حشدالشعبی،
تاریخچه حشدالشعبی
برخی بر این باروند که تاسیس حشدالشعبی پس از صدور فرمان مرجعیت مذهبی عراق، آیتالله سیستانی، در خصوص جهاد با تروریسم داعش در عراق در سال 1393ش، و پس از درخواست رسمی دولت عراق از ایران صورت گرفت.[۱] اما گروههای مقاومت عراق چهار دوره را پشت سر گذاشته که سه مرحله مقابله با رژیم بعث (پیش از 2003م)، مقابله با اشغالگری آمریکا (تا سال 2011م) و مقابله با تکفیریها در سوریه (از ژانویه 2013م) پیش از صدور فتوا و مقابله با تکفیریها در عراق (از ژوئن 2014م)، پس از آن بوده است.[۲]
سپاه بدر در زمان حزب بعث برای مقابله با رژیم صدام شکل گرفت. جیشالمهدی بازوی نظامی جریان صدر، پس از اشغال عراق توسط آمریکا، علیه اشغالگری فعالیت می کرد. و پس از انحلال آن اعضای آن در قالب تیپ یوم الموعود و سرایا السلام، قبل از حضور داعش ادامه فعالیت میدادند.[۳] برخی از گروههای تشکیل دهنده حشد الشعبی نیز در دوران رژیم بعث در ایران سکونت داشتند.[۴]
دور روز بعد از فتوای جهاد توسط آیتالله سیستانی، مشاور امنیت ملی عراق از تشکیل «مدیریت حشدالشعبی» برای سازماندهی انبوهی از نیروهای داوطلب که ذیل اختیارات نخست وزیر فعالیت خواهند کرد، خبر داد.[۵] دولت عراق در سال 2014م، به دلیل ضعف ارتش عراق در مهار داعش، دستور سازماندهی و تامین سلاح و ادوات نیروهای داوطلب برای حفظ امنیت عراق را صادر کرد.[۶] نقش سردار سلیمانی در تبدیل کردن این فتوا به یک نیروی توانمند، جدی بود.[۷]
پس از افول داعش در عراق، آمریکا تلاش زیادی کرد که نفوذ حشدالشعبی را کاهش دهد اما حاج قاسم عراقیها را در پارلمان بسیج کرد تا حشدالشعبی را بهعنوان یک نیروی نظامی رسمی بهعنوان بخشی از نیروهای مسلح کشور عراق پذیرفته شد.[۸] با وجود فشارهای زیاد، حشدالشعبی با قانونی که در نوامبر 2016م، تصویب شد، به جایگاه قانونی رسید و از حقوق معادل پلیس یا ارتش برخوردار شد.[۹]
اهداف حشدالشعبی
منافع راهبردی بلند مدت مثل حفاظت از اسلام شیعی، اماکن مقدس، دفاع از ملت عراق فارغ از قومیت و نژاد و مقاومت در برابر نفوذ ایالات متحده، از جمله باورها و اهداف مهم حشدالشعبی است که به ایدئولوژی شیعه بسیار نزدیک است.[۱۰]
در مارس 2015م، سازمان حشدالشعبی اهداف پنجگانه زیر را به عنوان اهداف کلان خود مطرح کرد؛
آزادی مردم عراق از تروریسم؛
حفاظت از اماکن و بقاع متبرکه؛
نبرد با داعش و بیرون راندن آنان از خاک عراق؛
حفاظت از کشور و کمک به عراقیهایی که توان جهاد ندارند.[۱۱]
گروههای تشکیل دهنده
حشدالشعبی در 50 گروه مختلف و شامل 130 تا 150 هزار نیروی نظامی است. هرچند بدنه اصلی این گروه را شیعیان تشکیل دادهاند، اما سایر گروههای قومی و مذهبی از جمله کردها، ترکمنها، اهل سنت، مسیحیان و ایزدیها نیز در آن حضور دارند.[۱۲] بهدنبال حکم جهاد آیت الله سیستانی، سازمان بدر، جریان صدر، عصائب اهل حق و جنبش نجباء از جمله گروههای سیاسی بودند که ظرفیت نظامی خود را در اختیار حشدالشعبی قرار دادند.[۱۳]
شاخه شیعی حشدالشعبی شامل سپاه بدر و سرایا السلام وابسته به جریان صدر، آموزشدیدهترین، مجربترین و قدرتمندترین گروههای تشکیل دهنده حشدالشعبی هستند.[۱۴] گروه دیگری از شیعیان جنوب عراق از سوی عتبات مقدسه پشتیبانی میشوند.[۱۵] گروهای مسلح کوچکتری که وابسته به عشایر هستند در اتحاد با گروههای بزرگتر یا ادغام در آنها بیشتر با هدف تامین امنیت محدوده جغرافیایی خود سازماندهی شدهاند.[۱۶] ترکمنها، شبکها، کردهای فیلی، ایزدیها و مسیحیان دارای واحدهای نظامی مستقل در حشدالشعبی هستند.[۱۷] گروههای تشکیل دهنده حشدالشعبی را در سه لایه میتوان دستهبندی کرد؛
لایه اول: گروههای مرجع با دو ویژگی ابتکار عمل در جبهه جنگ و داشتن سازمان نظامی، شامل سازمان بدر، گردانهای امام علی، گردانهای سیدالشهدا و جندالامام.
لایه دوم: حلقه پیرامونی که از حیث نظامی در رتبه بعدی قرار دارد و پیروی از ولایت فقیه را ترویج میکند، شامل گروههای سرایا الخراسانی، الوعد الصادق، جیش المختار و رسالیون.
لایه سوم، گروههای وابسته به جریانهای سیاسی عراق، شامل شباب الرسالی، گردانهای غضب، امام حسین، سرایا السلام، ترکمنها و سنیها.[۱۸]
رویکرد دولتهای عراق در مورد حشدالشعبی
نوری مالکی نخست وزیر وقت عراق، ساختاری با عنوان مدیریت حشدالشعبی بهمنظور سازماندهی نیروهای داوطلب جهاد را پایهگذاری کرد. در 17 دسامبر 2014م، حیدرالعبادی نخست وزیر وقت عراق نیز هیئت مستقلی به نام حشدالشعبی را رسمیت بیشتری بخشید. در 26 نوامبر 2016م، حشدالشعبی در پارلمان عراق قانونی شد.[۱۹] حیدرالعبادی در مارس 2017م، ضمن قدردانی از کمکهای حشدالشعبی، برخی از بخشهای آن را به جنایت، سرقت مسلحانه و آدمربایی متهم و بحث خلع سلاح آنها را مطرح کرد.[۲۰] دولت کوتاه عادل عبدالمهدی نیز سیاست کنترل و قانونی شدن حشدالشعبی[۲۱] و کاهش نفوذ ابومهدی المهندس، نائبرئیس حشدالشعبی را در چند مصوبه جداگانه دنبال کرد که هرگز عملیاتی نشد. مقتدی صدر نیز مصوبه هیئت دولت در این زمینه را پذیرفت اما هیچ وقت آن را در مورد نیروهای تحت امر خود اجرایی نکرد.[۲۲] در دولت مصطفی الکاظمی، سردار سلیمانی و ابومهدی از مهندس توسط آمریکا به شهادت رسیدند و در سال 2020م، لشکرهای حضرت عباس، امام علی، تیپهای علی اکبر و انصارالمرجعیه که به حشد مرجعیت یا حشد عتبات شهرت داشتند اعلام کردند از ساختار حشدالشعبی خارج و تابع تصمیمات دولت هستند. الکاظمی نیز دستوراتی مبنی بر بسته شدن دفاتر حشدالشعبی صادر کرد.[۲۳]
مخالفان حشدالشعبی
مسائل و انگیزههای داخلی، فشار بازیگرن منطقهای و فشار استکبار جهانی، مخالفتهایی را با استقلال و قدرتمند شدن حشدالشعبی به دنبال داشته است.[۲۴]
برخی از گروههای سنی و کرد در برابر حشدالشعبی احساس خطر میکنند. اهل سنت در زمان پاکسازی داعش مانع از ورود حشد الشعبی به مناطق سنی نشین شدند و کردها نیز حضور حشدالشعبی در مناطق تحت سیطره خود بهویژه منابع نفتی کرکوک را مانع دستیابی به اهداف خود میدانستند.[۲۵]
حیدرالعبادی نخست وزیر اسبق عراق تلاش میکرد مبنی بر فرمان اجرایی شماره 91 در فوریه 2016م، حشدالشعبی را بهصورت یک تشکیلات نظامی مستقل و نهادی مشروع و قانونی در چارچوب شورای ملی عراق و تحت نظر مستقیم نخست وزیر درآورد. در سال 2019م، نیز عادل عبدالمهدی فرمان ده مادهای صادر کرد که بهموجب آن حشدالشعبی در نیروهای مسلح عراق ادغام میشد.[۲۶]
عربستان با برجستهسازی نقش تشیع و برچسب فرقهگرایی تلاش میکند حشدالشعبی را تهدیدی برای اهل سنت و برقراری ثبات سیاسی در عراق و زمینهساز نفوذ ایران معرفی کند.[۲۷]
ترکیه، با تلاش برای تصاحب منطقه کردنشین عراق و ایستادگی حشدالشعبی در برابر آن از یک سو[۲۸] و رقابت با ایران بر سر امالقرایی جهان اسلام از سوی دیگر، خواهان تضعیف حشد الشعبی است.[۲۹]
کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس مثل قطر، کویت، امارت، بحرین و ... نیز به دلیل همسویی حشدالشعبی با محور مقاومت اسلامی با میلیشیا (گروه شبه نظامی) یا نسخه عراقی سپاه پاسداران ایران خواندن آن به تخریب این گروه با بهرهگیری از ابزار رسانه میپردازند.[۳۰]
آسیبهای پیش روی حشدالشعبی
تشتت گروههای عضو، عدم سازماندهی مناسب، عدم برخورداری از جایگاه مستحکم قانونی، اختلاف نظر افراد تاثیرگذاری مثل مقتدی صدر و عمار حکیم در مورد وضعیت فعلی و آینده حشدالشعبی، تلاش دولت برای خلع سلاح آنها پس از رفع خطر داعش و احتمال انشعاب داخلی از جمله آسیبهای پیش روی حشدالشعبی است.[۳۱]
جریان صدر به دلیل اقتدارگرایی مقتدی صدر، اختلاف نظر او با دیگر جریانهای شیعی، تمایل به تعامل با آل سعود، همگرایی همهجانبه با اهل سنت به منظور جلب آراء آنها، ناسیونالیسم افراطی مقتدی صدر،[۳۲] شکاف ایدئولوژیکی عمیق صدر با حشدالشعبی در مسئله ولایتپذیری به بهانه غیر عراقی بودن مراجع اخیر عراق و نگاه انتقادی صدر به هم پیمانی حشدالشعبی با ایران، همواره ساز مخالف کوک کرده است.[۳۳]
حشد الشعبی از سویی به دلیل دریافت حقوق کارکنان آن، دولتی تلقی میشود و از سوی دیگر بهدلیل عدم پاسخگویی به دولت مرکزی و عدم هماهنگی فعالیتهای خود با دولت، غیر رسمی است. این وضعیت در بلند مدت چالشهایی را به دنبال خواهد داشت.[۳۴]
پیامدهای حذف حشدالشعبی
هرگونه تقلیل جایگاه حشدالشعبی در شرایط امنیتی و پرتنش منطقه و ضعف و فساد در ارتش عراق، این کشور را از ظرفیت جهادی بسیج مردمی محروم میکند. همچنین ادغام حشدالشعبی در نیروهای مسلح عراق علاوه بر از بین بردن ابتکار و آزادی عمل در میدان توسط یک نیروی مردمی، تهدیدی برای محور مقاومت نیز محسوب میشود.[۳۵]
آینده حشدالشعبی
سه سناریوی ادغام در نیروهای مسلح، انحلال و تقویت و توسعه، پیش روی حشدالشعبی است. تا قبل از حمله آمریکا و اسرائیل به ایران در دیماه 1404ش، برخی، سناریوی ادغام را به دلیل برخورداری از بیشترین مدافع، محتملترین سناریو میشمردند [۳۶]
دولت عراق، حزب الدعوه که از سال 2005 تا 2018م، محور تشکیل دولت در عراق بود، نوری المالکی در دور اول نخست وزیری خود(2010 - 2006)، برخی از گروههای سنی که خود بخشی از حشدالشعبی هستند، جریان صدریون، برخی از دولتمردان که خود در حشدالشعبی نماینده ندارند، آمریکاییها و برخی از کشورهای منطقه، با انگیزههای متفاوتی مثل برقراری موازنه قدرت و تقلیل قدرت شیعه و نه لزوما مخالفت با اصل حشدالشعبی، خواهان محدود کردن حشدالشعبی هستند. اما نگاه رایج در داخل عراق به حشدالشعبی تفصیلی است و به رغم انتقاد به برخی از شاخههای آن، حشدالشعبی به طور کل یک سازمان مقدس و قابل اعتماد و اتکا شمرده می شود.[۳۷] حشدالشعبی در اوج محبوبیت خود در سال 2016م، از حمایت 96درصدی مردمی برخوردار بود.[۳۸]
حشدالشعبی پس از جنگ رمضان
در پی حمله وحشیانه اسرائیل خبیث و آمریکای جنایتکار در 10 اسفند 1404ش، فالح فیاض، رئیس حشدالشعبی، با صدور بیانیهای، شهادت آیتالله خامنهای را جنایت تروریستی، نقض آشکار قوانین بینالمللی و تلاشم مذبوحانهای برای خاموش کردن صدای مقاومت خواند.[۳۹]
نیروی مقاومت عراق در حمایت از ایران در برابر حملات آمرکایی صهیونی، با استفاده از دهها پهپاد و موشکف پایگاههای آمریکایی[۴۰] و گروهکهای تجزیه طلب در اقلیم کردستان را مورد هدف قرار داد. در پی این حملات که همچنان ادامه دارد، دهها امریکایی کشته و زخمی شدهاند.[۴۱]
منابع
آزاد، «الگوی تشکیل و تحدید حشد الشعبی در عراق»، فصلنامه سیاست جهانی، 1399ش.
بیوک، محسن، سناریوهای پیش روی آینده حشد الشعبی در عراق بر اساس ساختار و راهبرد بازیگران، نشریه مطالعات بین رشتهای دانش راهبردی، ش56، پاییز 1403ش.
گوهری مقدم و عرب، «جایگاه حشد الشعبی در امنیت ملی عراق و نحوه بازنمایی رسانههای سعودی از آن»، پژوهشنامه رسانه بینالملل، 1397ش.
نیاکویی و پیرمحمدی، «روند بازیگری و کنش عملیاتی حشدالشعبی در عراق»، فصنامه روابط خارجی، 1400ش.
آزاد، امیرحامد، «الگوی تشکیل و تحدید حشد الشعبی در عراق»، فصلنامه سیاست جهانی، 1399ش.
آزاد، امیرحامد، سایه روشن حشدالشعبی، تهران، موسسه مطالعات اندیشه سازان نور، 1395ش.
آزاد، امیرحامد، «الگوی مطلوب در عراق حشدالشعبی و آسیبپذیریهای آن»، نشریه مطالعات راهبردی جهان اسلام، ش16، 1394ش.
احمدی، ژیلا، «موافقان و مخالفان حشدالشعبی در عراق و آینده آن»، وبسایت مرکز بینالمللی مطالعات صلح، 13 شهریور 1397ش.
اخلاصی، ابراهیم، «اهداف پنهان ترکیه در شمال عراق»، وبسایت مطالعات بینالمللی صلح، 7 آبان 1400ش
بیوک، محسن، سناریوهای پیش روی آینده حشد الشعبی در عراق بر اساس ساختار و راهبرد بازیگران، نشریه مطالعات بین رشتهای دانش راهبردی، ش56، پاییز 1403ش.
زارعان، احمد، «رابطه دولت عراق و گروههای شبه نظامی پس از 2014، مطالعه موردی حشدالشعبی»، فصلنامه دولتپژوهی، ش33، بهار 1402ش.
ستوده، محمد، بدرآبادی، همت، «بررسی ابعاد بیثباتی سیاسی در عراق جدید»، فصلنامه علوم سیاسی، ش21، 1398ش.
عالیشاهی، عبدالرضا و همکاران، «ویژگیهای پانشیعیسم جریان صدر در عراق پساداعش»، پژوهشنامه ایرانی سیاست بینالملل، ش7، 1398ش.
گوهری مقدم و عرب، «جایگاه حشد الشعبی در امنیت ملی عراق و نحوه بازنمایی رسانههای سعودی از آن»، پژوهشنامه رسانه بینالملل، 1397ش.
نجات، سیدعلی، «ادغام حشد الشعبی در نیروهای مسلح عراق؛ دلایل و پیامدها»، وبسایت پژوهشکده مطالعات راهبردی، 20 اسفند 1404ش.
نیاکویی و پیرمحمدی، «روند بازیگری و کنش عملیاتی حشدالشعبی در عراق»، فصنامه روابط خارجی، 1400ش.
پانویس
- ↑ ژیلا احمدی، «موافقان و مخالفان حشدالشعبی در عراق و آینده آن»، 1397ش.
- ↑ احمد زارعان، «رابطه دولت عراق و گروههای شبه نظامی پس از 2014، مطالعه موردی حشدالشعبی»، ص51، 1402ش.
- ↑ احمد زارعان، «رابطه دولت عراق و گروههای شبه نظامی پس از 2014، مطالعه موردی حشدالشعبی»، ص50، 1402ش.
- ↑ ژیلا احمدی، «موافقان و مخالفان حشدالشعبی در عراق و آینده آن»، وبسایت مرکز بینالمللی مطالعات صلح، 13 شهریور 1397ش.
- ↑ آزاد، ص94، 1394ش.
- ↑ آزاد، ص8، 1399ش،
- ↑ علی آقاییمیبدی، «برریس تحولات سیاسی و نظامی محور مقاومت قبل و بعد از شهادت سردار سلیمانی»، ص115، 1403ش.
- ↑ علی آقاییمیبدی، «برریس تحولات سیاسی و نظامی محور مقاومت قبل و بعد از شهادت سردار سلیمانی»، ص116، 1403ش.
- ↑ علی آقایی میبدی، «برریس تحولات سیاسی و نظامی محور مقاومت قبل و بعد از شهادت سردار سلیمانی»، ص120، پاییز 1403ش.
- ↑ احمدی، 1397ش.
- ↑ ستوده و بدرآبادی، ص22، 1398ش.
- ↑ نیاکویی و پیرمحمدی، ص11، 1400ش.
- ↑ احمد زارعان، «رابطه دولت عراق و گروههای شبه نظامی پس از 2014، مطالعه موردی حشدالشعبی»، ص48، 1402ش.
- ↑ احمد زارعان، «رابطه دولت عراق و گروههای شبه نظامی پس از 2014، مطالعه موردی حشدالشعبی»، ص48، 1402ش.
- ↑ احمد زارعان، «رابطه دولت عراق و گروههای شبه نظامی پس از 2014، مطالعه موردی حشدالشعبی»، ص49، 1402ش.
- ↑ احمد زارعان، «رابطه دولت عراق و گروههای شبه نظامی پس از 2014، مطالعه موردی حشدالشعبی»، ص49، 1402ش.
- ↑ احمد زارعان، «رابطه دولت عراق و گروههای شبه نظامی پس از 2014، مطالعه موردی حشدالشعبی»، ص49، 1402ش.
- ↑ آزاد، ص50، 1395ش.
- ↑ زارعان، احمد، «رابطه دولت عراق و گروههای شبه نظامی پس از 2014، مطالعه موردی حشدالشعبی»، ص53، 1402ش.
- ↑ زارعان، احمد، «رابطه دولت عراق و گروههای شبه نظامی پس از 2014، مطالعه موردی حشدالشعبی»، ص54، 1402ش.
- ↑ سیدعلی نجات، «ادغام حشد الشعبی در نیروهای مسلح عراق؛ دلایل و پیامدها»، وبسایت پژوهشکده مطالعات راهبردی، 20 اسفند 1404ش.
- ↑ احمد زارعان، ص57.
- ↑ احمد زارعان، ص58.
- ↑ سیدعلی نجات، ادغام حشد الشعبی در نیروهای مسلح عراق؛ دلایل و پیامدها، وبسایت پژوهشکده مطالعات راهبردی، 20 اسفند 1404ش.
- ↑ آزاد، ص125، 1395ش.
- ↑ پیرمحمدی و نیاکوئی، ص20، 1400ش.
- ↑ گوهری مقدم و عرب، ص12، 1397ش.
- ↑ محسن بیوک، ص174ش
- ↑ ابراهیم اخلاصی، «اهداف پنهان ترکیه در شمال عراق»، وبسایت مطالعات بینالمللی صلح، 7 آبان 1400ش
- ↑ محسن بیوک، ص176.
- ↑ محسن بیوک، «سناریوی پیش روی آینده حشد الشعبی در عراق بر اساس ساختار و راهبرد بازیگران»،ص169، 1403ش.
- ↑ عالیشاهی و همکاران، ص205، 1398ش.
- ↑ محسن بیوک، «سناریوی پیش روی آینده حشد الشعبی در عراق بر اساس ساختار و راهبرد بازیگران»،ص172، 1403ش.
- ↑ محسن بیوک، «سناریوی پیش روی آینده حشد الشعبی در عراق بر اساس ساختار و راهبرد بازیگران»،ص173، 1403ش.
- ↑ سیدعلی نجات، ادغام حشد الشعبی در نیروهای مسلح عراق؛ دلایل و پیامدها، وبسایت پژوهشکده مطالعات راهبردی، 20 اسفند 1404ش.
- ↑ محسن بیوک، ص185.
- ↑ احمد زارعان، ص59-62.
- ↑ احمد زارعان، «رابطه دولت عراق و گروههای شبه نظامی پس از 2014، مطالعه موردی حشدالشعبی»، ص49، 1402ش.
- ↑ وبسایت خبرگزاری مهر، 10 اسفند 1404ش.
- ↑ وبسایت خبرگزاری مهر، 18 اسفند 1404ش.
- ↑ وبسایت مشرق، 20 اسفند 1404ش.