صدیقه وسمقی؛ نویسنده، مترجم، اسلام پژوه، تحلیلگر مسایل سیاسی، اجتماعی و استاد دانشگاه.
صدیقه وسمقی در گذشته به عنوان شاعر و فعال سیاسی_ مدنی بیشتر شناخته میشد اما در دو دهه اخیر بهخصوص با انتشار کتابهایی نظیر "زن، فقه، اسلام"،"بضاعت فقه" و "بازخوانی شریعت" چهرهی تازهای از او در عرصه اجتماعی و دینی ظهور و بروز کرده و حالا او بیشتر به عنوان یک نواندیش دینی شناخته میشود که نوک پیکان انتقادهایش به سوی فقه و فقیهان، نابرابریهای حقوق زنان و حالا به سوی پیامبران توحیدی نشانه رفته است.
زندگینامه
تولد
صدیقه وسمقی در بیستم اسفند ماه ۱۳۴۰ش در تهران به دنیا آمد و دوران کودکی و نوجوانی خود را در همین شهر گذراند.[۱]
تحصیلات
او در سال ۱۳۵۹ش دیپلم ریاضی گرفت و سپس به مدت سه سال در مدرسه عالی شهید مطهری به تحصیل دروس حوزوی پرداخت. در سال ۱۳۶۲ش وارد دانشگاه تهران شد و در سال ۱۳۶۵ش مدرک کارشناسی الهیات را دریافت کرد و در همان سال موفق به کسب مدرک کارشناسی ارشد نیز شد. تحصیلات خود را ادامه داد تا این که در اردیبهشت ۱۳۷۷ش دکترای فقه و مبانی حقوق اسلامی را از دانشگاه تهران گرفت.[۲]
فعالیتها
وسمقی از آغاز جنگ تحمیلی در جبههها حضور مییافت و در خطرناکترین مناطق جنگی از جمله خطوط مقدم به شعرخوانی میپرداخت. فعالیتهای فرهنگی او از نخستین روزهای انقلاب در کانون فرهنگی نهضت اسلامی آغاز شد و در مکانهایی مانند مؤسسه فلسفه و حکمت و کارگاه هنر خیابان فلسطین که بعدها به حوزه هنری تبدیل شد، ادامه یافت. اشعارش در نشریات مختلف کشور منتشر شده و با نهادهایی مانند حوزه هنری تهران، روزنامه اطلاعات، مجله سروش و کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان همکاری داشته است. از ۱۳۷۰ش در دانشگاههای الزهرا و تهران تدریس میکند و اکنون عضو هیأت علمی دانشکده الهیات دانشگاه تهران است. مقالات متعدد اجتماعی-سیاسی از او در نشریات کشور به چاپ رسیده و چندین سفر فرهنگی به کشورهایی مانند هند، لبنان و آفریقا داشته است. همچنین در ۱۳۷۷ش با رأی مردم تهران به عضویت شورای شهر تهران درآمد.[۳]
دیدگاه
آخرین نوشته خانم وسمقی کتاب «مسیر پیامبری» است که دیدگاه ایشان را در مساله وحی، نبوت و پیامبر مشخص میکند و این دیدگاه پایه مسالهپردازی ایشان در حوزه زن و خانواده قرار میگیرد.کتاب "مسیر پیامبری" با بررسی تاریخی ادیان توحیدی و غیرتوحیدی به طور مشخص میگوید "وجود انبیای الهی از آغاز خلقت آدم، صرفا یک ادعا است که با گزارههای تاریخی و یافتههای علمی سازگاری ندارد" و نتیجه میگیرد "پیامبری نهادی برساخته انسان است".[۴]
او در صفحه ۱۴۲ کتاب مینویسد "من وحی را نه انکشاف خداوند بلکه انکشاف فهم انسان از خدا و هستی میدانم" و بر این باور است که مسیر پیامبری از بالا به پایین نیست و از پایین به بالا است و به عبارتی این موضوع را که پیامبران برگزیده خداوند هستند، رد میکند.
او میگوید آنچه پیامبران به عنوان وحی به مردم گفتهاند صحت ندارد و یا امکان تایید آن وجود ندارد از این رو آنچه به عنوان "وحی" از جانب خدا مطرح میشود درست نیست و هیچ دلیل و سند قطعی نداریم که بگوید خدا، قصد انتقال پیامش را داشته به جز گفته پیامبرانی که خودشان را برگزیده خداوند دانستهاند.[۵]
صدیقه وسمقی به گفته خودش دهها سال بر این باور بوده که پیامبران برگزیدگان خداوند هستند و دهها مقاله و مطلب براین اساس نوشته اما حالا معتقد است که انسان در پی ارتباط با خدا بوده و " هر انسانی چنین مسیر سختی را طی کند، برای مردم خویش پیامآور خواهد شد". او در صفحه ۹۹ کتابش آورده است: "معتقدم پیامبران راه را خود برگزیدند... و با فرمان خدا به خلوت نرفتند".[۶]
این پژوهشگر در بخش دیگری از کتاب میپرسد: اگر خداوند به دنبال هدایت انسانها است چرا این هدایت شامل همه انسانها در همه نقاط زمین نبوده؟ چرا در بین پیامبران، زنان جایگاهی ندارند؟ و با اشاره به آموزههای ادیان توحیدی که مقدس شمرده میشوند، میگوید، بسیاری از این آموزهها مناسب انسان امروز نیست و دست و پای بشر را بسته و به ناچار شارعان دینی دست به تفسیر و تحلیل آنها زدهاند تا آنها را "امروزی" کنند. او به طور مشخص با اشاره به آیات متعدد قرآن از جمله زنان و بردگی، میگوید به دنبال بیارزش کردن جایگاه پیامبران نیست اما وقتی این آیات نیاز به تفسیر پیدا میکنند به این معنی است که "این پیام دارای ضعف و ایراد است و قابل تعمیم به عصر امروز نیست و ما باید دیدگاهمان را نسبت به این کتابهای مقدس تغییر دهیم."[۷]
به تناسب همین دیدگاه خانم وسمقی بحث حجاب اجباری، ریاست مرد بر خانواده، تعیین حدود پوشش و ... تمام آنچه مربوط به حقوق خانواده میباشد را نیازمند بازاندیشی دانسته و معتقد است که قوانین جزائی و مدنی باید از حیطه دین جدا شده و دین فضای انزالی و تبشیری خود را حفظ کند.
در مسأله حجاب تأکید ایشان بر شخصی بودن مسأله و حقوق شخصی و اولیه هر انسانی است. قائل بودن به حق انتخاب پوشش جزء حقوق اولیه برای هر انسانی است. ایشان اشاره میکنند که در انقلاب اسلامی از ابتدای امر بنا بر اجبار پوشش در زنان نبود و امام خمینی نیز فرمودند زنان در امر پوشش آزاد هستند.
وسمقی عقیده دارد، در کنار این مسائل، قرآن اصلا مسأله اجبار به پوشش را مطرح نکرده است، آیات قرآن هیچ تصریحی به مسأله حجاب نداشته و تمام دیدگاه مبنی بر تفاسیر فقیهان و مفسرین از کلمات خمار، جلباب و ... است.
در بحث تعیین حدود پوشش هر فقیهی آزاد است حدود را بر اساس دیدگاه خود تعیین کند اما این دیدگاهها نباید جنبه الزام و اجبار به خود بگیرد چرا که روح قانونگذاری با روح دین متفاوت است. مردم باید خودشان با هدف گسترش عدالت و رعایت حقوق فردی دست به ایجاد قانون بزنند و دین نقش هدایت گری در زندگی فردی داشته باشد. اگر دین انسان را مجبور به پذیرش کند آنگاه فلسفه پاداش ، قیامت، روز جزا و ... زیر سوال خواهد رفت.[۸]
در دو دهه اخير روشنفکران دينی نظرات و نظريات مختلفی درباره دين، شريعت، فقه، قرآن، وحی و الهيات عرضه کردهاند.
متأسفانه دست کم يک دهه است که آنچه ما در ساحت انديشه نوانديشی دينی میبينيم از چند مشکل رنج میبرد: يا در تناقض با انديشههای سابق مطرح شده از سوی خود آنان است و يا حتی گاهی انتظارات حداقلی هم در اصول بحث و "نظر" رعايت نمیشود.
البته هر بار نظری غير متعارف و غير مألوف مطرح میشود، روشن است که شهرتی گرچه زودگذر برای نظريه و يا صاحب آن از چند روز تا چند ماه فراهم میکند و اين البته برای برخی ممکن است خوشايند باشد، اما طبعا برای آنان که به طور جدی به مباحث الهيات علاقمندند تأملی بر نمیانگيزد. نظریه خانم وسمقی نیز از سنخ همین شهرت چند روزه است.
اصل مدعای خانم وسمقی اين است که نبوت ساخته خود بشر است و در واقع پيامبران در جستجوی خدا، دين و وحی را شکل دادهاند و نه اينکه هدايت از سوی خداوند باشد. طبيعی است که با پاک شدن اصل مسأله وحی و رد باور منشأ الهی برای دين، نيازی هم به پاسخگویی به مسائل چند هزار ساله اديان نمیماند.
هنر اين کار چيست و به چه کار میآيد؟ همه اين مسائل تا زمانی اهميت دارند که صدق ادعای انبيا و اديان در منشأ الهی داشتنشان مورد توافق باشد.
يک نظريه بايد در پی پاسخ دادن به يک مشکل باشد. وقتی شما اصل مشکل را ناديده میگيريد اين نظريه به چه کار میآيد؟ نظريه شما که نمیتواند هم در پی حل مشکل يک نظام فکری باشد و هم در عين حال اساس آن نظام فکری را غير معتبر بداند. خود اديان مدعیاند منشأیی الهی دارند. با بشری خواندن اصل ادعای اديان طبعا راه حل شما برای پيروان اديان معتبر قلمداد نمیشود.
دیدگاه خانم وسمقی راه حل نيست، پاک کردن صورت مسأله است. نهايتا در حد طرح مسألهای جامعه شناختی تقليل پيدا میکند.[۹]
یکی از دلایل کتاب، به سود دیدگاه سراسر بشری از پیامبری این است که، اگر قرآن یا دیگر کتابهای آسمانی انگاشته شده، از سوی خدا نازل شده بودند نباید تفسیرهای متنوعی از آنها ارائه میشد، و فهم یکسان این کتابها برای همگان ممکن میبود، اما تفسیرهای متنوعی از این کتابها صورت گرفته، به طوری که فهم یکسان آن برای همگان ممکن نیست. پس این کتابها آسمانی نیستند.
اما چرا باید فرض کرد که فهم واحد و همگانی، شرط الهی بودن یک پیام است؟ پاسخ احتمالاً این است که هدایت تنها از این طریق میسر است. اما چرا باید فرض کرد که هدایت تنها از این طریق میسر است؟ مثلاً، به سختی میتوان ادعا کرد که شعر حافظ لطیفتر و انسانیتر میشد اگر، به قدر راهنمای نصب یخچال، بدون ابهام میبود و در نتیجه فهمی واحد و همگانی از آن شکل میگرفت. ابهامآفرینیِ شعر حافظ آن را به آینهای مبدّل ساخته که هر صاحبدلی که در آن مینگرد احوال دل خود را مییابد.[۱۰]
متونی که سرشت الهامی دارند و به دغدغههای ژرف وجودی انسان میپردازند، از شعر شاعران ژرفاندیش مثل مولوی و حافظ گرفته تا کتابهای مقدس دینی، به گونهای هستند که فهم از آنها دائماً نو شونده است؛ زیرا این آثار آیینهی احوال دلاند. بر این اساس، تکثر برداشتها از متون مقدس دینی با الهامی بودن این متون سازگار است.[۱۱]
از طرفی فرضیه خانم وسمقی بسیار "خطرناک" است و آن وسیلهای برای مدعیان دروغین پیامبری خواهد بود و بهانهای برای ظهور پیامبران جدید است. نویسنده کتاب پیامبری، خدای پیامبران را درست نشناخته و آنچه نوشته از همین برداشتهای غلط از خداوند بوجود آمده است.
خدایی که خانم وسمقی میشناسد صامت، خاموش و بدون هدایت است و خدای کاملی نیست و رو به تکامل دارد. خانم وسمقی باید توجه داشته باشد که یک اصل روش شناختی این است که برای حل یک مشکل، باید متناسب با همان میزان مشکل، دست به اصلاح زد و به عبارتی وقتی ماشینی پنجر میشود نباید موتور ماشین را تعمیر کرد. خانم وسمقی برای حل مسأله مورد نظر خویش یعنی حقوق زن، حجاب، خشونت و ... آیاتی از قرآن را که به زعم ایشان با شرایط امروز سازگاری ندارد، کل صورت مسأله را عوض کرده و موضوع وحی را سراسر بشری کرده تا بتواند پاسخی به سوالات خود بدهد.[۱۲]
آثار
صدیقه وسمقی آثار متعددی در حوزههای فقهی، نواندیشی دینی، ادبیات و ترجمه به رشته تحریر درآورده است که مهمترین آنها به نظر محققان کتاب زن، فقه، اسلام است. این اثر به بررسی چالشهای حقوقی زنان در فقه و بازخوانی شریعت اختصاص دارد. او علاوهبر انتشار مقالات پژوهشی در نشریات علمی بینالمللی، چهار دفتر شعر نیز منتشر کرده که برخی از سرودههای او به زبان سوئدی ترجمه و در قالب یک مجموعه مستقل چاپ شده است.
فهرست آثار تألیفی و ترجمه شدۀ وی:
کتابهای تألیفی
- نماز باران: انتشارات امیرکبیر (۱۳۶۸ش)؛
- شاخههای شکسته: انتشارات مؤسسه اطلاعات (۱۳۷۳ش)؛
- گزیده ادبیات معاصر: انتشارات نیستان (۱۳۷۹ش)؛
- توصیف دردهای مذاب: انتشارات اطلاعات (۱۳۸۹ش)؛
- زن، فقه، اسلام: انتشارات صمدیه (۱۳۸۷)ش؛
- حتماً راهی هست: انتشارات خاوران (۱۳۹۳ش)؛
- بضاعت فقه: (انتشار بهصورت مجازی)؛
- بازخوانی شریعت: (۱۳۹۸ش)؛
- مسیر پیامبری: جدیدترین اثر تألیفی وی در حوزه کلام و دینپژوهی.
آثار ترجمه شده
- گنجینههای قدس: انتشارات امیرکبیر (۱۳۷۱ش)؛
- لحن الخلود: انتشارات کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان (۱۳۷۲ش)؛
- مدینه منوره: انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان (۱۳۷۲ش).[۱۳]
پانویس
- ↑ «صدیقه وسمقی»، وبسایت پاتوق کتاب فردا
- ↑ «صدیقه وسمقی»، وبسایت پاتوق کتاب فردا
- ↑ «صدیقه وسمقی»، وبسایت پاتوق کتاب فردا
- ↑ وسمقی، صدیقه، «در 'مسیر پیامبری'؛ رابطه خدا و پیامبر »، بی بی سی فارسی
- ↑ وسمقی، صدیقه، «در 'مسیر پیامبری'؛ رابطه خدا و پیامبر »، بی بی سی فارسی
- ↑ ومقس، صدیقه، «در 'مسیر پیامبری'؛ رابطه خدا و پیامبر»، بی بی سی فارسی
- ↑ وسمقی، صدیقه، «در'مسیر پیامبری'؛ رابطه خدا و پیامبر »، بی بی سی فارسی
- ↑ [«مصاحبه با برنامه خرد جنسی»، آپارات]
- ↑ «درباره کتاب اخیر صدیقه وسمقی»، عصر سلام
- ↑ یزدانی، مهدی، «نقدی بر کتاب «مسیرپیامبری»»، وبسایت زیتون
- ↑ «نقدِ کتاب «مسیر پیامبری» اثر صدیقه وسمقی یاسر میردامادی»،خبرگذاری آسو
- ↑ [وسمقی، صدیقه، «در 'مسیر پیامبری'؛ رابطه خدا و پیامبر»، بی بی سی فارسی]
- ↑ «صدیقه وسمقی کیست؛ از عضویت در شورای شهر تهران تا کشف حجاب»، وبسایت تابناک.
منابع
- «صدیقه وسمقی کیست؛ از عضویت در شورای شهر تهران تا کشف حجاب»، وبسایت تابناک، تاریخ درج مطلب: 22 مهر 1402ش.
- وسمقی، صدیقه، «در مسیر پیامبری؛ رابطه خدا و پیامبر»، بی بی سی فارسی، تاریخ درج مطلب: 25 آذر 1400ش، تاریخ بازدید: 11 بهمن 1401ش.
- «نقدِ کتاب «مسیر پیامبری» اثر صدیقه وسمقی یاسر میردامادی»،خبرگذاری آسو، تاریخ درج مطلب: 2 بهمن 1400ش، تاریخ بازدید: 11 بهمن 1401ش.
- «درباره کتاب اخیر صدیقه وسمقی»، عصر سلام،تاریخ درج مطلب: 12 آذر 1400ش، تاریخ بازدید: 11 بهمن 1401ش.
- یزدانی، مهدی، «نقدی بر کتاب «مسیرپیامبری»»، وبسایت زیتون، تاریخ درج مطلب: 13 دی 1400ش، تاریخ بازدید: 11 بهمن 1401ش.
- «صدیقه وسمقی کیست بیوگرافی زندگی نامه علت زندانی شدن + جرم»، و بسایت هوم، تاریخ بازدید: 11 بهمن 1401ش.
- خرد جنسی برنامه 32، نقد به فقها»، آپارت، تاریخ بازدید: 11 بهمن 1401ش.