اغتشاش

اغتشاش؛ رفتاری مجرمانه و خشونت‌آمیز به‌صورت گروهی با هدف تخریب اموال، ایجاد ناامنی و آسیب به مردم.

اغتشاش، نوعی اعتراض همراه با خشونت است که به‌طور معمول با تخریب اموال عمومی یا خصوصی، ایجاد ناامنی، زدوخورد و برهم‌زدن نظم عمومی همراه است. هدف‌ تخریب می‌تواند شامل بازارها، خودروها، بانک‌ها، مؤسسات دولتی، ساختمان‌های مذهبی و حتی پایگاه‌های نظامی باشد. ناکامی در دستیابی به اهداف، محرومیت نسبی و فقدان عدالت اجتماعی به‌ویژه در اقشار پایین جامعه و دخالت یا تحریک خارجی از مهم‌ترین زمینه‌های بروز اغتشاش در یک جامعه است.

مفهوم‌شناسی

واژۀ اغتشاش به‌معنای شورش، طغیان و نافرمانی، رفتاری مجرمانه، خشونت‌آمیز و برهم‌زنندۀ نظم عمومی است.سردادن شعارهای هنجارشنکنانه، بستن راه عبور و مرور، ایجاد درگیری و آسیب رساندن به اموال عمومی از جمله مصادیقی است که در قوانین جزایی و کیفری جرم‌انگاری شده و اعتراض مدنی محسوب نمی‌شود.

زمینه‌های اغتشاش

ترکیب فقر و نابرابریِ ناشی از ناکارآمدی، به‌همراه گسست‌های فرهنگی، منجر به اعتراضات آغشته به اغتشاشات در ایران شده است. ناآرامی‌های اجتماعی و اغتشاشات اغلب از منظر جامعه‌شناختی، جامعه‌شناسی سیاسی و روانشناسی مورد بررسی قرار گرفته است.

رابر مرتون با طرح نظریه فشار معتقد است از آنجایی که توانایی دستیابی به اهداف برای همه طبقات اجتماعی ممکن نیست، اعضای طبقات پایین دچار احساس خشم و ناکامی می‌شوند و فشار ناشی از این نارضامندی و ناکامی منجر به انحراف و بروز اغتشاشات اجتماعی می‌شود. تدگار با طرح نظریۀ محرومیت نسبی معتقد است منشأ خشونت و پرخاشگری نهفته در اعتراضات، ریشه در محرومیتی دارد که فرد از جهات مختلف سیاسی، اجتماعی و فرهنگی احساس کرده است.

محرومیت نسبی، تضاد میان واقعیت و انتظار است و آنچه فرد در اختیار دارد، با آنچه خود را لایق آن می‌داند، فاصلۀ زیادی دارد. هافر با نگاهی روانشناختی زمینۀ بروز اعتراضات و شورش‌ها را در قالب نظریۀ ناکامی-پرخاشگری تبیین کرده است. وی این نظریه را در ترکیب با دو عنصر احساس ضعف و احساس قدرت بیان کرده است، بدین صورت که ناکامی در کنار احساس ضعف منجر به پرخاشگری می شود.

نظریۀ عدالت اجتماعی نیز از دیگر نظریه‌هایی است که اغتشاشات اجتماعی را در نتیجۀ توزیع نابرابر سودها و پاداش‌ها بین افراد علت‌یابی می‌کند. نظریۀ نیازها نیز با رویکردی روانشناختی زمینۀ بروز ناآرامی‌ها را توضیح می‌دهد. در این دیدگاه عدم تحقق نیازها باعث بروز پرخاشگری، نارضایتی و فشارهای روانی می‌شود. بر این مبنا، بروز بسیاری از نارضایتی‌های اجتماعی و حتی حرکات اعتراضی و انقلابی به عدم ارضای نیازها و احساس عدم نیاز برمی‌گردد.

تفاوت اغتشاش با اعتراض

اعتراض به‌معنای، انتقاد کردن و ایراد گرفتن است. اگر انتقادات مردمی نسبت به مسئولان و عملکرد آنها پاسخ داده نشود، شهروندان حق دارند با روش‌های قانونی و مدنی مطالبه‌گری کنند تا خواسته‌های خود را به گوش مسئولان برسانند. اعتراض اجتماعی و سیاسی مردمی، نشان‌دهندۀ پویایی و سلامت جامعه است؛ اما اعتراض قانونی با اغتشاش تفاوت بنیادین دارد. در اغتشاش فرد یا گروه اغتشاشگر در پی ایجاد آشوب، برهم زدن امنیت عمومی و هرج‌ومرج اجتماعی و سیاسی است.

مطابق با اصل 27 قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، اعتراضات مسالمت‌آمیز با رعایت دو شرط به‌همراه نداشتن سلاح و مخالف نبودن با مبانی اسلام، آزاد اعلام شده است و حاکمیت موظف است امنیت این اعتراضات را تأمین کند. اعتراض ابزاری مدنی برای بیان مطالبات مشخص در چارچوب قانون و با هدف اصلاح است؛ در مقابل، اغتشاش با اتکا به خشونت، تخریب اموال عمومی و خصوصی و ایجاد ناامنی، مسیر مشروع مطالبه‌گری را منحرف کرده و زمینه‌ساز بی‌ثباتی می‌شود.

تفاوت اغتشاش با انقلاب

انقلاب پدیده‌ای اجتماعی است که منجر به تغییر و تحول بنیادین و اساسی در زمینه‌های سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و ایدئولوژیکی یک جامعه با مشارکت مردم همراه با خشونت می‌شود. انقلاب از این جهت با اغتشاش متفاوت است که در هر انقلاب نارضایتی عمومی و عمیق از ساختار و نظام حاکم وجود دارد. علاوه بر این که هر انقلاب دارای رهبری قوی، ایدئولوژی و تشکل‌های جایگزین است و با مشارکت گستردۀ توده‌های مردم اتفاق می‌افتد.

تاثیر اغتشاشات بر اقتصاد و فرهنگ

اغتشاشات و ناآرامی‌ها با ایجاد فضای ناامنی و برهم زدن نظم عمومی در کنار آثار اجتماعی و سیاسی، اثر منفی بر اقتصاد و فضای کسب و کار دارد. ریزش شاخص‌ها در بازار سهام و خسارت‌های قابل توجه به کسب و کارهای آنلاین پس از اعمال محدودیت در اینترنت و برخی از پلتفرم‌ های خارجی از نمونه‌ خسارت‌های کوتاه‌مدت و ایجاد مانع در جذب سرمایه‌گذاری خارجی از خسارت‌های بلندمدت اغتشاشات محسوب می‌شود. همچنین در بخش فرهنگ و هنر، ناآرامی‌ها روند برگزاری بسیاری از رویدادهای فرهنگی و هنری همچون کنسرت‌های موسیقی، سالن‌های تئاتر و سینما را لغو یا با کاهش مخاطب روبه‌رو می‌کند. صنعت گردشگری نیز از جمله مواردی است که در صورت بروز ناآرامی و اغتشاش خصوصاً در رابطه با توریست‌های خارجی با مشکل مواجه می‌شود. در این میان هتل‌داران، صاحبان رستوران‌ها و رانندگان بیشترین خسارت را متحمل می‌شوند.

اغتشاش در ایران

اغتشاشات دهۀ 50 تا 80 شمسی

پیشینۀ اعتراضات پس از انقلاب در ایران به اندکی پس از پیروزی انقلاب در سال‌های پایانی دهۀ 50ش و همچنین دهۀ ۶۰ش بازمی‌گردد. در این سال‌ها اغتشاشات اغلب از سوی سازمان‌های مخالف و معاند نظام شکل می‌گرفت که اغلب ماهیت سیاسی داشت؛ ولی عموم جامعه را با خود همراه نمی‌کرد. از آغاز دهۀ 70ش با از بین رفتن این گروه‌ها، ساختار و شکل اغتشاشات نسبت به گذشته فرق کرد. اغتشاشات سراسری سال 1371ش در مشهد به‌سبب تخریب سکونتگاه‌های غیررسمی، اغتشاشات سراسری فروردین 1374ش در اسلامشهر به جهت افزایش نرخ تاکسیو اعتراضات و سپس اغتشاشات بعد از حادثۀ كوی دانشگاه تهران در 18 تير 1378ش، از جمله مهم‌ترین حوادث این دهه به‌حساب می‌آید. ناآرامی‌ها و اعتراضات دانشجویی خرداد و تیر 1382ش تهران و ناآرامی‌های بعد از انتخابات رياست جمهوری 1388ش از جمله مهم‌ترین اغتشاشات مهم كشور در دهۀ 80ش محسوب می‌شود كه به‌طور جدی سيستم امنيتی و سياسی كشور را به چالش كشيد.

اغتشاشات دهۀ 90 شمسی

مهم‌ترین اغتشاشات دهۀ 90ش در دو برهۀ دی‌ماه 1396ش و آبان‌ماه 1398ش اتفاق افتاد. اعتراضات دی‌ماه 1396ش به‌بهانۀ افزایش قیمت‌ها، به‌ویژه افزایش قیمت در کالاهای اساسی آغاز شد و در ادامه با پوشش‌دهی رسانه‌های بیگانه به درگیری و اغتشاش کشیده شد و در مدت کوتاهی فروکش کرد. افزایش نرخ بنزین در آبان‌ماه 1398ش سبب یکی از گسترده‌ترین و پرخسارت‌ترین اغتشاشات در ایران شد. پس از 24 آبان 1398ش و افزایش 300درصدی قیمت بنزین در دولت دوازدهم، با ورود رسانه‌های بیگانه و گروه‌های ضدانقلاب، دامنۀ اعتراضات گسترش پیدا کرد و به درگیری مسلحانه در بعضی شهرها و اغتشاش کشیده شد. در 26 آبان آیت‌الله خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی ایران، در اشاره به این حوادث از تصمیم سران سه قوه در رابطه با افزایش قیمت بنزین حمایت کرد و مسئولان را به رفع مشکلات و مراقبت از سرایت افزایش قیمت به سایر کالاها توصیه کرد.

اغتشاشات دهۀ 1400ش

در شهریورماه 1401ش و دی‌ماه 1404ش نیز اغتشاش صورت گرفت که تفاوت معناداری با نمونه‌های گذشته داشتند. در سال 1401ش با شعار «زن، زندگی و آزادی» و به‌بهانۀ کشته شدن مهسا امینی اعتراضات آغاز شد و ابتدا مسالمت­‌آمیز، اما به‌سرعت با فضاسازی منفی رسانه‌های بیگانه به‌سمت روند غیرقانونی و آشوب‌های خیابانی و اغتشاش سوق داده شد و با ورود شبکۀ آشوبگران حرفه­‌ای و سازمان‌یافته حملۀ مستقیم به مراکز امنیتی، نظامی و انتظامی، کشته‌سازی در میان جمعیت معترض، تخریب مراکز درمانی و آمبولانس‌­ها و تخریب گستردۀ اماکن عمومی در دستورکار قرار گرفت.در این اغتشاشات، سلبریتی‌ها و هنرمندان نقش پررنگی داشتند.

اغتشاشات 18 و 19 دی‌ماه 1404ش سه تفاوت اساسی با موارد قبلی داشت؛ تغییر در جغرافیای اعتراضات و انتقال ناآرامی‌ها و درگیری‌ها به شهرهای کوچک، حمایت چهره‌ها و هنرمندان و ناهمگونی بدنۀ اغتشاشگران. استفادۀ گسترده از انواع سلاح سرد و گرم، حمله به مراکز نظامی، حمله به اماکن مذهبی، خسارت گسترده به اموال عمومی و کشته‌سازی با حملات تروریستی از همۀ سنین از دیگر ویژگی‌های مختص اغتشاشات دی‌ماه 1404ش محسوب می‌شود.

اغتشاشات در کشورهای مختلف جهان

اعتراض به اوضاع معیشتی، مسئله‌ای جهانی است. در واقع، سیاست‌های لیبرالی، بی‌عدالتی، شکاف اجتماعی درکنار فساد و بی‌تحرکی دولت‌ها موجب فوران نارضایتی شهروندان کشورهای مختلف جهان و اقدام برای تغییر وضع موجود شده‌ است. از جمله برخی از اعتراضات منجر به اغتشاش در کشورهای مختلف جهان در ذیل آمده است:

اغتشاشات در آمریکا

در سال 2026م در پی کشته شدن الکس پرتی، شهروند و پرستار آمریکایی توسط مأموران اداره مهاجرت در مینیاپولیس، تظاهرات گسترده‌ای در اعتراض به خشونت نیروهای فدرال برگزار شد.برخی کسب‌وکارها در اعتراض به سیاست‌ها و اقدامات دولت ترامپ فعالیت خود را برای یک روز متوقف کردند و ۱۰۰ کشیش به‌خاطر تحصن و شماری از معترضان توسط پلیس بازداشت شدند.

در سال 2014م در پی صدور رأی تبرئه برای افسر پلیس در پروندۀ قتل اریک گارنر و پیش از آن مایکل براون و هم‌زمان انتشار گزارش شکنجه‌های سازمان سیا و پیوند این اعتراضات با جنبش‌هایی نظیر تسخیر وال‌استریت، موج جدیدی از اعتراضات ضدنژادپرستی با شعار «نمی‌توانم نفس بکشم» در آمریکا ایجاد شد. این تظاهرات منجر به بازداشت صدها تن از معترضان شد و فراتر از مسئلۀ نژادی، نشان‌دهنده بازگشت جنبش‌های اجتماعی علیه بی‌عدالتی، فقر و فساد بود.

بار دیگر در سال 2020م کشته شدن جورج فلوید موجی جهانی از اعتراضات علیه نژادپرستی را برانگیخت که علاوه بر آمریکا، به پایتخت‌های اروپایی نیز سرایت کرد. با گسترش ناآرامی‌ها به ۲۰۰ شهر آمریکا و بازداشت بیش از ۴۴۰۰ نفر، دستگاه قضایی مینه‌سوتا تحت فشار افکار عمومی اتهام مأمور خاطی را از قتل غیرعمد به قتل شبه عمد تغییر داده و سه پلیس دیگر را نیز متهم کرد.

اغتشاش در اسرائیل

از سال 2024م مخالفان بنیامین نتانیاهو با برگزاری تجمعات گسترده در تل‌آویو و شمال مناطق اشغالی، خواستار برکناری دولت و برگزاری انتخابات زودهنگام شدند. معترضان با ورود به مقر اتحادیه سندیکاهای کارگری، خواستار تعطیلی کامل اقتصاد برای فشار بر دولت شدند. معترضان با آتش‌زدن تایر چند بزرگراه را مسدود کردند. آنها کابینۀ نتانیاهو را مسئول ناتوانی در دستیابی به اهداف نظامی در غزه و لبنان و فرسودگی ارتش دانستندو خواستار تبادل اسرای صهیونیست در نوار غزه شدند. این نوع اعتراضات تا 2026م ادامه یافت.

اغتشاش در کشورهای آمریکای جنوبی

کشورهای شیلی، اکوادور و بولیوی در 2019م صحنۀ اعتراضات گسترده و اغتشاش بودند. در شیلی، اعتراض به افزایش بهای حمل‌ونقل عمومی در سانتیاگو به درگیری‌های شدید و تخریب اموال عمومی منجر شد که واکنش رئیس‌جمهور و اعلام وضعیت اضطراری را در پی داشت. پیش از آن، دولت اکوادور نیز در مواجهه با تظاهرات گسترده علیه حذف یارانه‌های سوخت، دست به اقدامات مشابه امنیتی زد. هم‌زمان، در بولیوی نیز ادعای تقلب در انتخابات از سوی رهبر اپوزیسیون، باعث درگیری‌های خیابانی میان معترضان و نیروهای پلیس شد.

اغتشاش در عراق

اعتراضات خیابانی عراق از نهم مهر ۱۳۹۸ش در بغداد آغاز شد و به‌سرعت به دیگر شهرهای این کشور گسترش یافت. هسته اصلی این تحولات، اعتراض به فساد اداری، ناکارآمدی اقتصادی و معضل بیکاری بود. با تداوم اعتراضات و کشته و زخمی شدن تعدادی از شرکت‌کنندگان، دامنه مطالبات فراتر رفت و برخی احزاب سیاسی نیز با آن همراه شدند. تحلیل‌گران بر این باورند که علاوه بر زمینه‌های داخلی، مداخلات و تحریکات خارجی نیز در هدایت این اغتشاشات نقش داشته است. دولت وقت عراق هم‌زمان با اقدامات امنیتی برای بازگرداندن آرامش، مجموعه‌ای از سیاست‌های حمایتی را برای مهار بحران و پاسخ به مطالبات معیشتی در پیش گرفت.

اغتشاش در فرانسه

جنبش جلیقه زردها که از نوامبر ۲۰۱۸م در شنبه‌های متوالی با حضور هزاران نفر در شهرهای مختلف در اعتراض به افزایش مالیات سوخت آغاز شد، به اعتراضی گسترده علیه سیاست‌های اقتصادی و ناکارآمدی امانوئل مکرون تبدیل شد. مجموع درگیری‌های میان پلیس و معترضان در طی هفت‌ماه منجر به تلفات و آسیب‌هایی از جمله ۱۱ کشته، حدود دوهزار مجروح میان معترضان و یک‌هزار مجروح میان نیروهای پلیس شده و حدود ده‌هزار نفر در سراسر فرانسه بازداشت شدند.

در سال 2023م دولت فرانسه طرحی را به پارلمان ارائه داده است که طی آن سن بازنشستگی از ۶۲ به ۶۴ سال افزایش می‌یابد. این طرح با مخالفت اکثریت مردم و اتحادیه‌ها مواجه شد. این ششمین موج اعتراضات بود که از نظر وسعت، بزرگ‌ترین در ۴۰ تا ۵۰ سال اخیر توصیف شده است. وزارت کشور فرانسه تعداد شرکت‌کنندگان را ۱ میلیون و ۲۸۰ هزار نفر و اتحادیه کارگران آن را ۳.۵ میلیون نفر اعلام کرد. این تظاهرات در شهرهای مختلف فرانسه با درگیری‌ و مداخله پلیس همراه بود.

اغتشاش در انگلیس

در سال 2011م، مارک دوگان، جوان ۲۹ ساله سیاه‌پوست، در جریان عملیات پلیس در لندن به ضرب گلوله کشته شد. خانواده و دوستان دوگان در اعتراض به عدم پاسخگویی پلیس و شفاف نبودن جزئیات حادثه، تجمعی برگزار کردند. بی‌توجهی مقامات به این تجمع سبب تبدیل اعتراض‌ها به خشونت‌، با پرتاب بطری و آتش زدن خودروهای پلیس شد. این ناآرامی‌ها از لندن به دیگر شهرهای انگلیس سرایت کرد. در این اغتشاشات تعداد نیروهای پلیس لندن برای کنترل آشوب‌ها از ۳ هزار به ۱۶ هزار نفر افزایش یافت. در این میان پنج غیرنظامی کشته و صدها افسر پلیس زخمی و بیش از سه‌هزار نفر در این شهرها بازداشت شدند. برآورد خسارت‌ها به مغازه‌ها و زیرساخت‌ها ۲۵۰ میلیون پوند گزارش شد.

در سال 2025م در لندن تظاهرات بزرگی با حضور نزدیک به ۱۵۰ هزار نفر به پا شد. دلایل اصلی این تجمع به گفتۀ کارشناسان رکود رشد اقتصادی، کاهش خدمات عمومی و افزایش نابرابری است که باعث شده مردم مشکلات معیشتی خود را به مسئلۀ مهاجرت گره بزنند. همچنین افزایش ۱۴درصدی تقاضای پناهندگی در سال ۲۰۲۵م و چالش اسکان آن‌ها در هتل‌ها، به عاملی برای اعتراضات محلی تبدیل شده است. این اعتراضات با درگیری با پلیس و شعارهای تند ضد مهاجرت همراه بود.

مقابله با اغتشاشات

بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، خشونت سیاسی و قیام علیه جمهوری اسلامی ایران در قانون‌گذاری ایران دچار تحول ساختاری شد. طبق قوانین جدید، قیام علیه امنیت حکومت اسلامی و طرح براندازی آن، حکم محاربه یا جنگ با خدا و رسول خدا را دارد و هرگونه تغییر و تحول در حکومت و ساختار قدرت، طبق ساز و کارهای پیش‌بینی شده در قانون اساسی جرم محسوب می‌شود.

طبق مادۀ ۶۱۸ قانون مجازات اسلامی هر کس با هیاهو و جنجال یا حرکات غیرمتعارف یا تعرض به افراد باعث اخلال در نظم و آسایش و آرامش عمومی یا مانع از کسب و کار مردم شود، به حبس از سه ماه تا یک سال و تا 74 ضربه شلاق محکوم خواهد شد. همچنین در مواد 498، 499 و 500 مربوط به جرايم ضد امنيت داخلی و خارجی مجازات سنگین‌تری در نظر گرفته شده است که از حبس تا اعدام متناسب با جرم در نوسان است.

فضای مجازی و اغتشاشات

فضای مجازی از طریق تغییر شکل ارتباطات، عدم کنترل و سانسور، تبادل اطلاعات و ایجاد پیوند میان کاربران، فراملی بودن و نداشتن هیچ‌گونه حد و مرز و آگاهی‌بخشی هرچند کاذب، توانسته نقش مؤثری را در سازماندهی اعتراضات، اعتصابات و اغتشاشات در سراسر دنیا ایفا کند؛ تاجایی که به باور برخی محققان کلید تعدادی از انقلاب‌های اخیر نظیر انقلاب مصر یا بیداری اسلامی در برخی کشورهای منطقه در فیسبوک و توئیتر زده شد. از این جهت فضای مجازی زمینه را برای پیشبرد برنامه‌ها و حرکت‌های مخالف فراهم کرده است.

با وجود متغیرهای متعدد از قبیل شکاف‌های اجتماعی و طبقاتی، مشکلات اقتصادی و بعضی ناکارآمدی‌های سیستم اجرایی کشور در شکل‌گیری اعتراضات و اغتشاشات، نقش شبکه‌های اجتماعی مجازی با بسیج نیروها، راه‌اندازی تظاهرات، اعتراضات، راهپیمایی و کمپین‌های اعتراضی، بستر اجرا و سازماندهی جنبش‌های اعتراضی در ایران بوده است. نقش فضای مجازی در اغتشاشات ایران به‌حدی بوده که در طی چند دوره اغتشاشات اخیر، به‌منظور مدیریت و فرونشاندن درگیری‌ها، دولت در چهار مرحله اقدام به مداخله و قطعی اینترنت مقطعی یا سراسری کرد.

در اغتشاشات 2011م انگلیس نیز پلتفرم‌هایی مثل توییتر و بلک‌بری مسنجر در هماهنگی و گسترش سریع شورش‌ها نقش کلیدی داشتند.

پانویس

منابع

• آرنت، هانا، انقلاب، ترجمۀ عزت‌الله فولادوند، تهران، خوارزمی، 1361ش.
• «اعتراض در عراق»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ بازدید: 28 بهمن 1404ش.
• «افزایش قیمت بنزین موجب افزایش قیمت دیگر کالاها نشود»، وب‌سایت پایگاه اطلاع رسانی دفتر مقام معظم رهبری، تاریخ درج مطلب: 26 آبان 1398ش.
• «اولین آمار رسمی کشته شدگان اعتراضات ۱۴۰۱»، وب‌سایت پایگاه خبری آفتاب، تاریخ درج مطلب: 12 آذر 1401ش.
• «بازخوانی شورش سال ۲۰۱۱ در انگلیس/ اعتراضات چگونه سرکوب شد؟»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: 18 مهر 1401ش.
• «تاثیر اغتشاشات اخیر بر اقتصاد کشور به روایت روزنامه دولت» وب‌سایت خبرآنلاین، تاریخ درج مطلب: 26 آذر 1401ش.
• «تبارشناسی اعتراض‌ در ایران طی سه دهه»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: 20 آذر 1398ش.
• «تداوم تظاهرات و اعتصاب در شهرهای مختلف آمریکا + فیلم»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 4 بهمن 1404ش.
• «تظاهرات در تل‌آویو و شمال اراضی اشغالی با درخواست برای سرنگونی نتانیاهو»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: 4 تیر 1403ش.
• «تظاهرات علیه نتانیاهو در تل‌آویو»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: 25 مرداد 1403ش.
• «تظاهرات و اعتصاب بزرگ در فرانسه (+عکس) / اختلال در پروازها، مترو، قطار و اتوبوس‌ها / بیش از یک میلیون معترض در خیابان / پیوستن معلمان، کارمندان و کارگران به اعتصاب»، وب‌سایت خبری‌تحلیلی عصر ایران، تاریخ درج مطلب: 17 اسفند 1401ش.
• «تفاوت اعتراض و اغتشاش چیست؟»، خبرگزاری ایمنا، تاریخ درج مطلب: 15 دی 1404ش.
• «جهان در ناآرامی؛ چرا مردم کشور‌ها اعتراض می کنند؟»، وب‌سایت فرارو، تاریخ درج مطلب: 1 آبان 1398ش.
• «چرا ملی‌گرایی در بریتانیا دوباره اوج گرفته است؟»، وب‌سایت بی‌بی‌سی فارسی، تاریخ درج مطلب: 1 آبان 1404ش.
• «چهار بار قطع اینترنت بین الملل در ایران؛ از آبان ۹۸ تا دی ۱۴۰۴»، وب‌سایت جامعه خبری تحلیلی الف، تاریخ درج مطلب: 26 دی 1404ش.
• حسینی‌زاده آرانی، سید سعید و دیگران، «تحلیلی بر ریشه‌های اجتماعی شکل‌گیری و بروز نارضایتی‌های اجتماعی در ایران»، فصلنامه امنیت ملی، سال 12، شماره 43، 1401ش.
• «داستان دی ۱۳۹۶»، وب‌سایت روزنامه وطن امروز، تاریخ درج مطلب: 18 فروردین 1404ش.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: 20 بهمن 1404ش.
• ربیعی‌نیا، بهمن و هرسیج، حسین، «تاثیر شبکه‌های اجتماعی مجازی بر جنبش‌های اجتماعی ایران»، فصلنامه مطالعات رسانه‌های نوین، سال 10، شماره 40، 1403ش.
• «روزشمار وقایع آبان ۹۸؛ از اعتراضات مردمی تا حملات تروریستی»، وب‌سایت الف، تاریخ درج مطلب: 29 آبان 1399ش.
• «ریشه اعتراض‌های بی‌سابقه در آمریکا چیست؟»، وب‌سایت اسلام تایمز، تاریخ درج مطلب: 23 آذر 1393ش.
• «سلبریتی‌هایی که مردم را قربانی پروژه آشوب کردند»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: 4 بهمن 1404ش.
• «سه تفاوت اساسی اعتراضات دی 1404 با اعتراض های قبلی»، وب‌سایت تحلیلی خبری عصر ایران، تاریخ درج مطلب: 14 دی 1404ش.
• سیرت، حسین، «سرکوب مهاجرت؛ یک مرد دیگر در امریکا کشته شد»، وب‌سایت دویچه وله، تاریخ درج مطلب: 5 بهمن 1404ش.
• شریفی، رضا، «بررسی ابعاد روان‌شناختی خشونت‌گرايی جمعيت اغتشاشگر و روش‌های تأثيرگذاری بر آن»، فصلنامه مطالعات بسيج، سال 12، شماره 45، 1388ش.
• شفیع‌زاده و دیگران، «تحلیل جرم‌شناختی تجمعات سالانه پاسارگاد با نگاهی به جایگاه این تجمعات در فقه و حقوق سیاسی»، جامعه‌شناسی سیاسی ایران، سال 3، شماره 3، 1399ش.
• عبدالرحمانی، رضا و دیگران، «بررسی رابطه کاربری پیام‌های فضای مجازی با گرایش به اغتشاشات»، فصلنامه امنیت ملی، سال 11، شماره 40، 1400ش.
• عروتی موفق، محمدمهدی و فتحی، یونس، «اعتراض مدنی، حدود و قلمرو آن از منظر قوانین جمهوری اسلامی ایران»، مطالعات فرهنگی پلیس، دوره 8، شماره 2، 1400ش.
• «قانون مجازات اسلامی»، وب‌سایت سامانه ملی قوانین و مقررات جمهوری اسلامی ایران، تاریخ بازدید: 21 بهمن 1404ش.
• گلزاری، محمود، «روانشناسی اجتماعی اعتراض؛ فریادهایی برای تغییر»، وب‌سایت خبرآنلاین، تاریخ درج مطلب: 19 تیر 1402ش.
• محمدی، حمید، «تفاوت‌های اعتراض و اغتشاش»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: 17 ژانویه 2026م.
• «مرز بین اعتراض و اغتشاش کجاست؟»، خبرگزاری دانشجو، تاریخ درج مطلب: 7 آذر 1401ش.
• ملکوتیان، مصطفی، «انقلاب از آغاز تا فرجام، مروری بر ویژگی هفتگانه انقلاب‌ها»، مجله حقوق و علوم سیاسی، شماره 57، 1381ش.
• مهدی‌زاده، الهام، «دود اغتشاشات به چشم صنعت گردشگری رفته است»، شهرآرانیوز، تاریخ درج مطلب: 15 آذر 1401ش.
• «نارضایتی و اعتراضات اجتماعی در ایران»، وب‌سایت اندیشکده‌ها، تاریخ درج مطلب: 12 مرداد 1403ش.
• «نگاهی به اعتراضات آمریکا با قتل جورج فلوید»، خبرگزاری ایمنا، تاریخ درج مطلب: 17 خرداد 1399ش.
• «واکاوی اعتراضات اخیر در چهارگوشه جهان»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: 11 آبان 1398ش.
• «وقایع ناخوشایند درگیری‌های پلیس فرانسه با معترضان/ اعتراض گزارشگران بدون مرز به خشونت علیه خبرنگاران»، وب‌سایت شبکه العالم، تاریخ درج مطلب: 28 اردیبهشت 1398ش.
• «۳۰ پرده از یک نقشه پیچیده علیه ایران/ از ۱۸ تا ۲۱ دی ‌ماه در ایران چه خبر بود؟»، افکارنیوز، تاریخ درج مطلب: 8 بهمن 1404ش.