اغتشاش

اغتشاش؛ رفتاری مجرمانه و خشونت‌آمیز به‌صورت گروهی با هدف تخریب اموال، ایجاد ناامنی و آسیب به مردم.

اغتشاش، نوعی اعتراض همراه با خشونت است که به‌طور معمول با تخریب اموال عمومی یا خصوصی، ایجاد ناامنی، زدوخورد و برهم‌زدن نظم عمومی همراه است. هدف تخریب می‌تواند شامل بازارها، خودروها، بانک‌ها، مؤسسات دولتی، ساختمان‌های مذهبی و حتی پایگاه‌های نظامی باشد. ناکامی در دستیابی به اهداف، محرومیت نسبی و فقدان عدالت اجتماعی به‌ویژه در اقشار پایین جامعه و دخالت یا تحریک خارجی از مهم‌ترین زمینه‌های بروز اغتشاش در یک جامعه است.

مفهوم‌شناسی

واژهٔ اغتشاش به‌معنای شورش، طغیان و نافرمانی، رفتاری مجرمانه، خشونت‌آمیز و برهم‌زنندهٔ نظم عمومی است. سردادن شعارهای هنجارشنکنانه، بستن راه عبور و مرور، ایجاد درگیری و آسیب رساندن به اموال عمومی از جمله مصادیقی است که در قوانین جزایی و کیفری جرم‌انگاری شده و اعتراض مدنی محسوب نمی‌شود.

تفاوت اغتشاش با اعتراض

اعتراض به‌معنای، انتقاد کردن و ایراد گرفتن است. اگر انتقادات مردمی نسبت به مسئولان و عملکرد آنها پاسخ داده نشود، شهروندان حق دارند با روش‌های قانونی و مدنی مطالبه‌گری کنند تا خواسته‌های خود را به گوش مسئولان برسانند. اعتراض اجتماعی و سیاسی مردمی، نشان‌دهندهٔ پویایی و سلامت جامعه است؛ اما اعتراض قانونی با اغتشاش تفاوت بنیادین دارد. در اغتشاش فرد یا گروه اغتشاشگر در پی ایجاد آشوب، برهم زدن امنیت عمومی و هرج‌ومرج اجتماعی و سیاسی است.

مطابق با اصل ۲۷ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، اعتراضات مسالمت‌آمیز با رعایت دو شرط به‌همراه نداشتن سلاح و مخالف نبودن با مبانی اسلام، آزاد اعلام شده است و حاکمیت موظف است امنیت این اعتراضات را تأمین کند. اعتراض ابزاری مدنی برای بیان مطالبات مشخص در چارچوب قانون و با هدف اصلاح است؛ در مقابل، اغتشاش با اتکا به خشونت، تخریب اموال عمومی و خصوصی و ایجاد ناامنی، مسیر مشروع مطالبه‌گری را منحرف کرده و زمینه‌ساز بی‌ثباتی می‌شود.

تفاوت اغتشاش با انقلاب

انقلاب پدیده‌ای اجتماعی است که منجر به تغییر و تحول بنیادین و اساسی در زمینه‌های سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و ایدئولوژیکی یک جامعه با مشارکت مردم همراه با خشونت می‌شود. انقلاب از این جهت با اغتشاش متفاوت است که در هر انقلاب نارضایتی عمومی و عمیق از ساختار و نظام حاکم وجود دارد. علاوه بر این که هر انقلاب دارای رهبری قوی، ایدئولوژی و تشکل‌های جایگزین است و با مشارکت گستردهٔ توده‌های مردم اتفاق می‌افتد.

زمینه‌های اغتشاش

ناآرامی‌های اجتماعی و اغتشاشات اغلب از منظر جامعه‌شناختی، جامعه‌شناسی سیاسی و روان‌شناسی مورد بررسی قرار گرفته است. رابر مرتون با طرح نظریه فشار معتقد است از آنجایی که توانایی دستیابی به اهداف برای همه طبقات اجتماعی ممکن نیست، اعضای طبقات پایین دچار احساس خشم و ناکامی می‌شوند و فشار ناشی از این نارضامندی و ناکامی منجر به انحراف و بروز اغتشاشات اجتماعی می‌شود. تدگار با طرح نظریهٔ محرومیت نسبی معتقد است منشأ خشونت و پرخاشگری نهفته در اعتراضات، ریشه در محرومیتی دارد که فرد از جهات مختلف سیاسی، اجتماعی و فرهنگی احساس کرده است.

محرومیت نسبی، تضاد میان واقعیت و انتظار است و آنچه فرد در اختیار دارد، با آنچه خود را لایق آن می‌داند، فاصلهٔ زیادی دارد. هافر با نگاهی روانشناختی زمینهٔ بروز اعتراضات و شورش‌ها را در قالب نظریهٔ ناکامی-پرخاشگری تبیین کرده است. وی این نظریه را در ترکیب با دو عنصر احساس ضعف و احساس قدرت بیان کرده است، بدین صورت که ناکامی در کنار احساس ضعف منجر به پرخاشگری می‌شود.

نظریهٔ عدالت اجتماعی نیز از دیگر نظریه‌هایی است که اغتشاشات اجتماعی را در نتیجهٔ توزیع نابرابر سودها و پاداش‌ها بین افراد علت‌یابی می‌کند. نظریهٔ نیازها نیز با رویکردی روانشناختی زمینهٔ بروز ناآرامی‌ها را توضیح می‌دهد. در این دیدگاه عدم تحقق نیازها باعث بروز پرخاشگری، نارضایتی و فشارهای روانی می‌شود. بر این مبنا، بروز بسیاری از نارضایتی‌های اجتماعی و حتی حرکات اعتراضی و انقلابی به عدم ارضای نیازها و احساس عدم نیاز برمی‌گردد.

تاریخچه اغتشاش

اعتراض به اوضاع معیشتی، مسئله‌ای جهانی است و سیاست‌های لیبرالی، بی‌عدالتی، شکاف اجتماعی در کنار فساد و بی‌تحرکی دولت‌ها موجب فوران نارضایتی شهروندان کشورهای مختلف جهان و اقدام برای تغییر وضع موجود شده است.

اغتشاش در آمریکا

در سال ۲۰۱۴م در پی صدور رأی تبرئه برای افسر پلیس در پروندهٔ قتل اریک گارنر و پیش از آن مایکل براون و هم‌زمان انتشار گزارش شکنجه‌های سازمان سیا و پیوند این اعتراضات با جنبش‌هایی نظیر تسخیر وال‌استریت، موج جدیدی از اعتراضات ضدنژادپرستی با شعار «نمی‌توانم نفس بکشم» در آمریکا ایجاد شد. این تظاهرات منجر به بازداشت صدها تن از معترضان شد و فراتر از مسئلهٔ نژادی، نشان‌دهنده بازگشت جنبش‌های اجتماعی علیه بی‌عدالتی، فقر و فساد بود.

بار دیگر در سال ۲۰۲۰م کشته شدن جورج فلوید موجی جهانی از اعتراضات علیه نژادپرستی را برانگیخت که علاوه بر آمریکا، به پایتخت‌های اروپایی نیز سرایت کرد. با گسترش ناآرامی‌ها به ۲۰۰ شهر آمریکا و بازداشت بیش از ۴۴۰۰ نفر، دستگاه قضایی مینه‌سوتا تحت فشار افکار عمومی اتهام مأمور خاطی را از قتل غیرعمد به قتل شبه عمد تغییر داده و سه پلیس دیگر را نیز متهم کرد.

در سال ۲۰۲۶م در پی کشته شدن الکس پرتی، شهروند و پرستار آمریکایی توسط مأموران اداره مهاجرت در مینیاپولیس، تظاهرات گسترده‌ای در اعتراض به خشونت نیروهای فدرال برگزار شد. برخی کسب‌وکارها در اعتراض به سیاست‌ها و اقدامات دولت ترامپ فعالیت خود را برای یک روز متوقف کردند و ۱۰۰ کشیش به‌خاطر تحصن و شماری از معترضان توسط پلیس بازداشت شدند.

اغتشاش در اسرائیل

در ژانویه ۲۰۲۳ هم‌زمان با پیشبرد طرح اصلاحات قضایی دولت بنیامین نتانیاهو، هزاران نفر در شهرهای مختلف اسرائیل، از جمله تل‌آویو و اورشلیم، دست به اعتراض زدند. بر اساس گزارش‌ها، معترضان با تجمع در اطراف فرودگاه بن‌گوریون و مسدود کردن برخی بزرگراه‌های اصلی، به محدودسازی اختیارات دستگاه قضایی و دیوان عالی اسرائیل اعتراض کردند. این اعتراضات پس از تصویب یکی از مواد کلیدی لایحهٔ اصلاحات قضایی که هدف آن کاهش قدرت نظارتی دیوان عالی عنوان شده است، شدت گرفت.

به گزارش العربیة، تجمع‌های گسترده موجب اختلال در تردد شهری شد و در برخی نقاط با مداخلهٔ نیروهای پلیس، از جمله استفاده از ماشین‌های آب‌پاش، همراه بود. پلیس اسرائیل از بازداشت ده‌ها نفر در جریان این اعتراضات خبر داد و اعلام کرد نیروهای گسترده‌ای را در اطراف فرودگاه بن‌گوریون و مراکز حساس مستقر کرده است. رسانه‌ها همچنین از بروز درگیری‌های پراکنده میان پلیس و معترضان در برخی مناطق گزارش داده‌اند.

همچنین از سال ۲۰۲۴م مخالفان بنیامین نتانیاهو با برگزاری تجمعات گسترده در تل‌آویو و شمال مناطق اشغالی، خواستار برکناری دولت و برگزاری انتخابات زودهنگام شدند. معترضان با ورود به مقر اتحادیه سندیکاهای کارگری، خواستار تعطیلی کامل اقتصاد برای فشار بر دولت شدند. معترضان با آتش‌زدن لاستیک خودرو، چند بزرگراه را مسدود کردند. آنها کابینهٔ نتانیاهو را مسئول ناتوانی در دستیابی به اهداف نظامی در غزه و لبنان و فرسودگی ارتش دانستند و خواستار تبادل اسرای صهیونیست در نوار غزه شدند.

اغتشاش در کشورهای آمریکای جنوبی

کشورهای شیلی، اکوادور و بولیوی در ۲۰۱۹م صحنهٔ اعتراضات گسترده و اغتشاش بودند. در شیلی، اعتراض به افزایش بهای حمل‌ونقل عمومی در سانتیاگو به درگیری‌های شدید و تخریب اموال عمومی منجر شد که واکنش رئیس‌جمهور و اعلام وضعیت اضطراری را در پی داشت. پیش از آن، دولت اکوادور نیز در مواجهه با تظاهرات گسترده علیه حذف یارانه‌های سوخت، دست به اقدامات مشابه امنیتی زد. در بولیوی نیز ادعای تقلب در انتخابات از سوی رهبر اپوزیسیون، باعث درگیری‌های خیابانی میان معترضان و نیروهای پلیس شد.

اغتشاش در عراق

اعتراضات خیابانی عراق از نهم مهر ۱۳۹۸ش در بغداد آغاز شد و به‌سرعت به دیگر شهرهای این کشور گسترش یافت. هستهٔ اصلی این تحولات، اعتراض به فساد اداری، ناکارآمدی اقتصادی و معضل بیکاری بود. با تداوم اعتراضات و کشته و زخمی شدن تعدادی از شرکت‌کنندگان، دامنهٔ مطالبات فراتر رفت و برخی احزاب سیاسی نیز با آن همراه شدند. تحلیل‌گران بر این باورند که علاوه بر زمینه‌های داخلی، مداخلات و تحریکات خارجی نیز در هدایت این اغتشاشات نقش داشته است. دولت وقت عراق هم‌زمان با اقدامات امنیتی برای بازگرداندن آرامش، مجموعه‌ای از سیاست‌های حمایتی را برای مهار بحران و پاسخ به مطالبات معیشتی در پیش گرفت.

اغتشاش در فرانسه

جنبش جلیقه زردها که از نوامبر ۲۰۱۸م در شنبه‌های متوالی با حضور هزاران نفر در شهرهای مختلف در اعتراض به افزایش مالیات سوخت آغاز شد، به اعتراضی گسترده علیه سیاست‌های اقتصادی و ناکارآمدی امانوئل مکرون تبدیل شد. مجموع درگیری‌های میان پلیس و معترضان در طی هفت‌ماه منجر به تلفات و آسیب‌هایی از جمله ۱۱ کشته، حدود دوهزار مجروح میان معترضان و یک‌هزار مجروح میان نیروهای پلیس شده و بازداشت حدود ده‌هزار نفر در سراسر فرانسه شد.

در سال ۲۰۲۳م دولت فرانسه طرحی را به پارلمان ارائه داد که طی آن سن بازنشستگی از ۶۲ به ۶۴ سال افزایش می‌یافت. این طرح با مخالفت اکثریت مردم و اتحادیه‌ها مواجه شد. این ششمین موج اعتراضات بود که از نظر وسعت، بزرگ‌ترین در ۴۰ تا ۵۰ سال اخیر توصیف شده بود. وزارت کشور فرانسه تعداد شرکت‌کنندگان را ۱ میلیون و ۲۸۰ هزار نفر و اتحادیه کارگران آن را ۳٫۵ میلیون نفر اعلام کرد. این تظاهرات در شهرهای مختلف فرانسه با درگیری و مداخله پلیس همراه بود.

اغتشاش در انگلیس

در سال ۲۰۱۱م، مارک دوگان، جوان ۲۹ ساله سیاه‌پوست، در جریان عملیات پلیس در لندن به ضرب گلوله کشته شد. خانواده و دوستان دوگان در اعتراض به عدم پاسخگویی پلیس و شفاف نبودن جزئیات حادثه، تجمعی برگزار کردند. بی‌توجهی مقامات به این تجمع سبب تبدیل اعتراض‌ها به خشونت، با پرتاب بطری و آتش زدن خودروهای پلیس شد. این ناآرامی‌ها از لندن به دیگر شهرهای انگلیس سرایت کرد. در این اغتشاشات تعداد نیروهای پلیس لندن برای کنترل آشوب‌ها از ۳ هزار به ۱۶ هزار نفر افزایش یافت. در این میان پنج غیرنظامی کشته و صدها افسر پلیس زخمی و بیش از سه‌هزار نفر در این شهرها بازداشت شدند. برآورد خسارت‌ها به مغازه‌ها و زیرساخت‌ها ۲۵۰ میلیون پوند گزارش شد.

در سال ۲۰۲۵م در لندن تظاهرات بزرگی با حضور نزدیک به ۱۵۰ هزار نفر به پا شد. دلایل اصلی این تجمع به گفتهٔ کارشناسان رکود رشد اقتصادی، کاهش خدمات عمومی و افزایش نابرابری بوده است که باعث شده مردم مشکلات معیشتی خود را به مسئلهٔ مهاجرت گره بزنند. همچنین افزایش ۱۴درصدی تقاضای پناهندگی در سال ۲۰۲۵م و چالش اسکان آن‌ها در هتل‌ها، به عاملی برای اعتراضات محلی تبدیل شد. این اعتراضات با درگیری با پلیس و شعارهای تند ضد مهاجرت همراه بود.

اغتشاش در ایران

اغتشاشات دههٔ ۵۰ تا ۸۰ شمسی

پیشینهٔ اعتراضات پس از انقلاب در ایران به اندکی پس از پیروزی انقلاب در سال‌های پایانی دههٔ ۵۰ش و همچنین دههٔ ۶۰ش بازمی‌گردد. در این سال‌ها اغتشاشات اغلب از سوی سازمان‌های مخالف و معاند نظام شکل می‌گرفت که اغلب ماهیت سیاسی داشت؛ ولی عموم جامعه را با خود همراه نمی‌کرد. از آغاز دههٔ ۷۰ش با از بین رفتن این گروه‌ها، ساختار و شکل اغتشاشات نسبت به گذشته فرق کرد. اغتشاشات سال ۱۳۷۱ش در مشهد به‌سبب تخریب سکونت‌گاه‌های غیررسمی، سراسری فروردین ۱۳۷۴ش در اسلامشهر به جهت افزایش نرخ تاکسیو اعتراضات و سپس اغتشاشات بعد از حادثهٔ کوی دانشگاه تهران در ۱۸ تیر ۱۳۷۸ش، از جمله مهم‌ترین حوادث این دهه به‌حساب می‌آید. ناآرامی‌ها و اعتراضات دانشجویی خرداد و تیر ۱۳۸۲ش تهران و ناآرامی‌های بعد از انتخابات ریاست جمهوری ۱۳۸۸ش از جمله مهم‌ترین اغتشاشات در دههٔ ۸۰ش محسوب می‌شود که سیستم امنیتی و سیاسی کشور را به چالش کشید.

اغتشاشات دههٔ ۹۰ شمسی

اغتشاشات دههٔ ۹۰ش در دو برههٔ دی‌ماه ۱۳۹۶ش و آبان‌ماه ۱۳۹۸ش اتفاق افتاد. اعتراضات دی‌ماه ۱۳۹۶ش به‌بهانهٔ افزایش قیمت‌ها، به‌ویژه افزایش قیمت در کالاهای اساسی آغاز شد و در ادامه با پوشش‌دهی رسانه‌های بیگانه به درگیری و اغتشاش کشیده شد و در مدت کوتاهی فروکش کرد. افزایش نرخ بنزین در آبان‌ماه ۱۳۹۸ش سبب یکی از اغتشاشات گسترده و پرخسارت در ایران شد. پس از ۲۴ آبان ۱۳۹۸ش و افزایش ۳۰۰درصدی قیمت بنزین در دولت دوازدهم، با ورود رسانه‌های بیگانه و گروه‌های ضدانقلاب، دامنهٔ اعتراضات گسترش پیدا کرد و به درگیری مسلحانه در بعضی شهرها و اغتشاش کشیده شد. در ۲۶ آبان آیت‌الله خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی ایران، در اشاره به این حوادث از تصمیم سران سه قوه در رابطه با افزایش قیمت بنزین حمایت کرد و مسئولان را به رفع مشکلات و مراقبت از سرایت افزایش قیمت به سایر کالاها توصیه کرد.

اغتشاشات دههٔ ۱۴۰۰ش

در شهریورماه ۱۴۰۱ش و دی‌ماه ۱۴۰۴ش نیز اغتشاش صورت گرفت که تفاوت معناداری با نمونه‌های گذشته داشتند. در سال ۱۴۰۱ش با شعار «زن، زندگی، آزادی» و به‌بهانهٔ کشته‌شدن مهسا امینی اعتراضات آغاز شد و ابتدا مسالمت‌آمیز، اما به‌سرعت با فضاسازی منفی رسانه‌های بیگانه به‌سمت روند غیرقانونی و آشوب‌های خیابانی و اغتشاش سوق داده شد و با ورود شبکهٔ آشوبگران حرفه‌ای و سازمان‌یافته حملهٔ مستقیم به مراکز امنیتی، نظامی و انتظامی، کشته‌سازی در میان جمعیت معترض، تخریب مراکز درمانی و آمبولانس‌ها و تخریب گستردهٔ اماکن عمومی در دستورکار قرار گرفت.در این اغتشاشات، سلبریتی‌ها و هنرمندان نقش پررنگی داشتند.

اغتشاشات ۱۸ و ۱۹ دی‌ماه ۱۴۰۴ش سه تفاوت اساسی با موارد قبلی داشت؛ تغییر در جغرافیای اعتراضات و انتقال ناآرامی‌ها و درگیری‌ها به شهرهای کوچک، حمایت چهره‌ها و هنرمندان و ناهمگونی بدنهٔ اغتشاشگران. استفادهٔ گسترده از انواع سلاح سرد و گرم، حمله به مراکز نظامی، حمله به اماکن مذهبی، خسارت گسترده به اموال عمومی و کشته‌سازی با حملات تروریستی از همهٔ سنین از دیگر ویژگی‌های مختص اغتشاشات دی‌ماه ۱۴۰۴ش محسوب می‌شود.

قوانین مقابله با اغتشاشات

کانادا

طبق قانون کیفری کانادا تجمع سه نفر یا بیشتر که منجر به خشونت و تهدید اموال و جان اشخاص شود، تجمع غیرقانونی محسوب می‌شود و مجازات‌هایی همچون جریمه نقدی تا سقف ۵ هزار دلار یا تحمل ۶ ماه حبس دارد و در صورت استفادهٔ معترضان از لباس مبدل برای پنهان کردن هویت خود مجازات زندان می‌تواند تا ۵ سال افزایش یابد.

آمریکا

در ایالت آلاباما، حضور در تجمع‌های غیرقانونی تا شش ماه زندان و ۳ هزار دلار جریمه، در ایالت آریزونا شش ماه زندان و هزار دلار جریمه، در ایالت تگزاس تا ۲ هزار دلار جریمه یا ۱۸۰ روز زندان یا هر دو، در واشینگتن نیز تبعیت نکردن از دستور متفرق شدن در تظاهرات ۲۵۰ دلار جریمه و در نیویورک هرگونه تجمع غیرقانونی ۹۰ روز زندان خواهد داشت.

انگلیس

در صورت تجمع غیرقانونی بر اساس قوانین انگلیس در صورت مختل شدن حرکت وسایل نقلیه و عابران، پلیس انگلیس حق هر گونه اقدامی حتی اعمال خشونت برای متوقف کردن آنها را دارد.

فرانسه

در قوانین فرانسه، تمرد از دستور پلیس در تجمعات غیرقانونی ابتدا مشمول جریمه ۳۸ یورویی است؛ اما چنانچه شرکت‌کنندگان پس از دو بار اخطار رسمی متفرق نشوند، نیروهای امنیتی مجاز به استفاده از اعمال خشونت خواهند بود. در این مرحله، معترضان با اتهام کیفری روبه‌رو شده که می‌تواند منجر به یک سال حبس و جریمه‌ای تا ۱۵ هزار یورو شود. استفاده از ماسک یا پوشاندن چهره، مجازات را تشدید کرده و به ۳ سال زندان و ۴۵ هزار یورو جریمه نقدی می‌رساند.

آلمان

در آلمان، مشارکت در تجمعاتی که در اماکن ممنوعه برگزار می‌شوند یا دعوت به آن‌ها، می‌تواند جریمه تا سقف ۳۰ هزار یورو و یک سال حبس در پی داشته باشد. همچنین، هرگونه انحراف از مکان توافق‌شده برای تجمع و برپایی آن در نقاط غیرمصوب، جرم تلقی شده و مجازات آن تا ۶ ماه زندان خواهد بود. اخلال در نظم عمومی و انجام رفتارهای خشونت‌آمیز در تجمعات، از جمله حمله به پلیس یا تخریب اموال، می‌تواند تا ۳ سال حبس برای معترضان در پی داشته باشد. طبق قانون، در صورت استفاده از ابزارهای خطرناک و برنده که امنیت شهروندان را به مخاطره می‌اندازد، دستگاه قضایی مجاز است تا سقف ۱۰ سال زندان صادر کند.

اسپانیا

بی‌توجهی به دستورات مقامات و ضوابط ابلاغی، حتی در جریان تظاهرات مسالمت‌آمیز، می‌تواند منجر به جریمه‌های نقدی تا سقف ۶۰۰ یورو شود. علاوه بر این، چنانچه تظاهرات در مجاورت پارلمان یا نهادهای دولتی منجر به اخلال جدی در امنیت عمومی شود، جریمه‌ای تا سقف ۳۰ هزار یورو خواهد داشت. برپایی تجمعات بدون مجوز در اطراف زیرساخت‌های حیاتی کشور نیز می‌تواند جریمه‌ای معادل ۶۰۰ هزار یورو به همراه داشته باشد.

ترکیه

در ترکیه، اگرچه برپایی تجمعات مسالمت‌آمیز نیازی به موافقت قبلی ندارد، اما قانونی بودن آن مشروط به انطباق کامل شعارها و بیانیه‌ها با موازین قانونی کشور است. در صورت تخطی از این چارچوب، سازمان‌دهندگان و شرکت‌کنندگان در راهپیمایی‌های غیرقانونی ممکن است به سه سال حبس محکوم شوند. همچنین، هرگونه مقاومت در برابر مأموران قانون با توسل به زور، خشونت یا تهدید، مجازاتی بین ۲ تا ۵ سال زندان در پی دارد. علاوه بر این، توهین یا حمله به مقامات با هدف متشنج کردن تظاهرات مسالمت‌آمیز، منجر به ۱٫۵ تا ۳ سال حبس خواهد شد.

ایران

بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، خشونت سیاسی و قیام علیه جمهوری اسلامی ایران در قانون‌گذاری ایران دچار تحول ساختاری شد. طبق قوانین جدید، قیام علیه امنیت حکومت اسلامی و طرح براندازی آن، حکم محاربه یا جنگ با خدا و رسول خدا را دارد و هرگونه تغییر و تحول در حکومت و ساختار قدرت، طبق ساز و کارهای پیش‌بینی شده در قانون اساسی جرم محسوب می‌شود.

طبق مادهٔ ۶۱۸ قانون مجازات اسلامی هر کس با هیاهو و جنجال یا حرکات غیرمتعارف یا تعرض به افراد باعث اخلال در نظم و آسایش و آرامش عمومی یا مانع از کسب و کار مردم شود، به حبس از سه ماه تا یک سال و تا ۷۴ ضربه شلاق محکوم خواهد شد. همچنین در مواد ۴۹۸، ۴۹۹ و ۵۰۰ مربوط به جرایم ضد امنیت داخلی و خارجی مجازات سنگین‌تری در نظر گرفته شده است که از حبس تا اعدام متناسب با جرم در نوسان است.

رأفت اسلامی در اغتشاشات ایران

سیاست‌های ابلاغی نظام جمهوری اسلامی ایران، با تفکیک سطوح مشارکت در ناآرامی‌ها، میان معترضان، فریب‌خوردگان و عوامل اصلی اغتشاش تمایز قائل شده است. هدف این رویکرد، مجازات قاطع مسببان اصلی و در عین حال، برخورد با رأفت و زمینه‌سازی برای بازگشت افراد متنبه به آغوش جامعه است. طبق این رویکرد افرادی که بدون مداخله در اغتشاشات و در میانهٔ درگیری‌ها جان باخته‌اند، در حکم شهید تلقی شده و تحت پوشش حمایت‌های بنیاد شهید قرار می‌گیرند. به خانواده‌های افرادی که به هر نحو در جریان اغتشاشات جان خود را از دست داده‌اند، دیه پرداخت می‌شود. همچنین در خصوص افراد مشکوک به شرارت، بنا بر دستور آیت‌الله خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی ایران، بر اعمال رأفت اسلامی در قبال خانواده‌های آنان تأکید شده است.

فضای مجازی و اغتشاشات

فضای مجازی از طریق تغییر شکل ارتباطات، عدم کنترل و سانسور، تبادل اطلاعات و ایجاد پیوند میان کاربران، فراملی بودن و نداشتن هیچ‌گونه حد و مرز و آگاهی‌بخشی هرچند کاذب، توانسته نقش مؤثری را در سازماندهی اعتراضات، اعتصابات و اغتشاشات در سراسر دنیا ایفا کند؛ تاجایی که به باور برخی محققان کلید تعدادی از انقلاب‌های اخیر نظیر انقلاب مصر یا بیداری اسلامی در برخی کشورهای منطقه در فیسبوک و توئیتر زده شد. از این جهت فضای مجازی زمینه را برای پیشبرد برنامه‌ها و حرکت‌های مخالف فراهم کرده است.

با وجود متغیرهای متعدد از قبیل شکاف‌های اجتماعی و طبقاتی، مشکلات اقتصادی و بعضی ناکارآمدی‌های سیستم اجرایی کشور در شکل‌گیری اعتراضات و اغتشاشات، نقش شبکه‌های اجتماعی مجازی با بسیج نیروها، راه‌اندازی تظاهرات، اعتراضات، راهپیمایی و کمپین‌های اعتراضی، بستر اجرا و سازماندهی جنبش‌های اعتراضی در ایران بوده است. نقش فضای مجازی در اغتشاشات ایران به‌حدی بوده که در طی چند دوره اغتشاشات اخیر، به‌منظور مدیریت و فرونشاندن درگیری‌ها، دولت در چهار مرحله اقدام به مداخله و قطعی اینترنت مقطعی یا سراسری کرد.

در اغتشاشات ۲۰۱۱م انگلیس نیز پلتفرم‌هایی مثل توییتر و بلک‌بری مسنجر در هماهنگی و گسترش سریع شورش‌ها نقش کلیدی داشتند.

محدودسازی یا قطع اینترنت در اغتشاشات

در سال‌های اخیر، بسیاری از کشورها برای مدیریت بحران‌های امنیتی، سیاسی و اجتماعی، به قطع یا محدود کردن اینترنت روی آورده‌اند. مقامات امنیتی هدف از این کار را حفظ نظم و جلوگیری از انتشار اطلاعات مخرب عنوان می‌کنند. نمونه‌های برجسته این اقدام در کشورهای مختلف عبارتند از:

• هند: این کشور یکی از رکوردداران قطع اینترنت است. دولت هند بارها در واکنش به اعتراضات اینترنت را قطع کرده است؛ از جمله در سال ۲۰۱۹م که دسترسی به شبکه در این منطقه برای چندین ماه متوالی مسدود شد.
• فرانسه: پس از ناآرامی‌های سال ۲۰۲۳م در حومهٔ پاریس، دولت به‌طور موقت برخی قابلیت‌های شبکه‌های اجتماعی را محدود کرد. همچنین بحث‌هایی دربارهٔ قطع کامل اینترنت موبایل در شرایط بحرانی مطرح شد.
• ترکیه: دولت ترکیه معمولاً در زمان بحران‌های سیاسی یا حملات تروریستی، دسترسی به پلتفرم‌هایی مثل توییتر و فیسبوک را مختل می‌کند. یکی از روش‌های رایج در این کشور، کاهش پهنای باند است که استفاده از شبکه‌های اجتماعی را بدون قطع کامل اینترنت، بسیار دشوار می‌کند.
• آمریکا: در این کشور محدودیت‌ها بیشتر به‌صورت محلی اعمال شده است؛ برای نمونه در سال ۲۰۱۱م، سیستم حمل‌ونقل عمومی سان‌فرانسیسکو برای پیشگیری از تجمع معترضان، سیگنال موبایل را در برخی ایستگاه‌ها قطع کرد.
• ایران: در ایران قطع اینترنت در زمان اغتشاشات اقدامی دفاعی برای صیانت از امنیت ملی بوده است. قطع و محدودسازی اینترنت با هدف قطع مسیر هدایت آشوب از خارج و خنثی‌سازی جنگ روانی اعمال می‌شود.

تأثیر اغتشاشات بر اقتصاد و فرهنگ

اغتشاشات و ناآرامی‌ها با ایجاد فضای ناامنی و برهم زدن نظم عمومی در کنار آثار اجتماعی و سیاسی، اثر منفی بر اقتصاد و فضای کسب و کار دارد. ریزش شاخص‌ها در بازار سهام و خسارت‌های قابل توجه به کسب و کارهای آنلاین پس از اعمال محدودیت در اینترنت و برخی از پلتفرم‌های خارجی از نمونه خسارت‌های کوتاه‌مدت و ایجاد مانع در جذب سرمایه‌گذاری خارجی از خسارت‌های بلندمدت اغتشاشات محسوب می‌شود. همچنین در بخش فرهنگ و هنر، ناآرامی‌ها روند برگزاری بسیاری از رویدادهای فرهنگی و هنری همچون کنسرت‌های موسیقی، سالن‌های تئاتر و سینما را لغو یا با کاهش مخاطب روبه‌رو می‌کند. صنعت گردشگری نیز از جمله مواردی است که در صورت بروز ناآرامی و اغتشاش خصوصاً در رابطه با توریست‌های خارجی با مشکل مواجه می‌شود. در این میان هتل‌داران، صاحبان رستوران‌ها و رانندگان بیشترین خسارت را متحمل می‌شوند.

منابع

• آرنت، هانا، انقلاب، ترجمهٔ عزت‌الله فولادوند، تهران، خوارزمی، ۱۳۶۱ش.
• «ادامه اعتراضات به طرح اصلاحات قضایی در اسرائیل»، خبرگزاری العربیة، تاریخ درج مطلب ۱۱ ژوئیه ۲۰۲۳م.
• «اعتراض در عراق»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ بازدید: ۲۸ بهمن ۱۴۰۴ش.
• «اعتراض گسترده مردم اسرائیل به قانون اصلاحات قضایی»، خبرگزاری آناتولی، تاریخ درج مطلب ۲۴ ژوئیه ۲۰۲۳م.
• «اعمال مجازات‌های سنگین برای تظاهرات غیرقانونی در آمریکا و اروپا»، وب‌سایت شبکه العالم، تاریخ درج مطلب: ۱۳ مرداد ۱۳۹۸ش.
• «افزایش قیمت بنزین موجب افزایش قیمت دیگر کالاها نشود»، وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مقام معظم رهبری، تاریخ درج مطلب: ۲۶ آبان ۱۳۹۸ش.
• «انعکاس رأفت رهبری در رسانه‌های داخلی»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۴ آذر ۱۳۹۸ش.
• «اولین آمار رسمی کشته شدگان اعتراضات ۱۴۰۱»، وب‌سایت پایگاه خبری آفتاب، تاریخ درج مطلب: ۱۲ آذر ۱۴۰۱ش.
• «بازخوانی شورش سال ۲۰۱۱ در انگلیس/ اعتراضات چگونه سرکوب شد؟»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۸ مهر ۱۴۰۱ش.
• «تأثیر اغتشاشات اخیر بر اقتصاد کشور به روایت روزنامه دولت» وب‌سایت خبرآنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۶ آذر ۱۴۰۱ش.
• «تبارشناسی اعتراض در ایران طی سه دهه»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۰ آذر ۱۳۹۸ش.
• «تداوم تظاهرات و اعتصاب در شهرهای مختلف آمریکا + فیلم»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۴ بهمن ۱۴۰۴ش.
• «تظاهرات در تل‌آویو و شمال اراضی اشغالی با درخواست برای سرنگونی نتانیاهو»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۴ تیر ۱۴۰۳ش.
• «تظاهرات علیه نتانیاهو در تل‌آویو»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲۵ مرداد ۱۴۰۳ش.
• «تظاهرات و اعتصاب بزرگ در فرانسه (+عکس) / اختلال در پروازها، مترو، قطار و اتوبوس‌ها / بیش از یک میلیون معترض در خیابان / پیوستن معلمان، کارمندان و کارگران به اعتصاب»، وب‌سایت خبری‌تحلیلی عصر ایران، تاریخ درج مطلب: ۱۷ اسفند ۱۴۰۱ش.
• «تفاوت اعتراض و اغتشاش چیست؟»، خبرگزاری ایمنا، تاریخ درج مطلب: ۱۵ دی ۱۴۰۴ش.
• «جهان در ناآرامی؛ چرا مردم کشورها اعتراض می‌کنند؟»، وب‌سایت فرارو، تاریخ درج مطلب: ۱ آبان ۱۳۹۸ش.
• «چرا اینترنت محدود شد؟ پاسخ به یک تصمیم امنیتی»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۱ دی ۱۴۰۴ش.
• «چرا ملی‌گرایی در بریتانیا دوباره اوج گرفته است؟»، وب‌سایت بی‌بی‌سی فارسی، تاریخ درج مطلب: ۱ آبان ۱۴۰۴ش.
• «چهار بار قطع اینترنت بین‌الملل در ایران؛ از آبان ۹۸ تا دی ۱۴۰۴»، وب‌سایت جامعه خبری تحلیلی الف، تاریخ درج مطلب: ۲۶ دی ۱۴۰۴ش.
• حسینی‌زاده آرانی، سید سعید و دیگران، «تحلیلی بر ریشه‌های اجتماعی شکل‌گیری و بروز نارضایتی‌های اجتماعی در ایران»، فصلنامه امنیت ملی، سال ۱۲، شماره ۴۳، ۱۴۰۱ش.
• «داستان دی ۱۳۹۶»، وب‌سایت روزنامه وطن امروز، تاریخ درج مطلب: ۱۸ فروردین ۱۴۰۴ش.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۲۰ بهمن ۱۴۰۴ش.
• «رأفت اسلامی برای فریب‌خوردگان و نوجوانان؛ برخورد قاطع قضایی با اغتشاشگران»، خبرگزاری صدا و سیما گلستان، تاریخ درج مطلب: ۲۱ بهمن ۱۴۰۴ش.
• ربیعی‌نیا، بهمن و هرسیج، حسین، «تأثیر شبکه‌های اجتماعی مجازی بر جنبش‌های اجتماعی ایران»، فصلنامه مطالعات رسانه‌های نوین، سال ۱۰، شماره ۴۰، ۱۴۰۳ش.
• «روزشمار وقایع آبان ۹۸؛ از اعتراضات مردمی تا حملات تروریستی»، وب‌سایت الف، تاریخ درج مطلب: ۲۹ آبان ۱۳۹۹ش.
• «ریشه اعتراض‌های بی‌سابقه در آمریکا چیست؟»، وب‌سایت اسلام تایمز، تاریخ درج مطلب: ۲۳ آذر ۱۳۹۳ش.
• «سلبریتی‌هایی که مردم را قربانی پروژه آشوب کردند»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: ۴ بهمن ۱۴۰۴ش.
• «سه تفاوت اساسی اعتراضات دی ۱۴۰۴ با اعتراض‌های قبلی»، وب‌سایت تحلیلی خبری عصر ایران، تاریخ درج مطلب: ۱۴ دی ۱۴۰۴ش.
• سیرت، حسین، «سرکوب مهاجرت؛ یک مرد دیگر در آمریکا کشته شد»، وب‌سایت دویچه وله، تاریخ درج مطلب: ۵ بهمن ۱۴۰۴ش.
• شریفی، رضا، «بررسی ابعاد روان‌شناختی خشونت‌گرایی جمعیت اغتشاشگر و روش‌های تأثیرگذاری بر آن»، فصلنامه مطالعات بسیج، سال ۱۲، شماره ۴۵، ۱۳۸۸ش.
• شفیع‌زاده و دیگران، «تحلیل جرم‌شناختی تجمعات سالانه پاسارگاد با نگاهی به جایگاه این تجمعات در فقه و حقوق سیاسی»، جامعه‌شناسی سیاسی ایران، سال ۳، شماره ۳، ۱۳۹۹ش.
• عبدالرحمانی، رضا و دیگران، «بررسی رابطه کاربری پیام‌های فضای مجازی با گرایش به اغتشاشات»، فصلنامه امنیت ملی، سال ۱۱، شماره ۴۰، ۱۴۰۰ش.
• عروتی موفق، محمدمهدی و فتحی، یونس، «اعتراض مدنی، حدود و قلمرو آن از منظر قوانین جمهوری اسلامی ایران»، مطالعات فرهنگی پلیس، دوره ۸، شماره ۲، ۱۴۰۰ش.
• «قانون مجازات اسلامی»، وب‌سایت سامانه ملی قوانین و مقررات جمهوری اسلامی ایران، تاریخ بازدید: ۲۱ بهمن ۱۴۰۴ش.
• گلزاری، محمود، «روان‌شناسی اجتماعی اعتراض؛ فریادهایی برای تغییر»، وب‌سایت خبرآنلاین، تاریخ درج مطلب: ۱۹ تیر ۱۴۰۲ش.
• «کدام کشورها با محدود کردن اینترنت به مقابله با ناآرامی‌ها رفته‌اند؟»، وب‌سایت همشهری آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۳۰ دی ۱۴۰۴ش.
• محمدی، حمید، «تفاوت‌های اعتراض و اغتشاش»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۱۷ ژانویه ۲۰۲۶م.
• «مرز بین اعتراض و اغتشاش کجاست؟»، خبرگزاری دانشجو، تاریخ درج مطلب: ۷ آذر ۱۴۰۱ش.
• «مروری بر قوانین تظاهرات اعتراض آمیز در چند کشور دنیا | چطور محل اعتراض مشخص می‌شود؟ | معروف‌ترین میدان‌های تجمع اعتراضی در جهان»، وب‌سایت همشهری آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۳ آبان ۱۴۰۱ش.
• ملکوتیان، مصطفی، «انقلاب از آغاز تا فرجام، مروری بر ویژگی هفتگانه انقلاب‌ها»، مجله حقوق و علوم سیاسی، شماره ۵۷، ۱۳۸۱ش.
• مهدی‌زاده، الهام، «دود اغتشاشات به چشم صنعت گردشگری رفته است»، شهرآرانیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۵ آذر ۱۴۰۱ش.
• «نارضایتی و اعتراضات اجتماعی در ایران»، وب‌سایت اندیشکده‌ها، تاریخ درج مطلب: ۱۲ مرداد ۱۴۰۳ش.
• «نگاهی به اعتراضات آمریکا با قتل جورج فلوید»، خبرگزاری ایمنا، تاریخ درج مطلب: ۱۷ خرداد ۱۳۹۹ش.
• «واکاوی اعتراضات اخیر در چهارگوشه جهان»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۱ آبان ۱۳۹۸ش.
• «وقایع ناخوشایند درگیری‌های پلیس فرانسه با معترضان/ اعتراض گزارشگران بدون مرز به خشونت علیه خبرنگاران»، وب‌سایت شبکه العالم، تاریخ درج مطلب: ۲۸ اردیبهشت ۱۳۹۸ش.
• «۳۰ پرده از یک نقشه پیچیده علیه ایران/ از ۱۸ تا ۲۱ دی ماه در ایران چه خبر بود؟»، افکارنیوز، تاریخ درج مطلب: ۸ بهمن ۱۴۰۴ش.