در صورت لزوم باید در دادگاه حاضر شود و کتمان شهادت جرم محسوب می‌شود. بنابراین عدم پذیرش شهادت زنان در برخی موارد، محرومیت از حق نیست، بلکه معافیت از تکلیف است و در جهت حمایت از زنان و مصلحت جامعه وضع شده است.

آثار

شیرین عبادی آثار متعددی در زمینه‌های مختلف از جمله حقوق پزشکی، حقوق ادبی، حقوق کودک، معماری، حقوق پناهندگان، تاریخچه و اسناد حقوق بشر در ایران و همچنین حقوق زن در قوانین ایران تألیف کرده است. از جمله کتاب‌های وی می‌توان به بیداری ایران، تا آزادی، قفس طلایی و تاریخچه اسناد حقوق بشر در ایران اشاره کرد.

افتخارات

جوایز

شیرین عبادی در ۲۰۰۱م موفق به دریافت جایزه بنیاد حقوق بشر رافتو در نروژ شد. در ۲۰۰۳م نیز جایزۀ صلح نوبل به وی اعطا شد. بسیاری از منتقدان، اعطای این جایزه را اقدامی سیاسی ارزیابی کرده و معتقدند کمیته نوبل در انتخاب خود رویکردی غیرحقوقی و با انگیزه‌های سیاسی داشته است. به باور آنان، این جایزه به‌دلیل جهت‌گیری‌های خاص و در چارچوب فشارهای بین‌المللی علیه جمهوری اسلامی ایران به وی تعلق گرفته است.

مدرک‌های افتخاری

• دریافت دکتری افتخاری در رشته حقوق از کالج ویلیامز ۲۰۰۴م؛
• دریافت دکتری افتخاری در رشته حقوق از دانشگاه مارکوت ۲۰۰۹م؛
• دریافت دکتری افتخاری در رشته حقوق از دانشگاه کمبریج ۲۰۱۱م؛
• دریافت دکتری افتخاری از دانشگاه لندن ۲۰۱۲م؛
• دریافت دکتری افتخاری از انجمن حقوق انتاریو ۲۰۱۲م.

نام‌گذاری خیابانی در فرانسه

در تاریخ ۱۶ مارس ۲۰۱۱ میلادی، یکی از خیابان‌های شهر پواتیه در فرانسه تغییر نام یافت و به نام شیرین عبادی، نام‌گذاری شد.

منبع

«بیوگرافی شیرین عبادی ، فعال حقوق بشر»، وب‌سایت ستاره، تاریخ درج مطلب: 25 آذر 1400ش.

«زندگینامه و مصاحبه با شیرین عبادی در روزنامه گاردین»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: 12 خرداد 1385ش.

عبادی، شیرین، «اسلام و حقوق بشر»، مجلۀ بازتاب اندیشه، شمارۀ 74، ۱۳۸۵ش، ص291-295.

عبادی، شیرین، «زنان را در این سال‌ها محدود کردند»، مجلۀ بازتاب اندیشه، شمارۀ 109، ۱۳۸۸ش

«عبادی، شیرین»، وب‌سایت پرسمان، تاریخ درج مطلب: 19 آبان 1390ش.

مسعود محمدی و گروه مولفین؛ اصحاب فتنه / 39، مرور آراء و مواضع شیرین عبادی؛ انتشارات شناسه، چاپ اول، 1391ش.

«نگاهی به زندگی حرفه‌ای شیرین عبادی»، وب‌سایت وکلاپرس، تاریخ درج مطلب: 30 خرداد 1402ش.